کتابخانه:آموزش آمادگی در مقابل زمین لرزه: تفاوت بین نسخه‌ها

نسخهٔ ‏۲ آذر ۱۳۹۵، ساعت ۱۷:۲۱

مشخصات کتاب

نویسنده	دکتر باقر زاده
زبان	فارسی
ناشر	مؤسسه فرهنگی و اطلاع‌رسانی تبیان
محل انتشارات	قم
تاریخ نشر	۱۳۸۷
دانلود	PDF

مقدمه

پهنه ایران زمین در بخش میانی کمربند کوهزایی و لرزه خیز آلپ- هیمالیا، یکی از لرزه خیزترین مناطق جهان به شمار می‌رود. مدل‌های زمینساخت صفحه‌ای((Plate tectonics بر پایه تجزیه و تحلیل گسترش جهانی بستر اقیانوس‌ها، سامانه گسل ها و بردار لغزشی گسل ها، نشانگر این است که سپر عربی با راستای شمالی با آهنگی میان ۳۰ تا ۴۰ میلی‌متر در سال به سوی ورقه اوراسیا۱ در حرکت است. نتیجه این همگرایی سبب کوتاه شدگی پوسته ایران زمین، ایجاد رشته کوه‌های زاگرس (در جنوب باختری)، البرز (در شمال) و رویداد زمین لرزه های به نسبت فراوان در فلات ایرانزمین می‌باشد.

در میان پدیده‌های خطر آفرین، زمین لرزه های ویرانگر مسئول بیشترین شمار کشتار انسانی و زیان مالی بوده‌اند و تعداد کشته شدگان انسانی در کشورهای در حال توسعه چندین برابر تعداد موجود در کشورهای پیشرفته است. نکته دیگر شمار بازماندگان بیخانمان است که در کشورهای در حال توسعه بیش از ۴۰ برابر موجود در دیگر کشورها است. آنچه روشن است با گسترش شهرنشینی و شهرسازی و افزایش جمعیت، خطر زمین لرزه هر آن بیشتر از پیش شده و نتیجه فاجعه آمیز خواهد بود. در حال حاضر بسیاری از انسان‌ها درکره زمین در پهنه‌های لرزه خیز زندگی می‌کنند و در این میان، پایتختها و شهرهای بزرگ در خطر بیشتری قرار دارند. این نکته خطرناک در بسیاری از شهرهای کشورمان چون تهران، تبریز، مشهد، کرمان، قزوین، سمنان، کرج و بیشتر شهرهای شمالی کشور به چشم می‌خورد.

یکی از داده‌های بنیادی برای ارزیابی خطر و ریسک زمین لرزه، و آشنایی با پیشینه ی لرز خیزی هر پهنه و گستره، بررسی تاریخچه زمین لرزه های گذشته (باستانی، تاریخی و سده ی بیستم و بیست و یکم) است. روشن است برای دستیابی به ویژگی‌های لرزه زمینساختی باید تاریخچه زمین لرزه ها در درازنای زیاد گردآوری و بررسی شود. چنانچه در بررسی فراوانی زمین لرزه‌ها از دوره کوتاهی (چون زمین لرزه های پس از سال ۱۹۰۰ میلادی) استفاده شود، در بررسیهای دوره بازگشت زمین لرزه‌ها ممکن است پهنه‌های لرزه خیز، بصورت بیلرزه یاکملرزه نشان داده شوند. برای نمونه پیش از زمین لرزه شهریور ماه سال ۱۳۵۷ طبس (گلشن) دست کم برای مدت ۱۱ سده تاریخچهای از زمین لرزه های بزرگ در این منطقه وجود نداشت.

زمین لرزه‌های باستانی (پیش از تاریخ): زمین لرزه های باستانی، زمین لرزه‌هایی هستند که داده‌های آنها از بررسی باستانشناسی سازه‌های کهن بدست آمده است. از آنجا که پژوهش‌های باستانشناسی بصورت کامل و در تمامی گستره ایرانزمین به انجام نرسیده آگاهی ما از زمین لرزه‌های باستانی بسیار اندک و تصادفی است. از این رو نمی‌توان درباره موضوع‌هایی چون دوره بازگشت و توالی زمین لرزه‌های باستانی گفتاری داشت. برای نمونه در کاوش‌های باستان‌شناسی تپه ی ((قره تپه سگز آباد)) پهنه ی بوئین زهرا به قدمت هزاره ی سوم پیش از میلاد مسیح، اسکلت زیادی از جانوران اهلی در کنار یکدیگر یافت شد که به نظر می‌رسد ناگهان در زیر آواری به هنگام رویداد زمین لرزه‌ای ویرانگر از میان رفته‌اند. این زمین لرزه دوره ی تمدن سگز آباد را پایان داده و می‌توان نتیجه گرفت که زمین لرزه ی بسیار ویرانگری بوده است.

۱ در بحث‌های آینده در مورد این مسئله توضیح داده خواهد شد

زمین لرزه‌های سده بیستم و بیست و یکم: تاکنون کاتالوگ تک و گسترده‌ای که تمامی زمین لرزه های ایرانزمین را در برگیرد وجود ندارد. نقشه سمت راست رومرکزهای زمین لرزه‌های دوره زمانی اخیر را نشان می‌دهد. نقاط سفید هر کدام نشانگر یک زمین لرزه است. بررسیهای داده‌های زمین لرزه‌های تاریخی در کشورهای خاورمیانه، دوره‌های بسیار دراز آرامش، که با زمین لرزه‌های بزرگ دنبال شده‌اند را نشان داده است. دو نمونه جالب از این نکته، زمین لرزه ی ویرانگر ۲۲ دسامبر ۸۵۶ کومس با دوران آرامش ۱۱۳۹ ساله و زمین لرزه شهریور سال ۱۳۵۷ طبس گلشن است که برای ۱۱ سده زمین لرزه ی بزرگی به خود ندیده بود. این رویداد نشان داد که به دلیل نبود هر گونه ویرانگری لرزه‌ای در درازنای، نباید ارزیابی لرزهخیزی و زمین لرزه ی یک پهنه و یا گستره را تنها بر پایه بررسی‌های آماری محدود زمین لرزه پایه‌گذاری نمود. این خودتاُکیدی بر اهمیت شناخت و بررسی گسل های فعال (active) در روی زمین است که در بخش بعدی به آن می‌پردازیم.

گسل‌ها

گسل‌ها شکستگی‌هایی در پوسته زمین هستند که در طول آنها تغییر شکل‌های قابل توجهی ایجاد شده است در واقع حضور گسل در یک منطقه نشان می‌دهد که در زمان گذشته، در طول آن جابجایی رخ داده است. این جابجاییها می‌توانسته یا بصورت جابجائی آرام باشد که هیچ گونه لرزشی در زمین ایجاد نمی‌کند و یا اینکه بصورت ناگهانی اتفاق بیفتد که جابجایی‌های ناگهانی در طول گسل ا عامل ایجاد اغلب زلزله‌ها می‌باشد.

گسل های فعال: گسل هایی که برخوردار از یک یا چند ویژگی زیر باشند، گسل های فعال یا گسل هایی با توانایی جنبش در رویه ی زمین به حساب می‌آیند. (شکل زیر گسل‌های فعال ایران را نشان می‌دهد)

-۱ رویداد زمین لرزه‌های تاریخی (پیش از سال ۱۹۰۰ میلادی) در مکانی از درازای گسل

-۲ کانون یابی رومرکز((epicenterزمین لرزه‌های بزرگ با خطای کم در سده ی بیستم در مکانی از درازای گسل. -۳ یک جنبش در ۳۵ هزار سال و یا دو جنبش یا بیشتر در ۵۰۰ هزار سال گذشته.

-۴ دیواره ی گسل های روی زمین که به وسیله فرسایش از میان نرفته باشند.

-۵ همبستگی زمین ساختی یک گسل با گسل ی شناخته شده ی فعال که به سبب جنبش گسل ی فعال، جنبش در گسل های دیگر مجاور روی دهد.

گسل های برخوردار از ویژگی‌های گفته شده، در آینده نیز می‌تواند جنبش داشته باشند ودر هر گونه سازه‌ای که بر روی آنها قرار گیرد، برش (shear) ایجاد کند.

گسل های لرزه زای (کواترنری): الزاماً همه گسل‌های فعال، گسل لرزه زا نیستند و می‌بایست مابین این دو واژه تفاوت قائل شد. گسل‌های لرزهزا آن دسته از گسل‌های فعال هستند، که فعالیت لرزهای در آنها به اثبات رسیده است. در گسل‌های لرزه زا نوع حرکت گسل به صورت یکنواخت نبوده و به دلیل شرایط حاکم بر گسل از جمله اصطکاک شدید پهنه گسلی نوعی قفل شدگی در گسل اتفاق افتاده از حرکت یکنواخت گسل جلوگیری می‌کند. در نتیجه، این امر سبب انباشته شدن انرژی در محیط شده و هرگاه این انرژی از آستانه شکست سنگ فراتر رود، گسل در کسری از ثانیه حرکت کرده و انرژی آزاد شده از این حرکت ناگهانی سبب رخداد زمین لرزه می‌شود. در گسل‌های فعالی که لرزه زا نیستند، وضعیت به گونه دیگر است به طوریکه گسل با یک نرخ حرکتی تقریباً ثابت (چند میلیمتر در سال) به صورت مداوم حرکت می‌کند که در نتیجه امکان انباشته شدن انرژی و رویداد زمین لرزه در آنها از بین می‌رود.

گسل‌های لرزه زای ایران

نمونه‌هایی از گسل‌های لرزه زای ایران: گسل عباس‌آباد که در بخش جنوبی جاده اصلی عباس‌آباد- سبزوار (جنوب عباس‌آباد) قرار دارد. این گسل ۲۰ کیلومتر طول دارد- گسل آغاجاری که طول تقریبی گسل150 km است - گسل انار که در غرب شهر انار وبه طول تقریبی 100 km است- گسل بم که دارای طول تقریبی65km می‌باشد که در ۴ کیلومتری شرق شهر بم (جنوب شرق ایران) قرار دارد؛ و زمینلرزة فاجعهبار ۵ دیماه در شهرستان بم ناشی از حرکت این گسل بود- گسل باغ فیض با طول3 kmکه در شرق و جنوب شرقی باغ فیض (شمال غرب تهران) قرار دارد - گسل بارجین- گسل کازرون- گسل مارون- گسل میناب- گسل مروارید کامیاران - گسل نهاوند- گسل شمال تبریز- گسل شمال تهران که یک ساختار اصلی و مهم در مجاورت تهران به طول ۳۵ کیلومتر از کن در غرب تا لشکرک در شرق ادامه دارد و در محل اتصال خود با گسل مشاء پیچیدگی ساختاری دارد. گسل شمال تهران مرز مشخصی بین سنگ‌های سازند کرج و رسوبات آبرفتی ایجاد می‌کند. دو بخش اصلی آن از لشکرک تا شاهآباد و تجریش و از دربند تا حصارک و کن ادامه دارد. قطعه سوم آن می‌تواند از باغ اناری تا ازگل تداوم پیدا کند. - گسل پیرانشهر- گسل رفسنجان- گسل رامهرمز- گسل صحنه-گسل غرب نه نهبندان- گسل زاهدان- گسل آوج- گسل کندوان- گسل مشاء در شمال تهران واقع شده است. شیب به سمت شمال داشته که مقدار آن بین ۳۵ تا ۷۰ درجه واقع است. حرکت معکوس آن به خوبی مشخص شده است و مقدار جابه جایی آن چندین کیلومتر است. چندین زمین لرزه تاریخی با بزرگای بیش از هفت ریشتر به این گسل نسبت داده شده است؛ لذا این گسل عامل اصلی خطرات بزرگ برای شهر تهران محسوب می‌شود. - گسل نایین- گسل شمال اراک – گسل رودان- گسل سلطانیه- گسل طالقان تقریباً به موازت گسل کندوان در شمال گسل مشاء قرار دارد. روند گسل تقریباً شرقی- غربی با شیب به سمت شمال است. این گسل به صورت معکوس عمل کرده و احتمالاً یک زمین لرزة تاریخی در طالقان را می‌توان به آن منتسب کرد.

