فرهنگ مصادیق:تجسس در قرآن (حجرات): تفاوت بین نسخه‌ها

نسخهٔ ‏۱۸ دی ۱۳۹۵، ساعت ۲۱:۴۶

مقدمه

می‌توان آیات قرآن را به چند دسته تقسیم کرد:
آیات المعارف و الاعتقادات (آیاتی است که در آن به مباحث اعتقادی مثل توحید و نبوت و معاد اشاره شده است)
آیات الاخلاق (آیاتی است که در آن دستورات اخلاقی بیان شده است)
آیات الاحکام (آیاتی است که در آن به احکام شرعی مثل نماز و حج و ارث و …. اشاره شده است)
در این مجموعه می‌خواهیم به آیات الاخلاق قرآن اشاره کنیم.
در تفسیر آیات الاخلاق، ابتدا خود آیه به همراه ترجمهٔ آن آورده می‌شود و سپس توضیحات مربوط به آن بیان می‌گردد.[۱] در این جلد به دو دسته از آیات الاخلاق اشاره شده است:
الف) آیات الاخلاق در سوره اسراء، آیات ۲۲ تا ۳۹
ب) آیات الاخلاق در سوره حجرات
….. وَ لَا تجَسَّسُواْ …..
ترجمه: و [در اموری که مردم پنهان ماندنش را خواهانند] تفحص و پی جویی نکنید.
نکته ۱: ” تجسس” و” تحسس” هر دو به معنی جستجوگری است ولی اولی معمولا در امور نامطلوب می‌آید، و دومی غالبا در امر خیر، چنان که یعقوب به فرزندانش دستور می‌دهد: یا بَنِیَّ اذْهَبُوا فَتَحَسَّسُوا مِنْ یُوسُفَ وَ أَخِیهِ:” ای فرزندان من! بروید و از (گمشده من) یوسف و برادرش جستجو کنید” ^[۱]
نکته ۲: اسلام می‌خواهد مردم در زندگی خصوصی خود از هر نظر در امنیت باشند. بدیهی است اگر اجازه داده شود هر کس به جستجوگری در باره دیگران بر خیزد حیثیت و آبروی مردم بر باد می‌رود، و جهنمی به وجود می‌آید که همه افراد اجتماع در آن معذب خواهند بود.
نکته ۳: برخی از تجسس‌هایی که مردم انجام می‌دهند:
پرسش از حقوق مالی افراد - پرسش از بچه‌ها برای اطلاع پیدا کردن از محیط خانهٔ افراد - پشت در ایستادن و گوش دادن به حرف‌های کسانی که در خانه یا اتاق هستند - کسی که با موبایل حرف می‌زند گوشمان را تیز کنیم که چه می‌گوید - پرسش کردن از دیگران به هدف اینکه از آنها حرف کشیده شود و رازهایشان را بازگو کنند - برای آگاهی پیدا کردن از عقیدهٔ فردی به راه‌های غیر اخلاقی متوسل شدن مثل ضبط کردن صدای افراد یا اینکه در ظاهر از انسان برای حل مشکلاتش سوال کند ولی هدفش کسب اطلاعات به نیت دیگری باشد - تلاش برای فهمیدن نظر سیاسی افراد و به طور کلی نظراتی که فرد دوست دارد مخفی بماند - پرسش از زندگی خصوصی و شخصی افراد - جستجو برای پیدا کردن یک عیب در دیگری - اگر موبایل فردی دست ما افتاد شروع به تجسس در پیام‌ها و فیلم‌های درون آن بکنیم - تجسس برای پیدا کردن رمز ورود به ایمیل یا … - تجسس برای فهمیدن اینکه در حساب بانکی افراد چقدر پول است - تجسس برای اینکه نمرهٔ امتحان دوستانمان را به هر قیمتی که شده بفهمیم - تجسس به این صورت که وقتی درب خانه‌ای باز است ما کنجکاوی کنیم و ببینیم در خانه چه چیزی وجود دارد - تجسس به این صورت که از بالای پشتبام سر کشی کنیم و خانه‌های مردم را ببینیم - تجسس برای اینکه بفهمیم فلان شخص ماهواره دارد یا نه
باید دقت داشته باشیم برخی چیزها را اگر حس کردیم فرد راحت نیست که بازگو کند نباید در رابطهٔ با فهم آن اصرار بورزیم.
نکته ۴: در تفسیر روح المعانی آمده است که گاهی اوقات حب نهی از منکر انسان را به تجسس وا می‌دارد. سپس داستانی را از عمر نقل می‌کند که ایشان شبها در مدینه شبروی می‌کرد. شبی صدای غنای مردی را از خانه‌ای شنید. از دیوار خانه بالا رفت و نزد آن مرد زنی را یافت و همچنین دید که شراب هم حاضر است. عمر به او گفت ای دشمن خدا آیا گمان کردی که در حال معصیت خدا تو را مستور می‌کند؟
