فرهنگ مصادیق:جمع و حفظ مال: تفاوت بین نسخه‌ها

نسخهٔ ‏۱۳ آذر ۱۳۹۵، ساعت ۱۲:۲۱

تعریف مال

مال، چیزی است که مورد توجّه انسان قرار گیرد، وانسان بخواهد مالک آن شود، گویا این کلمه از مصدر «میل» گرفته شده است، چون مال، چیزی است که دل آدمی به سوی آن متمایل می شود. «۱»

فواید مال

مال، مانند ماری است که هم دارای زهر کشنده و هم دارای پادزهر است، یعنی ممکن است انسان به وسیله آن مسموم شود وهم ممکن است دفع مسمومیّت نماید. «۲» بنابراین، همان طور که مال، ناهنجاریهایی را در ظاهر و باطن آدمی، ایجاد می کند، فایده هایی نیز دارد که زیانهای ناشی از آن را بر طرف می سازد. بخشی ازفواید مال را به اختصار بیان می کنیم.
فواید مال به دودسته تقسیم می شود: دنیوی و اخروی.
فواید دنیوی مال، نیازی به یادآوری و توضیح ندارد، زیرا همه مردم از آن با خبرند، به دلیل اینکه بیشتر مردم، بخش مهمّ عمر خویش را در راه جمع آوری مال، صرف می کنند وزن ومرد، خرد و کلان، خود را به آب و آتش می زنند تا ثروتی به دست آورند. از این رو، تنها به بیان فواید اخروی (دینی) مال می پردازیم:

فواید اخروی

الف- وسیله کسبِ آخرت

مال می تواند انسان را در انجام بندگی خدا کمک کند. به عبارت دیگر، انسان به وسیله مال، مقدّماتی را فراهم می سازد تا راه بندگی خدا بر او آسان شود. حضرت صادق علیه السّلام می فرماید: «غِنیً یَحْجُزُکَ عَنِ الظُّلْمِ، خَیْرٌ مِنْ فَقْرٍ یَحْمِلُکَ عَلَی الْاثْمِ» «۱»
آن ثروتی که ترا از ستم باز دارد، بهتر ازفقری است که ترا به گناه وا دارد.
علاوه بر این، عبادتهای بزرگی دراسلام تشریع شده که جز از عهده ثروتمندان بر نمی آید مانند: جهاد بامال در راه خدا، حجّ و زیارت، خمس و زکات، اطعام مؤمن و برآوردن نیازهای او، قرض الحسنه و غیره.
بطور مثال، قرآن دربارهٔ قرض الحسنه می فرماید:
«مَنْ ذَالَّذی یُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً فَیُضاعِفَهُ لَهُ اضْعافاً کَثیرَهً» «۱»
کیست که به خدا قرض الحسنه دهد، تاخدا برآن چند برابر بیفزاید؟
همینطور، انجام برخی کارها با داشتن خانه بزرگ امکان پذیر است، چنان که نقل شده است علی علیه السّلام وقتی واردخانه وسیع «علاءبن زیاد» شد به او فرمود:
اگربخواهی می توانی باهمین خانه، آخرت را به دست آوری؛ اگر در آن مهمانی کنی، صله رحم نمایی و حقوق لازم را بپردازی، در این صورت با این خانه به آخرت رسیده ای. «۲»

ب- کمک به دیگران

ثروتمندان می توانند به همنوعان خودکمک کنند، و با دادن صدقه و بخششِ مال، رضایت الهی را کسب نمایند. قرآن کریم می فرماید:
«یاایُّهَا الَّذینَ امَنُوا انْفِقُوا مِمَّا رَزَقْناکُمْ» «۳»
ای کسانی که ایمان آورده اید! از آنچه به شما روزی داده ایم، انفاق کنید.
روایات بسیاری به «انفاق» دعوت می کند و برای انفاق کنندگان، پاداشهای عظیم بر می شمارد. این گونه انفاقها، علاوه براینکه به رفاه حال محرومان کمک می کند، خصلت نیکول بذل و بخشش را در دل مؤمن ایجاد می کند و صفت ناپسند بخل و حرص را از آن می زداید. رسول اکرم صلّی اللّه علیه و آله فرمود:
«لَمْ نُبْعَثْ لِجَمْعِ الْمالِ وَلکِنْ بُعِثْنا لِانْفاقِهِ» «۴»
ما نه برای ثروت اندوزی، بلکه برای انفاق مال، مبعوث شده ایم.
این صفت، از اوصاف شیعیان و پیروان اهل بیت علیهم السّلام است. امام صادق علیه السّلام فرمود:
«یَاابْنَ جُنْدَبْ! انَّما شیعَتُنا یُعْرَفُونَ بِخِصالٍ شَتَّی: بِالسَّخاءِ وَالْبَذْلِ لِلْاخْوانِ» «۱»
ای پسر جُندب! همانا پیروان ما به وسیله خصلتهای گوناگون شناخته می شوند، ازجمله با سخاوت و بذل و بخشش به برادران.