خلاصه‌ای از تهران و گسل‌های آن

کلان شهر تهران نه تنها از خطر زلزله ایمن نیست بلکه سالهاست در انتظار زلزله‌ای ویرانگر با قدرت بالای ۷ ریشتر به سر می‌برد. بر اساس مطالعات آماری و زلزله‌هایی که پیش از این در ناحیه ری و تهران ثبت شده است با احتمال بیش از ۷۰ درصد به طور متوسط هر ۱۵۸ سال زلزله‌ای ویرانگر در این ناحیه رخ داده است. آخرین زلزله در تهران ۱۷۲ سال پیش اتفاق افتاد و بر همین اساس وقوع زلزله تهران ۱۴ سال تأخیر زمانی دارد.

عامل اصلی وقوع زلزله در تهران وجود ۱۵ گسل در این منطقه است که سه گسل در این میان هریک به تنهایی پتانسیل ایجاد زلزله‌ای بیش از ۷ ریشتر را دارا هستند. گسل شمال تهران از لشکرک و سوهانک شروع شده تا فرحزاد و حصارک و به سوی غرب امتداد می‌یابد. این گسل در مسیر خود، نیاوران، تجریش، زعفرانیه، الهیه و فرمانیه را در بر می‌گیرد.

گسل ری

در جنوب تهران نیز که در صورت فعالیت پرتلفات‌ترین گسل کشور و شاید جهان می‌باشد از جاده خاوران شروع و با گذر از دولت‌آباد و حرکت بر روی جاده کمربندی تهران در حد نصاب چهار دانگه پایان می‌یابد. گسل شرق نیز که توانایی قوی‌ترین زلزله را دارا است از شرق به تهران وارد شده و با گذر از اراضی سرخه حصار و حرکت بر روی بزرگراه شهید بابایی تا مجیدیه و سید خندان امتداد می‌یابد. جالب اینجاست که اکثر حریم‌های انتقال نیروی شهر تهران نیز بر روی همین گسل‌های زلزله واقع شده است. در این میان تک گسل ملاصدرا نیز که از خیابان شریعتی تا شهرک غرب انتقال یافته، محلات ونک، میرداماد، سعادت آباد و شهرک غرب را نا ایمن ساخته است. احداث برج میلاد نیز دقیقاً در مجاورت این گسل صورت می‌گیرد. (هیچ جای تهران امن نیست).

نقشه گسل‌های فعال و بنیادی ایران(۱۴۰۰گسل فعال شناسایی شده است)

زلزله چیست

تعریف: زلزله حالت خاصی از تغییر شکل توده‌های سنگی است که در آن پدیده‌های گسیختگی در مقیاس متفاوت رخ می‌دهد. یا هر نوع لرزش زمین در اثر عبور امواج لرزه‌ای را زلزله گویند.

زلزله بلا نیست؟ فرض کنید در یک مکان خالی از دست سازهای بشر قرار داشته باشید و دچار شدیدترین زلزله ممکن شوید، آیا سقفی بر بالای سر شما قرار دارد که بر سر شما فرو ریزد؟ آیا دیواری است که زندگی افراد خانواده شما را تهدید کند؟ آیا کمد و یا تکه‌های شیشه وجود دارد که باعث آسیب رسیدن به شما شود؟ پس قبول کنیم که زلزله نیز همانگونه که سیب از درخت به پایین سقوط می‌کند، یکی از ساده‌ترین پدیده‌های طبیعی در جهت تکامل زمینی است که بر روی آن زندگی می‌کنیم ولی با دست سازهای نامطمئن خود باعث شده‌ایم تا هر شب با هراسی کشنده تر از خود زلزله سر بر بالش بگذاریم.

نوشداروی پس از مرگ است بر سرزدن آدمی دیگر اسیر دست ابر و باد نیست فکر یک ایران محکم کرد باید تا دگر در کمین بنشسته هر ساعت قضای دیگری در چنین عصر اتم با عزم و رای دیگری لرزشی مدفون نسازد بینوای دیگری بیاییم دست در دست هم به یاری هم بشتابیم تا دیگر شاهد مدفون شدن هیچ انسانی در کشورمان نباشیم.

چرا باید زلزله را شناخت؟ برای مقابله با هر پدیده‌ای باید ابتدا آن را تا حدودی شناخت، چرا که با شناخت مکانیسم زلزله، بهتر می‌توانیم برای مقابله با آن تصمیم گرفته و راه‌های صحیح مقاوم‌سازی را انتخاب نمود. برای مثال نقاط امن را تشخیص داده و بدانیم که زلزله چگونه و چه نوع سازه‌ها را تخریب می‌کند. پس ما بدون مقدمه وارد بحث زمین می‌شویم.

پدید آمدن زلزله‌های اخیر که حاصل جابجائی در پوسته زمین است، تنها نمایشگر قسمتهای پایانی از یک پروسه طولانی است که ساختار کنونی کره زمین را بوجود آورده است.

ساختار زمین چیست و از چه قسمت‌هایی تشکیل شده است

-۱ پوسته Crust: پوسته کره زمین لایه نسبتاً کم عمقی است که این لایه سنگی سطحی، به دو نوع کلی تحت عنوان پوسته قارهای و پوسته اقیانوسی طبقهبندی می‌شود. پوسته اقیانوسی حدود ۷ کیلومتر ضخامت داشته و از بازالت تشکیل شده است. در مقابل پوسته قاره‌ای دارای ضخامت متوسط ۴۰–۳۵ کیلومتر است ولی در برخی مناطق کوهستانی ممکن است از ۷۰ کیلومتر نیز تجاوز نماید. برخلاف پوسته اقیانوسی، که از مواد شیمیائی یک نواختی تشکیل شده است، پوسته قارهای شامل انواع مختلفی از سنگها می‌باشد. قسمت فوقانی پوسته قارهای از سنگهای گرانیتی تشکیل شده، در حالی که قسمت تحتانی آن شبیه بازالت است.

-۲ گوشته Mantel: بیش از ۸۲ درصد از حجم زمین در گوشته قرار دارد که یک ورقه جامد و سنگی را تا عمق ۲۹۰۰ کیلومتری تشکیل می‌دهد. مرز بین پوسته و گوشته، تفاوت فاحشی را در مشخصات شیمیایی نشان می‌دهد.

-۳ هسته Core: تصور می‌شود که ترکیب اصلی هسته از آلیاژ آهن-نیکل با مقادیر کمی از اکسیژن، سیلیکون و سولفور باشد. به دلیل فشار زیاد در هسته مواد تشکیل دهنده آن دارای چگالی بالایی حدود ۱۴ برابر چگالی آب در سطح زمین هستند

مشخصه داخل کره زمین افزایش تدریجی دما، فشار و چگالی مواد تشکیل دهنده با افزایش عمق است. برآورد می‌شود که دما در عمق ۱۰۰ کیلومتری بین ۱۲۰۰ تا ۱۴۰۰ درجه سانتیگراد باشد، درحالی که دما در مرکز کره زمین ممکن است از ۶۷۰۰ درجه سانتیگراد نیز تجاوز نماید. افزایش تدریجی در دما و فشار با عمق، مشخصات فیزیکی و در نتیجه رفتار مکانیکی مواد تشکیل دهنده زمین را تحت تأثیر قرار می‌دهد. وقتی مادهای تحت گرما قرار می‌گیرد، اتصالات شیمیائی آن ضعیف شده و مقاومت مکانیکی آن کاهش می‌یابد و درصورتی که دما از نقطه ذوب ماده مورد نظر فراتر رود اتصالات شیمیائی شکسته شده و پدیده ذوب اتفاق می‌افتد. اگر دما تنها معیار تعیین کننده ذوب مواد بود در این صورت باید کره زمین تبدیل به یک توپ مذاب با یک پوسته نازک جامد می‌شد. درحالی که فشار نیز با عمق افزایش می‌یابد و تمایل دارد که مقاومت سنگها را افزایش دهد. به همین دلیل تقسیم‌بندی دیگری می‌توانیم برای زمین در نظر بگیریم.

بر اساس مشخصات فیزیکی و مقاومت مکانیکی می‌توان زمین را به ۵ لایه مختلف تقسیم‌بندی نمود:

۱. لیتوسفر (سنگ کره): تشکیل دهنده یک لایه نسبتاً سرد و صلب می‌باشند درحالی که این لایه‌ها از مواد متفاوت شیمیایی تشکیل شده است، ولی به دلیل سرد بودن و مقاوم بودن رفتار واحدی را از خود نشان می‌دهد؛ و بطور متوسط ۱۰۰ کیلومتر ضخامت دارد.

۲. استنوسفر: در زیر لیتوسفر و تا عمق ۶۶۰ کیلومتر، یک لایه نرم و نسبتاً ضعیف می‌باشد. قسمت بالای استنوسفر دارای چنان دما و فشاری است که منجر به ذوب اندکی از این لایه می‌شود. در برابر این ناحیه ضعیف، لیتوسفر جدا از لایه زیرین خود است و نتیجه این جدا بودن حرکت مستقل لیتوسفر نسبت به استنوسفر است.

۳. مزوسفر یا گوشته پائینی:زیر ناحیه ضعیف استنوسفر، افزایش فشار اثر دمای بالا را خنثی کرده و سنگها تا حدودی با افزایش عمق مقاومتر می‌شوند؛ و در عمق ۶۶۰ کیلومتر تا ۲۹۰۰ کیلومتر یافت می‌شود. برخلاف مقاومت آنها، سنگهای مزوسفر همچنان گرم بوده و توانائی جریان یافتن را دارا می‌باشند.

۴. هسته داخلی و خارجی:هسته که تشکیل یافته از آلیاژ آهن – نیکل می‌باشد، به دو لایه تقسیم می‌شود که مقاومت مکانیکی کاملاً متفاوتی را نشان می‌دهند. هسته خارجی یک لایه مایع به ضخامت ۲۲۷۰ کیلومتر می‌باشد. ثابت شده است که جریان آهن مذاب در این لایه باعث ایجاد میدان مغناطیسی در کره زمین است. هسته داخلی یک کره به شعاع ۳۴۸۶ کیلومتر است. برخلاف دمای بالاتر هسته داخلی، مواد تشکیل دهنده آن مقاومتر هستند.

زمین متغیراست: زمین یک کره متحرک است! اگر ما بتوانیم صد میلیون سال به عقب برگردیم، چهره زمین را با آنچه که امروز می‌بینیم کاملاً متفاوت خواهیم یافت. هیچ اثری از کوه‌های آلپ یا خلیج مکزیک نخواهد بود، در عوض قاره‌هایی در ابعاد، اشکال و موقعیتهای متفاوتی خواهیم یافت. بر خلاف زمین در چند میلیارد سال گذشته هیچ تغیر اساسی در سطح کره ماه بوجود نیامده است (فقط چند گودال اضافه شده است).

تئوری صفحه زمین ساخت:Plate Tectonics بر اساس تئوری صفحه زمینساخت، پوسته خارجی صلب زمین (لیتوسفر) به تکه‌های متعددی شکسته شده است که هرکدام از آنها صفحه نام دارند که در حال حرکت بوده و بصورت بی وقفه تغییر شکل و اندازه می‌دهند. هفت صفحه اصلی در لیتوسفر شناخته شده است. این صفحات عبارتند از:

آمریکای شمالی، آمریکای جنوبی، اقیانوسیه، آفریقا، اوروآسیا، استرالیا و قطب جنوب و علاوه بر آنها صفحات متعددی با ابعاد کوچکتر نیزشناخته شده است. این صفحات با سرعت بسیار پایین ولی بطور مداوم نسبت به هم درحال حرکت هستند که بطور متوسط ۵ سانتیمتر در سال است. این حرکت به به دلیل توزیع نامساوی حرارت در داخل کره زمین است. مواد داغ که در عمق گوشته قرار دارند، به آرامی به سوی بالا حرکت می‌کنند و به عنوان یکی از سیستمهای همرفت درونی سیاره عمل می‌نمایند. همزمان، قطعات سردتر و چگالتر سنگ کره در داخل گوشته فرو می‌روند. درنهایت حرکت عظیم و کند صفحات سنگ کره منجر به ایجاد زمین لرزه‌ها، آتش فشانها و تغییر شکل توده‌های بزرگ سنگی به صورت کوه‌ها می‌گردد.

