فرهنگ مصادیق:تقلید کردن - ویکی فقه: تفاوت بین نسخه‌ها

نسخهٔ ‏۱۴ آذر ۱۳۹۵، ساعت ۲۱:۲۴

مقدمه

تقلید در دو معنا به کار رفته است:
۱. التزام یا عمل به فتوای مجتهد. از تقلید به این معنا در باب اجتهاد و تقلید سخن رفته است.
۲. افکندن کهنه نعلی که با آن نماز خوانده شده برگردن قربانی. تقلید به این معنا در باب حج آمده است.

تقلید در لغت و اصطلاح

تقلید از ریشهٔ قلاده (چیزی که بر گردن می‌اندازد) است. کاربرد آن در معنای نخست بدین‌جهت است که مقلّد مسئولیّت اعمال خود را به گردن کسی می‌اندازد که از او تقلید می‌کند. ^{[۱] [۲]}

تعاریف فقها از تقلید از مجتهد

در کلمات فقها برای تقلید از مجتهد چند تعریف ذکر شده است:
۱. التزام قلبی بر عمل به فتوای مجتهد هرچند عملی انجام نگرفته باشد.
۲. التزام توأم با عمل به فتوای مجتهد.
۳. نفس عمل به فتوای مجتهد.
۴. عمل مستند به فتوای مجتهد.
۵. آموختن فتاوای مجتهد جهت عمل به آن.

ثمره تعاریف فقها

بنابر تعریف اوّل، تقلید به صرف التزام محقّق می‌شود؛ درحالی‌که براساس تعریف دوم التزام با عمل، تحقّق بخش تقلید است. و طبق تعریف سوم، قوام تقلید، مطابقت عمل با فتوای مجتهدی است که شخص باید از او تقلید کند هرچند قصد تطبیق و استناد نداشته باشد. در مقابل، تعریف چهارم قوام تقلید را به دو چیز دانسته است: عمل و توأم بودن آن با قصد تطبیق و استناد. و بالاخره بنابر تعریف پنجم تقلید نه التزام است و نه عمل بلکه یاد گرفتن جهت عمل است. ^[۳]

حکم تقلید از مجتهد

تقلید- که حقیقت آن رجوع جاهل به عالم و متخصّص می‌باشد- ضرورتی عقلایی است و در مشروعیت آن شکی نیست. ازاین‌رو اصل حکم تقلید، تقلیدی نمی‌باشد و این معنا را هر خردمندی به ضرورت عقلایی می‌یابد. ^[۴]

تحقق وجوب تقلید از مجتهد

تقلید یکی از سه واجب عقلی بر هر مکلّفی است. بدین معنا که بر مکلّف واجب است یا مجتهد باشد یا مقلّد و یا محتاط. ^[۵]
برکسی که مجتهد نیست و توان احتیاط را نیز ندارد، تقلید متعیّن خواهد بود؛ چنان‌که غیر مجتهد توانمند بر احتیاط، بین تقلید و عمل به احتیاط مخیّر است.

موضوع تقلید

اصول دین که تحصیل یقین از روی دلیل در آن واجب است، موضوع تقلید نیست؛ ولی احکام فرعی دین- جز احکامی که از ضروریات به شمار می‌رود، مانند وجوب نمازهای یومیه و روزهٔ ماه رمضان و نیز احکامی که مکلّف به آنها یقین دارد- موضوع تقلید است. ^{[۶] [۷] [۸]}