ج- انجام امور خیریّه

اگر شخصی ثروتمند، اموال خود را برای رضای خدا در کارهای عامّ المنفعه، مثل ساختن مسجد، پل، بیمارستان و ... مصرف کند، سالها از دعای خیر مردم، بهره مند می شود و پرونده عمل وی حتی پس از مرگش بسته نشده و برای او حسنه نوشته می شود. رسول اکرم صلّی اللّه علیه و آله فرمود:
«اذا ماتَ الْانْسانُ انْقَطَعَ عَمَلُهُ الَّا مِنْ ثَلاثٍ: الَّا مِنْ صَدَقَهٍ جارِیَهٍ، اوْ عِلْمٍ یُنْتَفَعُ بِهِ، اوْ وَلَدٍ صالِحٍ یَدْعُوالَهُ» «۲»
با مرگ انسان، نامه عملش بسته می شود، مگر از سه چیز: صدقه جاری، (مقصود از صدقه جاری، امور خیریه با دوام مثل وقف مسجد، مدرسه، بیمارستان، کتابخانه و ...
می باشد.) علمی که نفعش به دیگران برسد و فرزند صالحی که برایش دعا کند.

مفاسد مال

مال باهمه خوبیها و فوایدی که دارد، گاهی مشکل آفرین و فساد آور است. اگر انسان به بیماری «مال دوستی» و «دنیا طلبی» گرفتار شود، و ثروت اندوزی را هدف خود قرار دهد، از کمالات روحی و اخلاقی باز می ماند.
انسان باید به مال، به عنوان ابزار زندگی نگاه کند و بداند که مال برای انسان خلق شده است نه انسان برای مال، در غیر این صورت، مفاسدی که در زیر می آوریم گریبانگیر وی خواهد شد:

الف- غفلت از یاد خدا

فلسفه وجودی انسان، بندگی خدا و با یاد او زیستن است، ولی مال دوستی، انسان را از یاد خدا غافل می کند، وچون طبیعت انسان، به مال گرایش دارد، درجمع و حفظ آن می کوشد. مشغول شدن ذهن و دل به جمع آوری و افزودن مال با عبادت ویاد خدا منافات دارد. قرآن کریم می فرماید:
«یا ایُّهَاالَّذینَ امَنُوا لا تُلْهِکُمْ امْوالُکُمْ وَلا اوْلادُکُمْ عَنْ ذِکْرِاللَّهِ وَمَنْ یَفْعَلْ ذلِکَ فَاولئِکَ هُمُ الْخاسِرُونَ» «۱»
ای کسانی که ایمان آورده اید! ثروت و فرزندانتان شما را از یاد خدا باز ندارند وکسانیکه چنین کنند، زیانکارند.
حضرت عیسی علیه السّلام فرمود:
درمال، سه آفت است، یکی آنکه از غیر حلال به دست آید. پرسیدند: اگر ازحلال به دست آید؟ فرمود: آفت دیگر دارد که در غیر حقّ، مصرف شود. گفتند: اگر در حقّش صرف شود؟ فرمود: نگاهداری و پرداختن به آن، آدمی را از خدا باز می دارد. «۲»
مرحوم ملّا احمد نراقی در این مورد می نویسد:
نگاه داشتن مال وانجام امور مربوط به آن انسان را از یاد خدا غافل می کند واین مفسده ای است که گریبانگیر هر مالداری خواهد شد، و هر چه انسان را از یادخدا غافل کند، جز خسران نخواهد بود. «۱»
حضرت سجّاد علیه السّلام می فرماید:
ای آدمی زاده! وای برتو، بدان که قساوتِ پرخوری، سستیِ میل (به دنیا)، مستیِ سیری، و نخوتِ مُلک (مرد را) از کار و کوشش باز دارد. تذکّر (خدا و عالم دیگر) را به فراموشی سپارد، و فکر نزدیک شدن اجل را از سر ببرد، چنان که گویی فرد گرفتار حبّ دنیا، ازمستی باده، عقل از کف داده است ...» «۲»
حضرت امام خمینی (قدّس سرّه) در این باره می نویسد:
«انسان چون قلباً متوجّه به کمال مطلق است، هر چه از زخارف دنیا را جمع آوری کند، تعلّق قلبش بیشتر می شود، حرصش رو به ازدیاد گذارد و عشقش افزون تر شود و احتیاجش به دنیا بیشتر گردد ....» «۳»