مرز صفحات

صفحات تشکیل دهنده سنگ کره بصورت یک توده بهم چسبیده، نسبت به یکدیگر در حال حرکت هستند. با وجود اینکه قسمت‌های داخلی صفحات ممکن است متحمل مقداری تغییر شکل گردند، ولی تمام واکنش‌های اصلی بین صفحات جداگانه، در طول مرز بین آنها اتفاق می‌افتد. در حقیقت تلاش‌های اولیه برای مشخص کردن مرز بین صفحات بر اساس محل وقوع زمین لرزه‌ها بود. صفحات در مرزها سه رفتار کلی نسبت به هم دارند:

۱. مزرهای دورشونده

۲. مرزهای همگرا

۳. مرزهای گسل امتدادلغز: مرزهایی که در آنها صفحات بصورت سایشی از کنار هم عبور می‌کنند

در اثر نیروهای وارده بر پوسته زمین، صفحات سنگ کره دچار تغییر شکل می‌شود. این تغییر شکل در حد ارتجاعی است و آرام آرام اتفاق می‌افتد و انرژی را در خود ذخیره می‌کند؛ و آنقدر سنگها انرژی در خود ذخیره می‌کنند که در نهایت فراتر از اصطکاک بین سنگ‌ها می‌شود. در این لحظه است که صفحات شکسته شده و نسبت به هم جابجا می‌شوند.

پدیده زلزله

زلزله عبارتست از لرزش زمین در اثر آزاد سازی سریع انرژی که اغلب موارد در اثر لغزش در امتداد یک گسل در پوسته زمین اتفاق می‌افتد. انرژی آزاد شده از محل آزاد شدن آن، که کانون نامیده می‌شود، بصورت امواج در همه جهت‌ها منتشر می‌شود.

کانون و عمق زلزله

محل آغاز گسیختگی در گسل (گسلش) را کانون زلزله یا مرکز درونی می‌نامند و در واقع محل اولیه آزاد شدن انرژی در داخل زمین می‌باشد. تصویر کانون در سطح زمین «رو مرکز» یا Epicenter نامیده می‌شود که معمولاً محل بیشترین خسارت‌ها می‌باشد.

بر اساس ژرفا، زمین لرزه‌ها را می‌توان به سه دسته زیر تقسیم نمود:

- کم ژرفا: با ژرفای ۰ تا ۷۰ کیلومتر

- متوسط: با ژرفای ۷۰ تا ۳۰۰ کیلومتر.

- عمیق: با ژرفای بیش از ۳۰۰ کیلومتر (به این ترتیب که تاکنون زمین لرزه‌ای در عمق بیش از ۷۲۰ کیلومتر رخ نداده است)

از نقطه نظر ژرفا، بیشتر زمین لرزه‌های ایران کم عمق می‌باشند. بیشترین عمق در زمین لرزه‌های رخ داده در فلات ایران تا حدود ۶۰ کیلومتر در ناحیه مکران مشخص شده است. مسئله عمق از نظر خسارت زمین لرزه نیز بسیار مهم است، چرا که در زمین لرزه بسیار کم عمقمعمولاً خسارتها به ناحیه مرکزی و حوزه نزدیک محدود می‌شود و سپس در حوزة دور (بیش از ۵۰ کیلومتر) خسارتها بسیار محدود می‌گردد (نمونه‌هایی از چنین زلزله‌های کم عمق عبارتند از زلزله منجیل، زمین لرزة طبس با ژرفای۱۰ کیلومتر و زلزله بم با عمق ۸ کیلومتر). از سوی دیگر، هنگامی که زمین لرزه ژرفای زیادی داشته باشد (زمین لرزه ۱۹۸۵ مکزیکو، میچوآکان، با بزرگی Ms=۸٫۱ و ژرفای ۲۰۰ کیلومتر، که موجب خسارتهای فراوان در فاصله حدود ۲۸۰ کیلومتری در شهر مکزیکوسیتی گردید)، مشاهده می‌شود که خسارتها می‌تواند به دلایل ثانویه (نظیر اثر خاک) در فاصله‌های زیاد نیز گسترده شود.

پس لرزه: زلزله یک لرزش واحد نیست بلکه به صورت دسته‌ای از لرزشها ست. زمین لرزه‌هایی قبل از لرزش اصلی را پیش لرزه و یک لرزه شاخص که بزرگترین لرزش است را Main shock یا زمین لرزه اصلی و لرزه بعد از زلزله اصلی را پس لرزه گویند. معمولاً پس لرزه‌ها فراوان ترند.

ریز لرزه: زلزله‌هایی با بزرگای ۳ یا کوچکتر می‌باشند. اغلب افزایش ناگهانی و منظم آنها نشانه قریب‌الوقوع بودن زمین لرزه اصلی را نشان می‌دهد.

امواج لرزه‌ای:(: (Earth quake waves الف) امواج درونی یا پیکره‌ای(: (Body wave این امواج از درون زمین عبور می‌نمایند، بدین ترتیب که از سرچشمه به تمام جهات انتشار می‌یابند. از این رو به امواج آزاد (Free waves)نیز معروفند. امواج درونی ۲ نوعند: -۱ اموج اولیه: اولین موجی که توسط گیرندهای زلزله ثبت می‌شوند عملکرد این موج در هنگام زلزله بصورت ایجاد صدا، تکان دادن درب‌ها و پنجره‌ها می‌باشد. -۲ موج برشی: دومین موجی که توسط گیرندهای زلزله ثبت می‌شوند. ب) امواج سطحی:((Surface waves

موجهای لرزه‌ای

بطور کلی پس از اینکه در داخل زمین زلزله‌ای به وجود آمد و انرژی زمین آزاد شد، این انرژی آزاد شده به صورت امواج ارتعاشی در کلیه جهات منتشر شده و انرژی زلزله را با خود منتقل می‌نمایند. امواج زمین لرزه با توجه به حرکتشان در داخل یا سطح زمین به دو دسته امواج داخلی یا پیکری و امواج سطحی تقسیم می‌شوند. امواج داخلی در درون زمین حرکت کرده و در تمامی جهات منتشر می‌شوند و با سرعتی بیش از موجهای سطحی حرکت می‌نمایند. امواج سطحی بیشترین انرژی ناشی از تکانهای کم عمق را دارا بوده و عامل اصلی خرابی‌های ناشی از زمین لرزه بخصوص در مناطق مسکونی می‌باشند.

لرزه‌نگاری

همان‌طور که در قسمت‌های قبل گفته شد، در اثر زلزله امواج مختلفی منتشر می‌شوند که سرعت و دامنه هرکدام از این موجها متفاوت می‌باشد. سرعت متفاوت باعث می‌شود که زمان رسیدن هرکدام از این موج‌ها متفاوت باشد و در نتیجه بر روی نگاشت ثبت شده قابل تشخیص باشند محل کانون و عمق زلزله نیز بر اساس تفاوت موجود بین زمان رسیدن موج‌های P و S محاسبه می‌شود.

اندازه‌گیری زمین لرزه

برای آگاهی از میزان تأثیر هر پدیده لازم است تا بتوانیم به نحوی آن را بصورت کمی بیان کنیم. برای کمی کردن اندازه زلزله، از دو رهیافت مختلف استفاده می‌شود؛ یک رهیافت بر اساس اندازه‌گیری دستگاهی (بزرگی زلزله) که بر اساس ریشتر بیان می‌شود و دیگری بواسطه تأثیر پذیری دست سازهای بشر از زلزله (شدت زلزله). شدت زلزله در هر مکان متفاوت است و با دور شدن از کانون زلزله کم می‌شود، در حالی که بزرگی زلزله همواره ثابت است و ربطی به دور شدن از کانون ندارد (چرا که با کل انرژی آزاد شده مرتبط است). ذکر این نکته ضروری است که بزرگای زلزله، بتنهایی نمی‌تواند معیاری برای سنجش میزان خرابی در زلزله باشد. همان‌طور که گفته شد، بزرگای زلزله فقط بر اساس میزان انرژی آزاد شده در زلزله محاسبه می‌گردد و عمق و یا سایر پارامترها در محاسبه آن دخیل نمی‌باشد. از این رو دو زلزله با بزرگاهای یکسان ولی عمقهای متفاوت میزان خرابیهای متفاوتی را ببار می‌آورند. چرا که با عمیقتر شدن کانون زلزله، امواج لرزه‌ای فاصله بیشتری را تا سطح زمین طی می‌کنند که در این فاصله مقداری از انرژی آزاد شده کاسته شده و از بین می‌رود. در قسمت قبل بیان شد که زلزله‌های ایران، اغلب از نوع کم عمق می‌باشند، لذا انتظار می‌رود میزان خرابی و آسیب ناشی از این زلزله‌ها بیشتر باشد. (به جدول صفحه ۱۵ یعنی جدول رده‌بندی بزرگی و شدت زلزله مراجعه کنید).

پیش بینی زمین لرزه

منظور از پیش بینی زلزله، پیش بینی مکان، پیش بینی بزرگان و پیش بینی زمان وقوع زلزله است. هر پارامتری که قبل از وقوع زمین لرزه تغییراتی در آن پدید آید، بگونه‌ای که بتوان با بررسی دقیق این تغییرات زمین لرزه را پیش بینی نمود، پیش نشانگر گفته می‌شود. تا کنون پیش نشانگرهای متعددی که تعداد آنها به بیش از ۳۰ مورد می‌رسد شناخته شده است. این پیش نشانگرها عبارتند از: تغییر شکل پوسته زمین، تغییر در تراز دریا، کج شدگی، تنجیدگی و تنجشهای پوستهای، پیش نشانگرهای زمین مغناطیسی و ژئوالکتریکی، تغییر در میدان گرانشی، پیش لرزه‌ها، انتشار گاز رادون، تغییر در ارتفاع آب‌های زیرزمینی، رفتار حیوانات و ...

مشکل اصلی در استفاده از پیش نشانگرها، نیاز به ثبت مداوم و مستمر آنها و بررسی تغییرات حاصله می‌باشد. برای مثال سطح آبهای زیر زمینی بصورت طبیعی در فصلهای مختلف نوسان دارد، ولی با ثبت مداوم و چندین ساله این نوسانها، میزان میانگین سطح آب زیر زمینی در فصلی مشخص، بدست می‌آید که در صورت تغییر غیرعادی در آن قابل تشخیص است. از طرف دیگر، به دلیل دخیل بودن عوامل دیگر در پارامترهای موجود، لازم است تا چند عامل پیش نشانگر بصورت همزمان مورد بررسی قرار بگیرددر سال ۱۹۷۵، چینی‌ها توانستند زلزله هایچنگ را بر اساس افزایش لرزه خیزی (پیش لرزه‌ها) و نا آرامی حیوانات پیشبینی نموده و منطقه وسیعی را تخلیه کنند.

نقشه‌های جهانی خطر زلزله: با پیاده‌سازی زلزله‌های گذشته بر روی نقشه جهان، نقشه جهانی خطر زلزله بدست می آید. در این نقشه‌ها، نواحی با رنگهای مختلف که هر کدام نشان دهنده سطحی از خطر وقوع زلزله‌های مخرب می‌باشد، مشخص می‌گردد. نقشه‌های جهانی معمولاً دقت اندکی دارند و برای کارهای محاسباتی دقیق مورد استفاده قرار نمی‌گیرد.

نقشه روبرو حاصل همکاری سازمانهای مختلف از جمله پژوهشگاه زلزله می‌باشد و بصورت دقیقی پتانسیل لرزه خیزی مناطق مختلف جهان را نشان می‌دهد. منطقه‌ای که ایران در آن قرار دارد همچون نگینی سرخ رنگ، حاکی از خطر بالایی است که از سوی زمین لرزه‌ها متوجه کشور ما می‌باشد.