شرائط مرجع تقلید

مجتهدی که از او تقلید می‌شود باید دارای شرایط زیر باشد:
۱. عقل.
۲. بلوغ.
۳. عدالت.
۴. شیعهٔ دوازده امامی بودن.
۵. مرد بودن. برخی این شرط را لازم ندانسته‌اند.
۶. حلال‌زاده بودن.
۷. بنابر مشهور، زنده بودن (در تقلید ابتدایی نه بقای بر میّت).
۸. مجتهد مطلق بودن بنابر قول بعضی.
گروهی، تقلید از مجتهد متجزّی را در آن مقدار که اجتهاد کرده جایز دانسته‌اند.
۹. اعلم بودن. در این شرط نیز اختلافاتی وجود دارد.
۱۰. حریص نبودن بر دنیا. برخی این شرط را در فرض عدم اضرار آن به عدالت نپذیرفته‌اند. در فرض اضرار نیز گفته‌اند:
با وجود شرط عدالت نیازی به این شرط نیست.
۱۱. آزاد بودن (برده نبودن) بنابر قولی.
بسیاری از فقها این شرط را نپذیرفته‌اند. ^{[۹] [۱۰] [۱۱] [۱۲] [۱۳] [۱۴] [۱۵] [۱۶]}

تقلید ابتدایی از مجتهد مرده

بنابر قول مشهور میان اصولیان تقلید ابتدایی از مجتهد مرده جایز نیست؛ لیکن در جواز بقا بر تقلید مجتهد پس از مرگ وی اختلاف است. بسیاری آن را جایز دانسته‌اند.

تقلید بر مجتهد

تقلید بر مجتهد حرام است. ^{[۱۷] [۱۸]}

حکم اعمال شخص تقلید نکرده

عمل جاهلی که نه مبتنی بر تقلید بوده و نه بر احتیاط اگر با واقع یا فتوای مجتهدی که باید از او تقلید می‌کرد منطبق نباشد باطل است.

اعمال توصلی

در صورت انطباق با یکی از آن دو، در عمل غیر عبادی یعنی توصّلی، محکوم به صحّت است.

اعمال عبادی

در عمل عبادی- که قصد قربت در آن شرط است - دو صورت دارد:
۱. فرد جاهل، هنگام عمل، قاصر یا مقصّر غافل باشد؛ به‌گونه‌ای که قصد قربت به‌طور جزم از او برآید.
۲. فرد جاهل هنگام عمل، مقصّر ملتفت به جهل خود باشد که نتواند به طور جزم قصد قربت کند.
عمل عبادی انجام گرفته در صورت اوّل صحیح است ولی در فرض دوم، بنابر اعتبار جزم در نیّت، صحیح نخواهد بود هرچند مطابق با واقع باشد؛ ولی از آنجا که بسیاری، جزم در نیّت را معتبر نمی‌دانند در این صورت نیز حکم به صحّت عمل کرده‌اند. ^{[۱۹] [۲۰] [۲۱] [۲۲] [۲۳] [۲۴]}

تقلید به معنای دوم

تقلید به این معنا، افکندن کهنه نعلی که با آن نماز خوانده شده برگردن قربانی می‌باشد. تقلید به این معنا در باب حج آمده است.

چگونگی تقلید

تقلید بدین‌گونه است که حج‌گزار در حج قران نعل کهنه‌ای را که در آن نمازگزارده بر گردن قربانی می‌افکند. ^[۲۵]
برخی کیفیّت آن را انداختن نعل یا نخ یا بند چرمی به گردن قربانی ذکر کرده‌اند که نشانهٔ قربانی بودن حیوان محسوب می‌شود. ^[۲۶]
برخی قدما افکندن نعل یا توشه‌دان را به گردن قربانی تحقّق بخش تقلید دانسته‌اند.

وجوب تخییری تقلید در حج قرآن

تقلید در حج قران به نظر اکثر فقها واجب تخییری است؛ بدین معنا که حاجی می‌تواند به تلبیه یا اشعار و یا تقلید، محرم شود. در صورت گزینش تلبیه برای احرام، تقلید بعد از آن مستحب است.
از حیواناتی که قربانی می‌شوند گاو و گوسفند مخصوص تقلید؛ لیکن شتر مشترک بین تقلید و اشعار است. ^{[۲۷] [۲۸]}

منبع

فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت، ج۲، ص۵۸۰-۵۸۳.

پانویس