آن مرد به عمر گفت ای امیر مومنین عجله نکن. اگر من یک معصیت کردم تو سه معصیت کرده‌ای. خدا گفته است: وَ لا تَجَسَّسُوا و تو تجسس کردی. خدا گفته است وَ أْتُوا الْبُیُوتَ مِنْ أَبْوابِها )^[۲]( یعنی از درب خانه‌ها وارد شوید ولی تو از دیوار وارد شدی. همچنین خدا گفته است لا تَدْخُلُوا بُیُوتاً غَیْرَ بُیُوتِکُمْ حَتَّی تَسْتَأْنِسُوا وَ تُسَلِّمُوا عَلی أَهْلِها )^[۳]( یعنی برای ورود به خانه‌ها اذن بگیرید و تو اذن نگرفتی. سپس عمر به او گفت آیا خیری نزد تو هست که به خاطر آن تو را ببخشم؟ او گفت اگر مرا ببخشی دیگر به این کار باز نمی‌گردم. عمر هم او را بخشید.
بعید نیست که این اشتباه عمر را بسیاری از افرادی که عمر را لعن می‌کنند انجام دهند. البته برخی از اهل سنت به دفاع از کار عمر پرداخته‌اند. حتی در تفسیر روح المعانی آمده است که در برخی روایات نقل‌های دیگری آمده است که نشان می‌دهد اتفاقا عمر حواسش به دستور خدا بوده است. (البته این روایت در منابع حدیثی معتبر اهل سنت نیامده است)
به هر حال ما کاری به شخص عمر نداریم بلکه برای ما مهم است که باید از تجسس دوری کرد و در نهی از منکر افراط نکرد. متأسفانه برخی از مذهبی‌ها در نهی از منکر افراط گری دارند و از راه‌های نامشروع دست به نهی از منکر می‌زنند.
نکته ۵: در تفسیر نمونه آمده است:
قرآن با صراحت تمام تجسس را در آیه فوق منع نموده، و از آنجا که هیچگونه قید و شرطی برای آن قائل نشده نشان می‌دهد که جستجوگری در کار دیگران و تلاش برای افشای اسرار آنها گناه است، ولی البته قرائنی که در داخل و خارج آیه است نشان می‌دهد که این حکم مربوط به زندگی شخصی و خصوصی افراد است، و در زندگی اجتماعی تا آنجا که تاثیری در سرنوشت جامعه نداشته باشد نیز این حکم صادق است.
اما روشن است آنجا که ارتباطی با سرنوشت دیگران و کیان جامعه پیدا می‌کند مساله شکل دیگری به خود می‌گیرد، لذا شخص پیغمبر ص مامورانی برای جمع آوری اطلاعات قرار داده بود که از آنها بعنوان” عیون” تعبیر می‌شود، تا آنچه را ارتباط با سرنوشت جامعه اسلامی در داخل و خارج داشت برای او گرد آوری کنند.
و نیز به همین دلیل حکومت اسلامی می‌تواند ماموران اطلاعاتی داشته باشد، یا سازمان گسترده‌ای برای گرد آوری اطلاعات تاسیس کند، و آنجا که بیم توطئه بر ضد جامعه، و یا به خطر انداختن امنیت و حکومت اسلامی می‌رود به تجسس بر خیزند، و حتی در داخل زندگی خصوصی افراد جستجوگری کنند.
ولی این امر هرگز نباید بهانه‌ای برای شکستن حرمت این قانون اصیل اسلامی شود، و افرادی به بهانه مساله” توطئه” و” اخلال به امنیت” به خود اجازه دهند که به زندگی خصوصی مردم یورش برند، نامه‌های آنها را باز کنند، تلفنها را کنترل نمایند و وقت و بی وقت به خانه آنها هجوم آورند.
خلاصه اینکه مرز میان” تجسس” و” به دست آوردن اطلاعات لازم برای حفظ امنیت جامعه” بسیار دقیق و ظریف است، و مسئولین اداره امور اجتماع باید دقیقا مراقب این مرز باشند، تا حرمت اسرار انسانها حفظ شود، و هم امنیت جامعه و حکومت اسلامی به خطر نیفتد.
نکته ۶: در ایامی که این مطالب را می‌نویسم برخی از اسناد اطلاعات مرکزی آمریکا فاش شده است و معلوم شده که سازمان اطلاعات آمریکا از بسیاری از افراد و حتی کشورها تجسس می‌کرده است. چنین کارهایی بر خلاف دستورات دین ماست.

پانویس