جدول زیر لیست زمین لرزه‌های کشورمان از تاریخ ۸۳/۷/۱۷ تا تاریخ ۸۳/۸/۸ را نشان می‌دهد. هر چند این زمین لرزه‌ها کوچک می‌باشند و خساراتی زیادی نداشتند ولی نشان از لرزه خیزی کشورمان دارد.

تاریخ زمان Mb استان

۰۸/۰۸/۱۳۸۳ ۲۳:۴۴:۳۸ ۳٫۴ کرمان

۰۷/۰۸/۱۳۸۳ ۰۹:۰۲:۲۹ ۳٫۸ خوزستان

۰۶/۰۸/۱۳۸۳ ۰۴:۱۹:۳۰ ۳٫۶ قزوین

۰۵/۰۸/۱۳۸۳ ۰۱:۵۰:۱۴ ۳٫۸ قم

۰۲/۰۸/۱۳۸۳ ۲۱:۴۶:۴۸ ۴ چهارمحال و بختیاری

۰۱/۰۸/۱۳۸۳ ۱۴:۰۹:۱۱ ۳٫۷ لرستان

۲۹/۰۷/۱۳۸۳ ۱۹:۴۸:۰۹ ۳٫۷ گلستان

۲۷/۰۷/۱۳۸۳ ۰۱:۰۱:۰۸ ۴٫۷ قزوین

۲۵/۰۷/۱۳۸۳ ۱۹:۲۹:۵۸ ۳٫۶ سمنان

۲۵/۰۷/۱۳۸۳ ۱۳:۳۴:۳۸ ۴٫۸ ایلام

۲۳/۰۷/۱۳۸۳ ۱۴:۱۸:۰۸ ۳٫۸ خوزستان

۲۳/۰۷/۱۳۸۳ ۰۴:۵۱:۲۰ ۴٫۲ کرمان

۲۳/۰۷/۱۳۸۳ ۰۶:۱۷:۰۹ ۳٫۸ کرمان

۲۳/۰۷/۱۳۸۳ ۰۹:۴۸:۴۱ ۴٫۴ کرمان

۲۳/۰۷/۱۳۸۳ ۰۵:۵۸:۴۷ ۵٫۲ کرمان

۱۸/۰۷/۱۳۸۳ ۱۸:۱۸:۳۶ ۳٫۸ چهارمحال و بختیاری

۱۸/۰۷/۱۳۸۳ ۰۹:۳۸:۱۵ ۴ کرمان

۱۷/۰۷/۱۳۸۳ ۱۷:۱۵:۵۵ ۴٫۹ گلستان

۱۷/۰۷/۱۳۸۳ ۱۵:۱۶:۲۲ ۳٫۳ گلستان

۱۷/۰۷/۱۳۸۳ ۱۴:۴۰:۱۷ ۳٫۲ سمنان

مرگبارترین زلزله‌های جهان: در جدول زیر، مرگبارترین زلزله‌های جهان خلاصه شده است. اطلاعات این جدول بر اساس تعداد کشته‌های تخمینی مرتب شده است. در این جدول همان‌طور که مشخص شده است، چهار مقام به ایران اخصاص یافته است.

تاریخ محل وقوع زلزله تعداد کشته‌ها بزرگا توضیحات

۲۳ ژانویه ۱۰۰۶ چین، شانسی ۸۳۰٬۰۰۰

۱۱ اکتبر ۱۷۳۷ هندوستان، کلکته ۳۰۰٬۰۰۰

۲۷ جولای ۱۹۷۶ چین، تانگشان ۲۵۵٬۰۰۰ ۸٫۰

۹ آگوست ۱۱۳۸ سوریه، آلپو ۲۳۰٬۰۰۰

۲۲ می ۱۹۲۷ چین، نزدیک زنینگ ۲۰۰٬۰۰۰ ۸٫۳ شکست‌های بزرگ

۲۲ دسامبر ۸۵۶+ ایران، دامغان ۲۰۰٬۰۰۰

۱۶ دسامبر، ۱۹۲۰ چین، گانسو ۲۰۰٬۰۰۰ ۸٬۶ شکست‌های بزرگ، زمین لغزش

۲۳ مارچ، ۸۹۳+ ایران، اردبیل ۱۵۰٬۰۰۰

۱ سپتامبر، ۱۹۲۳ ژاپن، کوانتو ۱۴۳٬۰۰۰ ۸٬۳ آتش‌سوزی بزرگ توکیو

۵ اکتبر، ۱۹۴۸ ترکمنستان، عشق آباد ۱۱۰٬۰۰۰ ۷٬۳

۲۸ دسامبر، ۱۹۰۸ ایتالیا، مسینا ۷۰ الی ۱۰۰ هزار نفر ۷٬۵

سپتامبر، ۱۲۹۰ چین، چیلی ۱۰۰٬۰۰۰

نوامبر، ۱۶۶۷ قفقاز، شمخا ۸۰٬۰۰۰

۱۸ نوامبر، ۱۷۲۷ ایران، تبریز ۷۷٬۰۰۰

ا نوامبر ۱۷۵۵ پرتقال، لیسبون ۷۰٬۰۰۰ ۸٬۷ آبرانش عظیم

۲۵ دسامبر ۱۹۳۲ چین، گانسو ۷۰٬۰۰۰ ۷٬۶

۳۱ می ۱۹۷۰ پرو ۶۶٬۰۰۰ ۷٬۸ سنگ لغزش بزرگ و سیل

۱۱ ژانویه ۱۶۹۳ ایتالیا، سیسیلی ۳۰ الی ۶۰ هزار نفر ۷٬۵

۴ فوریه ۱۷۸۳ ایتالیا، کالابریا ۵۰٬۰۰۰

۲۰ ژانویه ۱۹۹۰ ایران، منجیل ۵۰٬۰۰۰ ۷٬۷ زمین رانش

پهنه بندی خطر زلزله در ایران: با وجود اینکه در نقشه‌های خطر جهانی، کشور ایران کلاً به صورت خطر بالای زلزله نشان داده شده است، ولی برای کارهای مهندسی و نیز برنامه‌ریزی‌های مدیریت بحران محلی این دقت کافی نیست و باید خطر زلزله در سطح کشور، منطقه و حتی در سطح استانها کاملاً تعیین شود. این مطالعات در ایران اغلب از سوی پژوهشگاه بین‌المللی زلزله شناسی و مهندسی زلزله انجام می‌شود و در حال حاضر نیز نسخه‌هایی از این نقشه‌ها تهیه و منتشر شده است. نقشه شماره "۱" تحت عنوان" نقشه خطر لرزه‌ای ایران " شناخته می‌شود. در این نقشه کشور ایران با چهار رنگ مختلف از صورتی کم رنگ تا قرمز پر رنگ تقسیم‌بندی شده است. آنچه که در این نقشه‌ها باید توجه نمود این است که تقریباً تمام شهرهای مهم ایران در مناطق با خطر زلزله بالا قرار گرفته‌اند.

نقشه بعدی که مورد بحث قرار می‌گیرد نقشه «خطر روانگرایی» است که تحت عنوان آبگونگی یا Liquifaction شناخته می‌شود. پدیده آبگونگی در محل‌هایی اتفاق می‌افتد که سطح آب زیر زمینی بالا باشد و خاک منطقه از ماسه سست تشکیل یافته باشد. در این شرایط با وقوع زلزله خاک منطقه کاملاً بصورت یک مایع روان عمل می‌نماید و در این صورت سازه با هر استحکامی که ساخته شده باشد در خاک فرو می‌رود و مخازن و لوله‌های مدفون در خاک به سطح خاک حرکت می‌کند. باید توجه نمایید که شرایط گفته شده در ایران زیاد نیست و بیشترین منطقه‌ای که احتمال روانگرایی در آن وجود دارد شمال ایران می‌باشد.

تاریخچه زمین لرزه‌های بزرگ در ایران

ایران کشوری لرزه خیز است. ایران بر روی یکی از دو کمربند بزرگ لرزه خیزی جهان موسوم به» آلپا «قرار دارد و هر از گاهی زمین لرزه‌های بزرگی در آن بوقوع می‌پیوندد.

از سال ۱۳۴۰ تاکنون زمین لرزه‌های مختلف و در مواقعی ویران کننده مناطق مختلف کشور را با خسارات و تلفات سنگینی روبه رو کرده است که آخرین آنها، زمین لرزه صبح روز جمعه شهرستان بم می‌باشد.

آخرین زمین لرزه قبل از بم در سال ۷۹ و در دو استان زنجان و قزوین با قدرت ۵/۲ در مقیاس ریشتر به وقوع پیوست، مناطق طارم، خدابنده، ابهر، خرمدره و سلطانیه و همچنین بویین زهرا را لرزاند و خسارت‌ها و تلفاتی به بار آورد. بیش از ۵۰۰ نفر بر اثر وقوع این زمین لرزه کشته شدند.

بزرگترین زمین لرزه‌ای که در سالهای اخیر در ایران به وقوع پیوست مربوط به ۳۱ خرداد ۱۳۶۹ در استانهای گیلان و زنجان با قدرت هفت و سه دهم در مقیاس ریشتر بود. این زمین لرزه بیش از ۴۰ هزار کشته برجای گذاشت که خونبارترین زمین لرزه در ایران به حساب می‌آید. این زلزله در عرض چند ثانیه حدود هزار و ۱۰۰ کیلومتر مربع که ۲۷ شهر و ۱۸۷۱ روستا را در برمی گرفت، ویران کرد فهرستی از زمان و میزان قربانیان زمین لرزه‌های به وقوع پیوسته در ایران در ذیل به طور خلاصه ارائه می‌شود:

- آوریل سال ۱۹۶۰ (فروردین / اردیبهشت ۴۵۰ (۱۳۳۹ تن در شهر لار، واقع در جنوب کشور کشته شدند.

- سپتامبر ۱۹۶۲ (شهریور / مهر ۱۱ (۱۳۴۱ هزار تن کشته و ۲۰۰ روستا در غرب تهران ویران شد

- اوت ۱۹۶۸ (مرداد / شهریور (۱۳۴۷ حدود ۱۰ هزار تن در استان خراسان جان سپردند.

- آوریل ۱۹۷۲ (فروردین / اردیبهشت (۱۳۵۱ پنج هزار و ۴۴ تن در جنوب کشور کشته شدند.

- آوریل ۱۹۷۷ (فروردین / اردیبهشت (۱۳۵۶ حدود ۹۰۰ تن در منطقه اصفهان جان باختند.

- سپتامبر ۱۹۷۸ ((شهریور / مهر ۲۵ (۱۳۵۷ هزار تن در شرق ایران کشته شدند.

- نوامبر ۱۹۷۹ (آبان / آذر ۶۰۰ (۱۳۵۸ تن در شمال شرقی ایران جان سپردند.

- ژوئن ۱۹۸۱ (خرداد / تیر (۱۳۶۰، یکهزار و ۲۸ تن در استان کرمان کشته شدند.

- ژوئیه ۱۹۸۱ (تیر/ مرداد (۱۳۶۰ یکهزار و ۳۰۰ تن در استان کرمان جان باختند.

- ۲۱ ژوئن ۳۱) ۱۹۹۰ خرداد (۱۳۶۹ حدود ۴۰ هزار تن در شهر رودبار در شمال کشور در اثر سنگین‌ترین زمین لرزه کشته شدند.

۲۸ - فوریه ۱۰) ۱۹۹۷ اسفند (۱۳۷۵ حدود یک هزار و ۱۰۰ تن در اردبیل کشته شدند، بزرگی آن زمین لرزه، ۵/۵ درجه در مقیاس ریشتر بود.

- ۱۰ مه ۲۰) ۱۹۹۷ اردیبهشت (۱۳۷۵ یکهزار و ۶۱۳ تن در بیرجند بر اثر زمین لرزه با بزرگی ۷/۱ درجه در مقیاس ریشتر، جان باختند.