ب- تکبّر

کبر، یکی از صفات ناپسند اخلاقی است، که در روایات به پست ترین و پایین ترین درجه برگشت از حقّ، تعبیر شده است. «۴»
یکی از موجبات کبر، ثروتمندی است از این رو، این صفت زشت، بیشتر درمیان ثروتمندان، رواج دارد. اغنیا نسبت به فقرا تکبّر می ورزند ودل آنان را با گفتار ورفتار متکبّرانه خود می آزارند.
قرآن کریم، مال زیاد را باعث طغیانگری، عیّاشی و گردنکشی در برابر رسولان الهی می داند و می فرماید:
«وَما ارْسَلْنا فِی قَرْیَهٍ مِنْ نَذیرٍ الَّا قالَ مُتْرَفُوها انَّا بِما ارْسِلْتُمْ بِهِ کافِرُونَ» «۱»
ما هیچ بیم دهنده ای را به قریه ای نفرستادیم، جز آنکه توانگران عیّاش آن قریه گفتند: مابه رسالت شما ایمان نمی آوریم.
حضرت علی علیه السّلام می فرماید:
«اسْتَعیذُوا بِاللَّهِ مِنْ سَکْرَهِ الْغِنی فَانَّ لَهُ سَکْرَهً بَعیدَهَ الْافاقَهِ» «۲»
از مستی توانگری به خدا پناه برید که مستی ای دیر پا دارد.
مفاسد جمع مال، فراوان است، ازجمله: تفاخر، هلاکت، فساد دین، فساد قلب، سنگدلی، فراموشی گناه، لهو، غصب، سرقت، بخل، طمع، حرص، فریب دنیا خوردن، دشمنی تهیدستان، ترک تکلیفهای دینی واجتماعی و .... «۳»

حفظ مال

نظر به اینکه مال در زندگی انسان، نقش مهمّی دارد، و انسان باید درحفظ آن بکوشد. از این رو، دین مقدّس اسلام برای حفظ مال و جلوگیری از تضییع آن قوانینی را مقرّر داشته است. امام صادق علیه السّلام می فرماید:
«احْتَفِظْ بِمالِکَ، فَانَّهُ قِوامُ دینِکَ» «۴»
مال خود را محافظت کن، چرا که مایه برپایی دین توست.
همچنین راههایی برای حفاظت از مال، پیشنهاد می دهد:

الف- نسپردن مال به نااهلان

خداوند متعال، اموال را وسیله زندگی ومایه بقای جامعه قرار داده، و دستور داده است که مال را به دست سفیهان نسپارید:
«وَلا تُؤْتُوا السُّفَهاءَ امْوالَکُمُ الَّتی جَعَلَ اللَّهُ لَکُمْ قِیاماً» «۱»
اموالتان راکه خدا قوام زندگی شما قرار داده است به دست سفیهان ندهید.
یکی از علل حرمت ربا، این است که باعث تضییع مال می شود. «۲»
همچنین علّت اینکه عدّه ای ازتصرّف دراموال خود ممنوع هستند، جلوگیری از تضییع مال است. «۳»

ب- تقدیس حفاظت از مال

حفاظت از مال، آن قدر مهمّ است که اسلام، کشته شدن در راه دفاع ازمال را به منزله شهادت می داند. رسول اکرم صلّی اللّه علیه و آله می فرماید:
«مَنْ قُتِلَ دوُنَ مالِهِ فَهُوَ شَهیدٌ» «۴»
کسی که در دفاع از مال خویش کشته شود، شهید است.
ونیز دستور می دهد که برای حفظ و حراست ازمال، تا پای جان پایداری کنید:
«قاتِلْ دُونَ مالِکَ حَتَّی تَحوُزَ مالَکَ اوْ تُقْتَلَ فَتَکُونَ مِنْ شُهَداءِ الْآخِرَهِ» «۵»
در دفاع از مال خویش آن قدر بجنگ تا اینکه آن را حفظ نمایی یا کشته شوی تا در زمره شهدای آخرت باشی. «۶»

ج- رعایت اعتدال

اسلام برای حفظ مال و جلوگیری از تضییع آن، رعایت اقتصاد را لازم دانسته واسراف و تبذیر راحرام شمرده است. قرآن کریم می فرماید:
«وَالَّذینَ اذا انْفَقُوا لَمْ یُسْرِفُوا وَلَمْ یَقْتُرُوا، وَکانَ بَیْنَ ذلِکَ قَواماً» «۱»
وآنان که چون هزینه می کنند، اسراف نمی کنند وخسیسی نمی ورزند، بلکه میان این دو، راهِ اعتدال را می گیرند.
امام صادق علیه السّلام فرمود:
«اتَّقِ اللَّهَ وَلا تُسْرِفْ وَلا تَقْتُرْ، وَکنْ بَیْنَ ذلِکَ قَواماً ...» «۲»
ازخدا بترس! و اسراف نکن، وخیلی سخت گیر مباش! بلکه بین این دو، اعتدال پیشه کن.
همچنین، آب دادن مزرعه و درختان، «۳» رسیدگی به حیوانات، منزل، اتومبیل وسایر وسائل زندگی که جزو اموال هستند و ... ازدستورات دین مقدّس اسلام است.