- در سال ۷۹ و در دو استان زنجان و قزوین با قدرت ۵/۲ در مقیاس ریشتر و بیش از ۵۰۰ نفر بر اثر وقوع این زمین لرزه کشته شدند

- تیر ۱۳۸۱ :زلزله چنگوره – آوج با بزرگای ۶/۵ ریشتر

- دی ماه :۱۳۸۲ حدود ۴۰ هزار نفر در بم کشته شدند

به گفته کارشناسان امور شهری مقاوم‌سازی ساختمانها و تقویت سازه‌های ساختمانی در امور شهرسازی و احداث بنا در شهرها و استفاده مناسب از تحقیقات در حوزه زمین‌شناسی و اقلیمی از جمله مولفه‌های بسیار مهمی است که در کاهش خسارت و تلفات زمین لرزه‌هایی از این دست می‌تواند نقش مهمی داشته باشد. این واقعیت که ایران در کمربند زلزله جهانی قرار دارد و استفاده از تجربیات دیگر کشورهای زلزله خیز و موفق در ساماندهی به امور شهری و مقاوم‌سازی شهرها در مناطق زلزله خیز بیش از گذشته احساس می‌شود.

کارشناسان فن معتقدند در صورتی که هزینه‌های گزاف امداد رسانی و جبران خسارتهای مادی و معنوی حوادث طبیعی نظیر سیل و زلزله در مسیر بازسازی و ایجاد تغییرات بنیادی در حوزه شهرسازی و تمهیداتی لازم برای پیشگیری از حوادث غیر مترقبه قرار گیرد، نتایج به مراتب بهتر از گذشته خواهد بود

چگونه خود را برای زلزله آماده کنیم

ساخت ساختمان مقاوم

اگر در حال ساخت خانه‌ای برای خود هستید آنگونه بسازید که پس از زلزله باز در منزل خود در کنار خانواده محترمتان صحیح و سالم باشید (زلزله بلا نیست). اصول و مقررات ایمنی و مقاومت در برابر زلزله را به دقت رعایت فرمایید.

تقسیم‌بندی ساختمانها بر اساس مقاومت

نوع A: طراحی خوب، اجزاء خوب، همراه با بتون و تیرآهن.

نوع B: دارای تیرآهن و بتون می‌باشد اما طراحی و اجرای خوبی ندارند در مقابل نیروهای جانبی مقاوم نیست.

نوع C: طراحی و اجزاء معمولی است. در سازه از سیمان استفاده شده ولی در مقابل نیروهای جانبی مقاوم نیست نوع D: بدون طراحی ساخته شده و سیمان و فلز ندارند و از نظر نیروی جانبی پایدار نیست.

توضیح: جهت درک بهتر A ،B ،C ،D به جدول صفحه آخر مراجعه کنید.

تعیین شدت خرابی بر اساس مقیاس مرکالی: توصیف- میزان تخریب- نوع احساس- مقیاس

.I توصیف:احساس نمی‌شود، مگر در شرایط ویژه. تنها توسط دستگاه‌های لرزه‌نگار قابل ثبت است (شکل(۱

.II توصیف:توسط افراد در حال استراحت و در طبقات بالای ساختمان‌ها حس می‌شود. برخی اشیاء آویزان ممکن است نوسان کنند. (شکل(۲

.III توصیف:در فضای باز و در طبقات بالایی ساختمان‌ها کاملاً قابل احساس است. مردم آنرا بصورت زلزله شناسایی نمی‌کنند. ارتعاش مانند عبور کامیون است. مدت زمان لرزش قابل تخمین است (شکل(۳

.IV توصیف:در طی روز در فضای بسته توسط افراد زیادی حس می‌شود و در فضای باز عده معدودی حس می‌کنند. در شب عده‌ای را از خواب بیدار می‌کند. بشقاب ها، پنجره‌ها و درب‌ها تکان خورده و صدا می‌کنند. در ماشین‌های ایستاده ارتعاش قابل درک است. (شکل۴)

.V توصیف:زلزله توسط هر فردی قابل احساس است. بسیاری ازخواب بیدار می‌شوند. برخی از پنجره‌ها، بشقابها و غیره شکسته می‌شوند. گچکاریهای ساختمانها ترک می‌خورند. اشیای ناپایدار واژگون می‌گردند. سر و صدای درختان و سایر اشیای مرتفع شنیده می‌شود و آونگ ساعتها متوقف می‌گردند. دربها باز و بسته می‌شوند و امتداد حرکت زمین لرزه قابل درک است..(شکل۵)

.VI توصیف:زلزله توسط بسیاری از افراد حس می‌شود و بسیاری از مردم وحشتزده به فضای باز پناه می‌آورند. اشیای سنگین جابجا می‌شوند و قطعات از گچکاری کنده می‌شود. دودکشها فرو می‌ریزند و خسارات جزئی به بار می‌آید.

افراد به حالت نامتعادل قدم می‌زنند و یا می‌ایستند. پنجره‌ها، دربها و بشقابها شکسته می‌شوند. ساختمانهای خشتی و ضعیف ترک برمیدارند. زنگهای کوچک به صدا در می‌آیند..(شکل-(۶میزان تخریب:افتادن اشیاء-نوع احساس:سبک

.VII توصیف:مردم وحشتزده به فضای باز فرار می‌کنند. خسارت بسیار کمی در ساختمانهایی که خوب طراحی و ساخته شدهاند وارد می‌شود. به ساختمانهای متوسط و معمولی خسارات جزیی و متوسط وارد می‌گردد. خسارات قابل ملاحظهای در ساختمانهای ضعیف و بد طراحی شد، وارد می‌شود. خسارت به ساختمانهای نوع (D)شامل ترک و فرو افتادن گچکاریهاست و آجرهای سست لق می‌شوند. ترکهایی در ساختمانهای نوع (C) به وجود می‌آید.

ایستادن مشکل می‌شود و اثاثیه شکسته می‌شوند. زنگهای بزرگ به صدا در می‌آیند. زهکشهای سیمانی آبرسانی خسارت می‌بینند. لغزشهای کوچک اتفاق می‌افتد..(شکل-(۷میزان تخریب:تخریب غیر سازه-نوع احساس:متوسط

.VIII خسارت در ساختمانهایی که طراحی ویژه شدهاند، بسیار جزیی است و در ساختمانهای معمولی نوع ((C با فروریزشهای جزیی همراه است و در ساختمانهای ضعیف نوع (D) بسیار شدید است. دیوارهای جداکننده به خارج از قاب ساختمان پرتاب می‌شوند. دودکشها، ستونها، دیوارها و دودکشهای کارخانه‌ها و سنگهای یادبود سقوط می‌کنند. اشیای سنگین واژگون می‌گردند. تغییراتی در سطح آب چاه‌ها ایجاد می‌شود. ماسه و گل به مقدار کم بیرون زده می‌شوند. رانندگی مشکل می‌گردد. ترکهایی در زمینهای مرطوب و شیبهای ملایم ایجاد می‌شود.

تغییراتی در آب و درجه حرارت چشمه‌ها و چاه‌ها ایجاد می‌شود. خانه‌های اسکلت دار بر روی سطح پی حرکت می‌کند. شاخه‌های درختان شکسته می‌شوند..(شکل-۸میزان تخریب:تخریب سازه‌ای در حد متوسط-نوع احساس:سنگین)

.IX خسارت قابل ملاحظهای در ساختمانهایی که طراحی ویژه شدهاند، ایجاد می‌شود. ساختمانهای اسکلتی خوب طراحی شده کج می‌شوند. ساختمان بر روی پی تغییر مکان می‌دهد. ترکهایی آشکار در زمین ایجاد می‌گردد.

خطوط لوله زیرزمینی شکسته می‌شوند. وحشت عمومی بر مردم غالب می‌شود. ساختمانهای نوع (D) ویران می‌گردند و بر ساختمانهای نوع ((C خسارت سنگین وارد می‌گردد و گاهیکاملاً فرو می‌ریزند. ساختمانهای نوع

(B)خسارت جدی می‌بینند و خسارت اساسی به پی وارد می‌گردد. در مناطق آبرفتی ماسه و گل بیرون می‌آیند. (شکل(۹میزان تخریب: تخریب سازه در حد زیاد- نوع احساس:مخرب

.X سازه‌های چوبی خوب ساخته شده ویران می‌شوند. بسیاری از سازه‌های اسکلتدار بنایی به همراه پی ویران می‌شوند. در زمین ترکهای بزرگی ایجاد می‌گردد. خطوط راه آهن کج می‌شوند. زمین لغزشهای قابل ملاحظه‌ای در کنار رودخانه‌ها و شیب‌های ملایم اتفاق می‌افتد. آب سر و صداهای زیادی (چلپ و چلوپ) می‌کند. خسارات جدی به سدها و مخازن وارد می‌گردد. در زمین، لغزش‌های بزرگ اتفاق می‌افتد و آب از مخازن و کانالها و رودخانه‌ها و دریاچه‌ها و غیره بیرون ریخته می‌شود. (شکل(۱۰ میزان تخریب: فاجعه -نوع احساس:بسیار مخرب

.XI ساختمانهای کمی، استوار باقی می‌مانند. پلها ویران می‌گردند. خطوط لوله زیرزمینیکاملاً غیرقابل استفاده می‌شوند. خطوط راهآهن به شدت کج می‌شوند. زمین باتلاقی می‌شود. لغزش‌هایی در زمینهای نرم ایجاد می‌شود. (شکل(۱۱

.XII خسارت کلی، امواج برروی سطح زمین مشاهده می‌شوند. اشیاء به هوا پرتاب می‌شوند و سنگ‌های بزرگ جابجا می‌شوند. (شکل(۱۲

توجه: شکل‌های زیر و جدول انتهای جزوه را ببینید.

به عنوان مثال شدت رومرکز زلزله مخرب ۱۳۸۲/۱۰/۵بم در حدIX برآورد شده و شدت زلزله در براوات VIII و در محدوده ارگ جدیدو فرودگاه بم در حد VI-VII و در کرمان و ماهان حدودIV-V برآورد گردید.

چگونه آنچه ساخته‌ایم را ایمن‌سازی کنیم

الف - ایمن‌سازی سازه و بنا: ایمن‌سازی یعنی مشخص نمودن نقاط ضعف یک ساختمان در طراحی واجرا و رفع آن این کار با توجه به پیچیدگی و تخصصی بودن آن باید توسط نیروهایی که دارای تخصص ویژه زلزله هستند انجام بگیرد.

اگر شما اکنون در ساختمانی زندگی می‌کنید که به تازگی به پایان رسیده و یا چند سالی از ساخت آن گذشته باشد، می‌توانید از تخصص‌های گروه ایمن‌سازی بهره ببرید، کارشناسان این رشته قادرند پس از بازدید از ساختمان برای ایمن‌سازی منازل شما طرح‌های مربوطه را ارائه کنند.

عواملی چون کم بودن شیب زمین، بالا بودن سختی زمین، اسکلت بندی محکم و اصولی ساختمان، سقف ساختمان، نقشه متقارن ساختمان، کیفیت مصالح و کیفیت ساخت در ایمنی ساختمان نقش بسیار مهم و اساسی را ایفا می‌کنند. احداث ساختمان در نزدیکی گسل ا، لبه پرتگاه‌ها و شیب‌ها، مجاورت دیوارهای حائل غیر مقاوم، مجاورت ساختمانهای غیر مقاوم، نزدیکی ساختمان‌های بلند، باعث آسیب پذیری ساختمان در زمان وقوع زمین لرزه خواهد بود.

در ضمن سعی کنید خانه و اموالتان را در برابر زلزله بیمه کنید.

ب - ایمن‌سازی دکوراسیون و لوازم داخلی منزل: در صورتی که منزل شما در برابر زلزله دوام بیاورد، ممکن است لوازم و دکوراسیون منزل موجب صدمه به اعضاء خانواده شما گردد پس ایمن‌سازی در داخل منزل را به همان اندازه ساخت جدی بگیرید! (حتی یک آسیب کوچک بعد از زلزله به علت نداشتن امکانات می‌تواند مهلک باشد).

-۱ تمام تابلوها را به دیوار مهار کنید و از نصب تابلو بالای مکان خواب خود و فرزندانتان خوداری کنید

-۲ کتابخانه. کمد لباس. ساعت دیواری، کامپیوتر و هر چیزی که با سقوط آن موجب صدمه زدن به کودکتان می‌گردد را مهار و از مکان خواب او دور کنید

-۳ قفسه‌ها را علاوه بر آنکه بر دیوار محکم می‌کنید لوازم سنگین تر را در طبقات پایین‌تر و لوازم سبک‌تر را در طبقات بالایی قرار دهید.

-۴ تخت خواب را در کنار پنچره خصوصاً پنجره‌های بدون پرده‌های کلفت قرار ندهید، شیشه‌های شکسته می‌تواند صدمات جبران ناپذیری به خانواده شما وارد کند، فراموش نکنید که مشکلات زلزله با پایان حرکت زمین، تازه آغاز می‌گردد.

-۵ میز توالت همسرتان را در مسیر خروج از اتاق خواب قرار ندهید.

-۶ راهروها و خروجیهای منزل را بررسی کنید و وسایلی را که ممکن است بعد از وقوع زلزله سد راه شوند را بردارید.

- ۷ نحوه قطع جریانهای آب و برق و شوفاژ و گاز را به اعضای خانواده آموزش دهید تا در صورت عدم حضور شما هم بتوانند اقدامات لازم را انجام دهند

-۸ بعد از پایان زلزله به دقت شیرهای اصلی گاز را قطع کرده و بسیار دقت کنید که موجب آتش‌سوزی نگردید، یک جرقه می‌تواند خطر ساز باشد، روشن کردن چراغ اتاق یا روشن کردن یک کبریت برای روشنایی می‌تواند خسارت جبران ناپذیری را در پی داشته باشد، در صورت روبرو شدن با آتش‌سوزی فراموش نکنید که به همان اندازه که خود آتش می‌تواند خطرناک باشد دود نیز می‌تواند موجب خفگی شما گردد. در صورتی که با دود ناشی از آتش‌سوزی روبرو شدید تا می‌توانید در سطوح پایین زمین حرکت کنید تا کمتر مواد سمی را استنشاق کنید.

-۹ اگر در منزل آبگرمکن دارید آنرا حتماً به دیوار مهار کنید، سوختگی کم از آوار نیست.

آشنایی با ساک و جعبه امداد ونجات زلزله

شما می‌توانید با صرف مبلغ اندکی یک ساک امدادی برای خود تهیه کنید. سعی کنید از نوعی باشد که دسته بلند دارد و روی دوش قرار می‌گیرند. این ساک باید حد اقل دارای لوازم زیر باشد:

۱. چند ظرف آب معدنی و غذاهای کنسرو شده که بتواند شما را برای حد اقل سه روز تأمین نمایید

۲. یک سری از داروهایی که توسط افراد خانواده هر روز مصرف می‌شود همچون داروهای :» فشار – قند – دیابت – قلب و... «به همراه لوازم کمکهای اولیه

۳. چراق قوه – شمع – کبریت

۴. چاقو – بشقاب و قاشق - درب بازکن کنسرو – ظروف یکبار مصرف و کیسه فریزر (با کشیدن کیسه فریزر بروی بشقاب می‌توانید از یک بشقاب برای دفعات زیادی بدون نیاز به شستشو استفاده کنید)

۵. مواد شستشو و ضد عفونی کننده و گند زدا

۶. کیسه زباله بزرگ از نوع مرغوب (محکم و کلفت: از این کیسه می‌توانید بجز زباله در مواقع لزوم بعنوان بادگیر و یا بارانی استفاده کنید)، چند متر طناب، حوله

۷. لباس گرم و لباس زیر برای افراد خانواده و خصوصاً نوزادان و لوازم بهداشتی در حد نیاز.

۸. یک سوت برای زنده یابی (در صورتی که خدای ناکرده عزیزی در زیر آوار باشد صدای سوت بهتر به زیر آوار منتقل می‌گردد تا صدای انسان و یا حتی فریاد زدن)

۹. یک نقشه شهر با جانمایی بیمارستان و مراکز دولتی مرتبط با زلزله که باید قبل از زلزله با کمک افراد خانواده تهیه کنید

۱۰. اسناد مهم و شماره تلفنهای ضروری

۱۱. یک رادیو ترانزیستوری به همراه باطری این ساک را یا در خارج از منزل (صندوق عقب ماشین به شرطی که در پارکینگ نباشد) و یا در مسیر خروج از منزل قرار دهید

تا به راحتی بتوان از منزل خارج نمود؛ و اما در صورتی که بخواهید به صورتی کامل به لوازم امدادی بپردازید لازم است با استفاده از یک جعبه فلزی محکم لوازم وتجهیزات لازم را برای پس از زلزله در حیاط منزل خود نگهداری کنید این جعبه باید در محلی نصب شود که پس از زلزله در دسترس باشد لیستی از لوازم را در زیر خواهید دید اما توجه داشته باشید که لوازم ذکر شده دارای چه کاربردهایی می‌تواند باشد برای آشنایی با نحوه استفاده از آنهادستور العملی تهیه و در داخل جعبه امداد ونجات خود قرار دهید. لیست لوازم به شرح زیر می‌باشد: کلاه ایمنی - کپسول آتش‌نشانی - چراغ قوه - آب معدنی حداقل یک بسته شش عددی برای یک خانواده چهار نفره برای دو روز - انواع کنسرو - (گردو – کشمش – نخود چی - چاقو - چنگال - قاشق - ناخن گیر - پتو - رادیو ترانزیستوری - یک بسته الکل جامد - یک نقشه شهر -لباس زیر –کیف کمکهای اولیه با اضافه نمودن موارد (قرصهای مسکن - تب بر - کرمهای ضد قارچ و ضد عفونی کننده - کرم ضد آفتاب برای مناطق گرم - باند - مواد ضد عفونی کننده-کرم‌های ضد درد) - اگر کودک دارید لوازم کودک - چند متر نایلون با عرض شش متر حداقل برای ساخت یک چادر موقت – ماژیک، قلم وکاغذ - دیلم کوتاه - بیل دسته کوتاه - کلنگ - قرقره و طناب پنبه‌ای - یک شیشه الکل یا نفت - مقداری پول نقد - اینه - فتوکپی از اسناد شخصی خودتان بنا بر تشخیص - سوت - شماره تلفنهای مورد نیاز خصوصاً شماره تلفنهای بستگانتان – خشکبار)

نحوه عملکرد در زلزله

الف: نحوه عملکرد شما در حین زلزله

۱. اگر شما از قبل مسیرهای خروج از ساختمان را در ذهن تکرار کرده باشید و با خانواده به صورت یک مانور چند بار خروج سریع از منزل را انجام داده باشید، می‌توانید با اولین لرزش برای خروج از منزل اقدام کنید. البته این در صورتی امکان‌پذیر است که شما در یک برج و یا آپارتمان بلند مرتبه نباشید، البته باز هم اگر زلزله‌ای ضعیف را تجربه کردید پس از پایان آن حتماً از خانه بیرون بروید حتی اگر در برج زندگی می‌کنید!

۲. نقاط امن: این نقاط می‌توانند در صورتی که شما فرصت خروج از منزل را نداشته باشید به داد شما برسند به طور مثال یک میز محکم فلزی یا نهار خوری، گوشه‌های دیوارهای اصلی و چهار چوب در را می‌توان از نقاط امن نامید شرح کامل این نقاط رامیتوانید با مطالعه قسمت ایمن‌سازی کتاب در منزلتان بیابید!

۳. هرگز از آسانسور استفاده نکنید و از اشیای سنگین و ناپایدار فاصله بگیرید.

۴. اگر در داخل ساختمانی هستید که هیچ پناهگاهی ندارید روی زمین بنشینید و به کمک بازوها و دست‌های خود، سر و پشت گردن را محافظت کنید.

۵. اگر در اتومبیل هستید آن را در سمت راست خیابان متوقف کرده و سعی کنید نقطه امنی بایستید. هرگز با توقف خود ایجاد سد معبر نکنید چرا که بعد از زلزله می‌بایست راه برای عبور ماشینهای امدادی باز باشد.

۶. اگر در خارج از منزل هستید به نقطه امنی دور از ساختمانها، درختان و سیمهای برق پناه ببرید.

۷. فوراً از خیابانها و کوچه‌های تنگ خارج شوید.

۸. از پلهای عابر پیاده و ماشین رو استفاده نکنید.

۹. اگر دسترسی به رادیو دارید آخرین اخبار را گوش دهید.

= ب: نحوه عملکرد شما پس از پایان زلزله

حالت اول: ساختمان مسکونی شما در برابر زلزله مقاومت کرده است:

• برای شروع به حرکت در منزل دقت کنید تا به علت بریدگی پایتان به خاطر شیشه‌های شکسته صدمه نبینید، این شیشه‌ها می‌تواند شکسته‌های شیشه یک تابلو عکس که بروی دیوار محکم نشده بوده است و یا پارچ آب و یا اینه میز توالت باشد. اگر دمپایی روفرشیتان را پیدا نمی‌کنید شما می‌توانید با استفاده از یک کتاب نازک و یا یک مجله به کمک ملافه و یا تکه‌ای از لباس خود کفش بسازید، یک تکه از ملافه روی تشکتان را بکنید و دورپایتان بپیچید. سعی کنید قسمت کف را بسیار کلفت بپیچید.. حواستان باشد که یک حرکت اضافی می‌تواند باعث بریدگی بسیار بد در پایتان بشود. باز هم حواستان باشد که در این شرایط برخی از ساختمان‌ها تبدیل به تل عظیمی از خاکشده‌اند و زخم بسیار راحت عفونی می‌شود.

• دقت به بوی گاز داشته باشید احتمال آتش‌سوزی بالاست! نسبت به روشن کردن چراغ برق باید وسواس به خرج دهید و در صورتی که با آتش‌سوزی در ابتدای آن روبرو شدید، حتماً در همان لحظات اول اقدام به خاموش کردن آن بکنید، خاموش کردن یک آتش کوچک می‌تواند از یک فاجعه جلوگیری کند.

• در حرکت به سوی بیرون، گروهی حرکت نکنید شما ابتدا جلو بروید و بقیه خانواده تک تک به دنبال شما حرکت کنند تا در صورت صدمه دیدگی دربهای چاه فاضلاب در مسیر حرکت شما، احتمال فرو ریختگی و ریزش کمتر باشد

• خانواده را در خیابان رو به روی منزلتان اسکان بدهید سپس برای جمع‌آوری لوازم مورد نیاز به داخل باز گردید هیچگاه پس از پایان زلزله در منزل نمانید امکان پس لرزه‌های بعدی بسیار زیاد و برای شما خطرناک می‌باشد!

• با تشکیل هسته محلی در کوچه خود امکان تأمین امنیت را برای خانواده خود بوجود بیاورید (چند خانواده در کنار یکدیگر تشکیل هسته محلی را می‌دهند)

• می‌توانید با آشنایان و نزدیکان خود مکانی را در سطح شهر انتخاب کنید که بعد از زلزله همه در آن نقطه جمع شوند.

• اگر مجروحی را در زیر آوار پیدا می‌کنید حتماً در هنگام بیرون آوردن او دقت کنید بر اثر فشار به ستون فقرات او موجب شکستن آن وقطع نخاع شدن او نگردید.

• در صورتی که صدایی را از زیر آوار می‌شنوید با استفاده از هرآنچه در اختیار دارید نسبت به علامت گذاری محل آن صدا در همان لحظه اقدام کنید، چرا که ممکن است آن صدا را دیگر نشنوید و مجروح در زیر آوار از حال برود و یا بیهوش شود.

• برای خارج شدن از شهر عجله نکنید. فراموش نکنید که هر اتفاقی هم افتاده باشد شما پس از سه روز می‌توانید به راحتی از شهر خارج شوید در صورتی که در روز اول احتمال گم شدن اعضا خانواده شما و نیز تعرض توسط اشرار حاشیه نشین بسیار زیاد است؛ بنابراین ابتدا هرانچه مورد نیاز شماست را از زیر آوار خارج کنید و با استفاده از حمایت همسایه‌های خود هسته امنی برای کل اهالی محل بوجود آورید، و منتظر بمانید تا نیروهای انتظامی در شهر مستقر گردند.

• برای اینکه ماشین شما را سرقت نکنند (احتمالا پس از زلزله با زور گیری هم روبرو خواهید شد) ماشین را در منزل پنچر کنید و یا با برداشتن قطعه مهمی از آن همچون چکش برق و یا دو حلقه لاستیک آنرا در برابر سرقت بیمه کنید تا در زمان لازم بتوانید خود از آن استفاده کنید.

• فراموش نکنید پس از زلزله آنچه بیشترین کمک را به شما می‌کند پول شما نیست. اعتماد به نفس و روابط انسانی شخص شما می‌باشد؛ بنابراین بر روی این ثروت هم سرمایه‌گذاری کنید، با همسایه هایتان روابط بهتر وبیشتری داشته باشید و برای زمان بحران دوستانی برای خود دست وپا کنید!

حالت دوم: ساختمان مسکونی شما در برابر زلزله مقاومت نکرده است و شما در زیر آوار گرفتار شده‌اید. :

اولاً بجای آنکه از همان اول شروع به فریاد زدن بکنید ببینید در چه وضعیتی هستید آیا هوا برای تنفس شما به مقدار کافی وجود دارد؟ در تاریکی مطلق در زیر آوار از صدا زدن به آرامی یا سوت زدن و انعکاس صدا حجم فضا برایتان مشخص خواهد شد اگر حجم هوای شما کم است جدا از سرو صدای بی خود و ایجاد هیجان مضاعف خود داری کنید هیجان شدید حرکت سریع و فریاد زدن به سرعت اکسیژن شما را به پایان می‌برد به دقت گوش بدهید تا صداهای پیرامون شما به شما اعلام کند که کسی در نزدیکی شما بر روی آوار حرکت می‌کند. اکنون اگر می‌توانید فریاد بزنید اما توجه کنید فریاد پی در پی و باشدت بالا صدا و قدرت حنجره شمارا تحلیل می‌برد پس با دقت عمل کنید.

اگر امکان فریاد زدن بنا بر هر دلیلی ندارید می‌توانید با سوت زدن کمک بخواهید و اگر امکان آنرا هم ندارید از روش ضربه زدن استفاده کنید، دستان و پاها را در صورت امکان به اشیاء کنارشان بشرط عدم ریزش بیشتر آوار، بزنید این صداها بشرط سکوت در بیرون قابل شنیدن هستند، پس دقت کنید، صداهای آرام شمارا در صورتی خواهند شنید که شما را توسط ابزار زنده یابی پیدا کرده باشند، والا در شلوغی و ازدحام از صداهای آرام، کاری بر نمی‌آید پس بهتر است، در زمان سکوت در خارج، از ضربه‌های آرام کمک بگیرد.

البته زمان آرامش بیرون نشان دهنده رسیدن شب است و این زمانی است که گروه‌های زنده یاب در سکوت شب با روش اعلام حضور به مدت یک دقیقه و سکوت پس از ندا به مدت چهار دقیقه بدنبال علائمی همچون صداهای ضربه‌ای و ناله‌ها هستند. البته اگر دوره‌های زنده یابی در دیده باشند.

اما بخش دوم استقامت در زیر آوار بخش روحیه است و حفظ و تقویت آن:

-۱ ایمان به خدا از واجبات است ودعا بیشترین کمک، تکرار یکی از اسماع الهی با حضور قلب. می‌توانید با تکرار ذکر (یا رحمان و یا رحیم) تمرکز خودتان را بر رحمت خداوند قرار دهید.

-۲ به یاد آوردن خاطرات خوب زندگی از کودکی تا بزرگی هم فوق‌العاده است هم‌زمان را می‌کشد و هم شما را به استقامت بیشتر برای تجربه‌های زیبای بعدی وادار می‌سازد.

-۳ قابل توجه دوستان اهل عرفان (مراقبه- مدیتیشن- تمرکز- ذکر و...) یادتون نره

-۴ در ارمنستان شوروی پدری به پسر ده ساله اش قول داده بود که همیشه به کمک او بیایدو در بدترین شرایط او را نجات دهد این قول، آنچنان ایمانی در کودک بوجود آورده بود که همکلاسیهایش را هم در زیر آوار دلداری می‌داد که پدرم ما را نجات می‌دهد او به من قول داده و حتماً خواهد آمد و البته آن پدر به تنهایی و پس از یک روز با صرف شش ساعت وقت و آوار برداری از روی کلاس پسرش او را به همراه دوستانش نجات می‌دهد. شما هم این کار را می‌توانید تجربه کنید حتی با بچه‌های گروه امداد ونجات خودتان به یکدیگر قول دهید که پس از زلزله زنده و یا مرده همدیگر را قبل از خروج از شهر بیرون بیاورید.

ممکن است مکانی که شما در آن گیر افتاده‌اید فضای داری حجم مناسبی باشد، مثلاً در زیر یک قطعه سقف بتنی گیر افتاده باشید یا در زیر یک تخت فلزی و یا مشابه آن. همانند جوانی که در داخل کمد در بم زنده مانده بود حتماً توضیح آن را در روزنامه‌ها خوانده‌اید.

شما می‌توانید از هر سه روش تقاضای امدادی که قبلاً برایتان نوشته‌ام استفاده کنید اما یک نکته را فراموش نکنید همین که خداوند شما را در زیر یک سقف بتنی با فضای قابل توجه قرار داده یعنی لطف الهی نصیب شما شده است و امکان نجات شما درصد بالایی را پیدا کرده است بنابراین اول خدا را شکر کنید و بعد قدر این لطف را با رعایت نکات زیر بدانید. من قول می‌دهم اگر شما تا روز سوم زنده بمانیحتماًد گروه‌های امداد شما را پیدا خواهند کرد:

-۱ از انجام حرکتهایی که موجب ریزش آوار می‌شود خوداری کنید اگر در زیر آوار سنگین باشید که مطمئن کاری بیهوده است و اگر در سطح باشید می‌توانید پس از دو روز که نا امید از کمک شده‌اید ریسک اینکار را که بسیار بالاست را قبول کنید.

-۲ از اکسیژن موجود با پائین آوردن حرکت و آرامش بخشیدن به خود حداکثر استفاده را ببرید

-۳ بیشتر گوش دهیدو کمتر صدا کنید و تا صدای مثبتی از بیرون نشنیدید از سرو صدای بیجا خود داری کنید چون شما حداقل تا سه روز براثر تشنگی نخواهید مرد و تا هفت روز غذا نخوردن را می‌توانید با هوشیاری تحمل کنید

-۴ حرکت بیجا موجب تعرق و از دست دادن آب بدن می‌شود پس مواظب باشید

-۵ اگر در فضای پیرامونتان مکانی را امنتر از بقیه جاها می‌بینید سرتان را در آن محل قرار دهید و یا حداقل سرتان را بسمت شکم برده و بصورت جنین قرار بگیرید این حالت امکان محافظت از سر شما را بیشتر می‌کند توجه داشته باشید با توجه به ازدحام تماشاچیان عملیات امداد ونجات که متأسفانه بر روی آوار به تماشا می‌ایستند امکان ریزش مجدد بروی شما همیشه هست.

-۶ وقتی قرار است در شرایط سخت زنده بمانید بدانید اگر نکته‌ای موجب آزار و در نتیجه عصبی شدن شما بشود مطمئن باشید به سرعت به مرز ناامیدی و رها کردن مقاومت می‌روید این را گفتم تا به عرق سوز شدن بدنتان و نیز التهاب پوستتان توجه کافی کنید این مشکلات بطور غیر مستقیم بر سرنوشت شما تأثیر می‌گذارند.

آبی دسترسی پیدا کردید بدون هیچ شکی تا آنجا که امکان دارد آب بنوشید چون آبهای لوله‌های آب به سرعت با توجه به شکستگی‌های لوله در سطح شهر به پایان خواهد رسید.

و در پایان به شما پیشنهاد می‌کنم همچون کلاسهای زبان و موسیقی و کامپیوترکه امروزه جزء واجبات شده است یک دوره آشنایی با بحرانهای پس از زلزله و امدادگری مبتدی را حد اقل برای خود یا یکی از اعضاء خانواده برنامه‌ریزی کنید.

احتمال زنده ماندن به نسبت زمان زیر آوار ماندن

زمان زیر آوار ماندن	درصد زنده ماندن	

۳۰ دقیقه 		۳٪۹۹

یک روز 		% ۸۱	

دو روز 		۷٪۵۳

سه روز 		۷٪۳۶

چهار روز		% ۱۹	

پنج روز	 		 ۷٪۴	

همیشه توکل به خدا داشته باشید و هیچوقت از رحمت خداوند ناامید نشوید. حتی زیر آوار، ایمن‌سازی: هر چندقبلاً در مورد ایمن‌سازی توضیحاتی دادیم ولی به علت اهمیت موضوع دوباره به آن تأکید می‌کنیم:

بسیاری از مردم بر این باورند که فقط تیر و ستون و دیوار و سقف هستند که می‌توانند بهنگام زلزله و تخریب محل سکونت و کار، آسیب رسان باشند این در حالی است که باید توجه داشته باشیم که فرو افتادن یک کمد، کتابخانه و ... نیز می‌تواند بنوبه خود خطرناک و حتی مرگ آور باشد. شیشه‌های ساختمانها در صورت وقوع زلزله، به دلیل تغییر شکل قاب آنها، می‌شکند و همچون گیوتینی بر سر افراد (چه در داخل و چه در خارج محل) فرو می‌ریزد. ایمن‌سازی شامل طیف وسیعی از فعالیتهایی است که منجر به ایمن شدن محل می‌گردد، و این طیف وسیع از ایمن‌سازی اشیاء و دکوراسیون گرفته تا مقاوم‌سازی تیر، ستون و پی‌ها را شامل می‌شود.

مدیریت بر بحران: مدیریت بر بحران پس از زلزله یعنی چه؟ برای توضیح این سئوال ابتدا می‌بایست بحران پس از زلزله را تعریف نمود تا سپس به نحوه مدیریت بر بحران برسیم برای آنکه شما بتوانید بحران را لمس کنید، به بهترین حالت پس از یک زلزله که می‌تواند برای هر یک از ما پیش بیاید با هم نظر می‌کنیم .(توجه داشته باشید این بهترین حالت است و اغلب مواقع وضع بدتر از این است): شخصی با خانواده اش از زلزله جان سالم بدر برده است، منزل او کاملاً ویران شده و او اینک به همراه خانواده اش در خیابان روبروی منزلش ایستاده، او دارای یک کودک شیر خواره، یک پسر۱۸ ساله (که از ران پا دچار شکستگی است) یک دختر ۱۷ ساله، همسری جوان و مادری پیر است که نیاز به داروهای فشار و قند دارد.

خوب از پسر بزرگ که مجروح است شروع می‌کنیم، او می‌بایست به بیمارستان برسد و احتمالاً به شهر دیگری اعزام گردد امکان آنکه او به همراه یکی از اعضاء خانواده برود به دلیل کمبود جا در هواپیما نیست و ترس از گم کردن فرزندتان و عدم رسیدگی مناسب به او آغاز بحران است. مدت زمانی را که شما مجبورید به تنهایی (توجه داشته باشید بخاطر بچه‌ها نمی‌توانید همسرتان را با خود ببرید) برای حمل پسرتان و رسیدن به فرودگاه یا بیمارستان صرف کنید را چیزی در حدود پنج ساعت تخمین بزنید، تازه اگر هواپیمایی باشد و بیمارستان جایی داشته باشد. در این پنج ساعت خانواده شما تنهاست و مطمئناً بچه شیر خوارتان غذا می‌خواهد و مادرتان می‌بایست انسولین خودش را که در زیر آوار مدفون شده را هر چه زودتر قبل از شوک کمبود انسولین که بسیار خطرناک هم هست بزند! در ضمن داروی فشار او نیز چند ساعتی است که دیر شده! دخترتان لباس مناسبی بر تن نداره و تهیه لباس یا بیرون کشیدن حتی یک تکه پارچه فعلاً مقدور نیست و شب سردی در راه است و احتمال بارش باران هم می‌رود. شما بخاطردرگیری برای بستری یا اعزام کردن پسرتان قادر نخواهید بود که برای خانواده پتو ویا چادر آنهم اگر برسد بگیرید. بله این یعنی بهترین حالت برای یک خانواده چرا که مجروحی که دارای خونریزی باشد و یا عزیزی زیر آوار مانده ندارند همان‌طور که می‌بینید در بهترین وضع هم با بحران کمر شکنی می‌بایست روبرو شد، اکنون معنی مدیریت بر بحران را قابل لمس تر میابید مدیریتی که به شما امکان آن را می‌دهد که بعنوان مدیر خانه خود بر بحران پیش آمده مدیریت کنید. مدیریت بر بحران از قبل از بحران آغاز می‌گردد با تهیه نمودن لوازم و تجهیزات و دانش مورد نیاز آن، دانشی که به شما می‌آموزد که چگونه برای آنچه در پیش رو دارید برنامه‌ای در خور و عملیاتی داشته باشید. مدیریت بر بحران از یک خانواده تا یک محله تا یک شهر و یک کشور گسترش میابد و با توجه به مسئولیتهایی که مدیر هر مرحله بر عهده دارد دارای آموزشهای مربوط به خود و راهکارهایی ویژه می‌باشد.

آمادگی برای زلزله

آموزشها: برای آماده شدن برای زلزله ابتدا می‌بایست از آموزش شروع کرد. ممکن است آنچه یک امدادگر جزء می آموزد با آنچه یک مدیر ارشد بحران می‌بایست بیاموزد در محتوا با همدیگر فرق داشته باشد اما هر دو می‌بایست بارها و بارها آنرا بصورت کلاسی و میدانی تمرین کنند تا بتوانند از آن در زمان لازم به بهترین نحو استفاده کنند.

واژه‌ها و مفاهیم کلیدی

سازه: به طور کلی به هر چیزی که توسط بشر ساخته شده و برای تحمل و نگهداری چیز دیگری ساخته شود اطلاق می‌شود.

در اینجا منظور ما تمام ساختمانهای مسکونی، اداری، تجاری، آموزشی، ورزشی و ... است که مورد استفاده تعدادی از مردم قرار گیرد و در واقع برای بهره‌برداری انسانها ساخته شده باشد.

پی (فونداسیون): پای ساختمان در روی زمین و ساختمان برای باقی ماندن نیاز به پی دارد.

اجزای سازه‌ای: هر ساختمان دارای یک سری قطعات و اجزایی است که بارهای اصلی ساختمان را تحمل می‌کنند. در اصطلاح عام به آن اسکلت ساختمان هم می‌گویند. دیوارهای اطراف، آسانسور، تمام ستونهای ساختمان و بسیاری از تیرهای ساختمان (می‌توانید فرض کنید تمام تیرهای ساختمان)، پی‌ها (فونداسیونها)، مهاربندها (بادبندها) جزء اجزای سازه‌ای هستند.

اجزای غیر سازه‌ای: تمام اجزای دیگر ساختمان ماننند مبلمان داخل، نما، کانالها و تأسیسات، لوله‌ها دیوارهای داخلی (تیغه‌ها)، کابینت‌ها، میز و نیمکت و صندلی‌ها، روشنایی‌ها و ... .

مسکن: همان ساختمانی است که در آن افرادی قرار دارند مانند: خانه، مدرسه، اداره، مغازه و ... .

ایمن‌سازی: ایجاد محیط امن برای زنده ماندن در هر مسکنی.

مقاوم‌سازی: افزایش مقاومت مسکن در برابر زلزله، سیل، طوفان و هر مسئله دیگری.

بهسازی: بهبود خواص یک سازه در برابر شرایط مورد نظر.

بهسازی لرزه‌ای: بهبود خواص یک سازه در برابر زلزله و بهبود عملکرد آن در برابر زلزله.

ترمیم: بازگرداندن خواص یک سازه به حالت اول آن بعد از ایجاد خرابی.

آیا ایمن‌سازی مؤثر است؟ آری ایمن‌سازی در هر سطحی و در هر مرحله‌ای قابل انجام، مفید و بلکه لازم است در مرحله طراحی، در مرحله ساخت و نگران نباشید در مرحله بهره‌برداری یعنی زمانی که دیگر کار ساخت و ساز تمام شده و دکوراسیون داخل را هم چیده‌اید، هم می‌توان ایمن‌سازی کرد و بلکه بیشتر هدف ما نیز همین مرحله می‌باشد..

بسیاری موارد در زلزله‌های گذشته و مخصوصاً در زلزله‌هایی که در ایران اتفاق افتاده است مشاهده شده است که افراد با رعایت مسایل بسیار ساده و پیش پاافتاده که به نظر افراد (قبل از زلزله) مسایل خنده داری به نظر می‌رسیده‌اند، زنده مانده‌اند؛ و چه بسیار مواردی مشاهده شده که علی رغم مقاومت ساختمان و عدم آسیب جدی به آن، افراد داخل آن از بین رفته و یا جراحات سختی برداشته‌اند، به دلیل عدم رعایت مسایل ایمن‌سازی ساختمان و محل زندگی و یا کار خود. پس در هرکجا (خانه، مدرسه، اداره و ...) با هر نوع مصالح سازه‌ای و نوع سازه (بتنی، فولادی، خشتی، گلی، طاق ضربی، و ...) نکات ایمن‌سازی را انجام دهید.

ایمن‌سازی را همه باید انجام دهند. هرکس در سطح اطلاعات و اختیارات خودش. پدر خانواده، رئیس اداره، رئیس کارخانه و شرکت، مدیر مدرسه، کارمند اداره و ... وظایفی دارند دولت هم وظایفی دارد که از آن جمله ایمن‌سازی ساختمانهای دولتی و عمومی مانند بیمارستانها و مدارس است که البته وظیفه دولت از وظایف افراد نمی‌کاهد.

و در آخر آرزو داریم روزی فرا رسد که تمام ساختمان‌های ما با ایمنی کامل ساخته و طراحی شوند.

(اگر ما نخواهیم در ساختمانهای غیر ایمن زندگی کنیم، کسی برای ما ساختمان غیر ایمن نمی‌سازد)

پایان – موفق باشید - دکتر باقرزاده آبان ۱۳۸۳

منابع

۱. سایت اینترنتی جمعیت کاهش خطرات زلزله ایران

۲. آموزش همگانی مقابله با بلایای طبیعی

۳. جزوه‌های آموزشی وزارت بهداشت در مورد زلزله

۴. سایت اینترنتی مؤسسه ژئوفیزیک تهران

۵. پایگاه ملی داده‌های علوم زمین کشور

۶. گزارشات پژوهشگاه بین‌المللی زلزله شناسی و مهندسی زلزله

۷. لرزه خیزی ایران، انتشارات دانشگاه شهید بهشتی

۸. زلزله شناسی برای مهندسین، مهدی زارع

۹. مجموعه مقالات و سخنرانی‌های کنگره بین‌المللی بهداشت، درمان و مدیریت بحران در حوادث غیر مترقبه رده‌بندی، شدت و بزرگی زلزله، اثرات زلزله احساس نمی‌شود و تنها توسط دستگاه‌های لرزه‌نگار ثبت می‌شود.

در داخل ساختمان احساس می‌شود. اشیاء آویزان تکان می‌خورند ارتعاشی مثل گذر کامیونهای سبک دارند. مدت لرزش قابل برآورد است. ممکن است زلزله به حساب نیاید اشیاء آویزان تاب می‌خورند. ارتعاشی مثل گذر کامیونهای سنگین یا احساس ضربتی مثل برخورد یک توپ سنگین به دیوار دارد. ماشینهای پارک شده تکان می‌خورند. پنجره‌ها، بشقابها و درها به صدا در می‌آیند. شیشه‌ها به صدا در می‌آیند.

ظروف سفالی به هم می‌خورند. در حد فوقانیIV دیوارهای چوبی و قابها ترک بر می‌دارند

در خارج ساختمان احساس می‌شود. جهت آن قابل برآورد است. بسیاری از افراد خواب بیدار می‌شوند. مایعات به حرکت در می‌آیند و برخی از آنها به خارج ظرف خود می‌ریزند. اشیاء ناپایدار کوچک جابه‌جا یا واژگون می‌شوند. درها تکان می‌خورند و باز و بسته می‌شوند

توسط همه احساس می‌شود. بسیاری متوهش شده و از ساختمانها خارج می‌شوند. اشخاص به طور نامتعادلی حرکت می‌کنند. پنجره‌ها، بشقابها و ظروف شیشه‌ای می‌شکنند. اشیاء، کتابها و چیزهای دیگر از قفسه‌ها به خارج می‌ریزند. عکسها از دیوارها فرو می‌افتند. مبلها جابه‌جا شده یا واژگون می‌شوند. گچهای ضعیف یا ساختمانهای نوع D ترک بر می‌دارند.

زنگهای کوچک کلیساها و مدارس به صدا در می‌آیند. درختان و بوته‌ها تکان می‌خورند ایستادن مشکل می‌شود. توسط رانندگان وسایل نقلیه احساس می‌شود. اشیاء آویزانشدیداً نوسان می‌کنند. مبلها و وسایل چوبی می‌شکنند. بناهای نوع D صدمه می‌بینند و ترک بر می‌دارند. دودکشهای ضعیف در محل اتصالشان به سقف می‌شکنند. قطعات گچ، آجرهای سست، سنگ و کاشی سقوط می‌کنند، برخی از بناهای نوع Cترک بر می‌دارند. امواج آب در سطح حوضها و آبگیرها گل آلود می‌شود. لغزشها و حفرات کوچکی در سواحل شنی و ماسه‌ای ایجاد می‌شود. زنگهای بزرگ کلیساها به صدا در می‌آیند. نهرهای آبیاری صدمه می‌بینند.

هدایت وسایل نقلیه مشکل می‌شود. بناهای نوعC صدمه می‌بینند و بخشی از آنها فرو می‌ریزند. به بناهای نوع B کمی صدمه وارد می‌آید بناهای نوع A بدون صدمه باقی می‌مانند. گچ کاریها و برخی از دیوارها فرو می‌ریزند. دودکشها و بناهای یادبود، برجها و مخازن مرتفع می‌چرخند و فرو می‌ریزند. دیوارهای جداکننده‌ای که محکم نباشد از محل خود خارج می‌شوند. خسارت اساسی به پی ساختمان وارد می‌شود. شاخه‌های درختان می‌شکنند. میزان دما و جریان آب چشمه‌ها و چاه‌ها تغییر می‌کند. در زمین های مرطوب و دامنه‌های پرشیب ترکهایی ایجاد می‌شود.

عموم مردم احساس وحشت می‌کنند. بناهای نوع Dکاملاً تخریب می‌شوند، بناهای نوع C به شدت صدمه می‌بینند و گاه کاملاً فرو می‌ریزند، بناهای نوعB به طور جدی صدمه می‌بینند. ساختمانهای پیش ساخته، اگر خوب به هم متصل نشده باشند، از محل پی جابه‌جا می‌شوند مخازنشدیداً صدمه می‌بینند. لوله‌های زیرزمینی می‌برند. ترکهای آشکاری در زمین ایجاد می‌شود. در زمینهای آبرفتی، ماسه و گل به خارج فوران می‌کنند. عموم مردم وحشت می‌کنند.

پی اغلب بناهای معمولی و پیش ساخته تخریب می‌شود. برخی از سازه‌های چوبی خوب ساخته شده و پلها تخریب می‌شوند. سدها و خاکریزها صدمه جدی می‌بینند. زمین لغزه‌های بزرگ به وقوع می‌پیوندد. آب از ساحل کانالها، رودخانه‌ها، دریاچه‌ها و غیره به خارج می‌ریزند. ماسه و گل در سواحل و زمینهای هموار به طور افقی جابه‌جا می‌شوند. ریلهای راه آهن کمی خم می‌شوند

۱۱ ریل‌ها به شدت خم می‌شوند. خطوط لوله زیرزمینی کاملاً از سرویس خارج می‌شوند. زمین باتلاقی می‌شود.

۱۲ خسارت تقریباً به طور کامل است. توده‌های سنگی بزرگ جابه‌جا می‌شوند. اشیاء به هوا پرتاب می‌شوند.