نشریه شجره طیبه صالحین 2: تفاوت بین نسخه‌ها

نسخهٔ ‏۱۰ آبان ۱۳۹۵، ساعت ۱۶:۱۸

مشخصات نشریه

صاحب امتیاز	معاونــت تعلیــم و تربیــت ســازمان بســیج مســتضعفین
زبان	فارسی
ناشر	روزنامه جوان
محل انتشارات	قــم. خیابــان ۱۹ دی (باجــک) بیــن کوچــه ۳۸ و .۴۰ ساختمان فــدک. واحــد .۱۳ دفتر نشریه صالحیــن کد پستی: ۳ ۷ ۱ ۳ ۶ -۳ ۸ ۶ ۶ ۳ پست الکترونیک: s.nashrie@yahoo.com شماره تماس: ۰ ۲ ۵ -۳ ۷ ۱ ۰ ۱ ۲ ۱ ۵ ۰ شماره پیامک: ۰۹۱۹۰۴۹۲۱۶۴
شورای سیاستگذاری	آیت الله کعبی، آیت الله فرحانی، سردار محمد رضا نقدی، حجت االسالم و المسلمین دسمی
مدیر مسئول	سعید دسمی
سردبیر	رضا تاران
طراح گرافیک	مینو حیات بخش

سرگروه گرامی

۱. بخشــی از محتــوای حلقــه هــای صالحیــن بــا توجــه بــه نیازســنجی ســرگروه هــای محتــرم تربیتــی و بــا مشــورت بــا مربــی تعییــن میشــود، از ایــن رو بــا توجــه بــه نیازهــای موجــود حلقــه، هــر ســرگروه بایــد در راســتای ارتقــای حلقــه تربیتــی خــود کوشــا باشــد، ایــن بخــش از محتــوای تربیتی-معرفتــی- بصیرتــی و مهارتــی اگــر چــه ممکــن اســت در اصــول مشــترک باشــد امــا در انتخــاب موضوعــات بــر اســاس نیازهــای حلقــه صالحیــن اقــدام میگــردد، از ایــن رو میتــوان گفــت در اختیــار ســرگروه و مربــی و در راســتای چارچوبــی کــه در دفترچــه راهنمــای ســرگروه آمــاده اســت خواهــد بــود.

۱. بخــش دیگــری از محتــوای حلقــه صالحیــن مباحثــه و ترویــج گفتمــان والیــت اســت، ایــن بخــش از محتــوا در راســتای هماهنگــی و پیونــد حلقــه هــای صالحیــن سراســر کشــور بــه یکدیگــر و در راســتای تاثیرگــذاری و جریــان ســازی و حرکــت بــه ســمت آرمانهــای اسلام و انقلاب اسلامی انجــام میگیــرد، لازم بذکــر اســت کــه ده هــا هــزار حلقــه صالحیــن در کشــور بصــورت همزمــان فعــال هســتند و صدهــا هــزار نفــر متصــل بــه ایــن حلقــه هــا، پــس طبیعــی اســت کــه میتــوان بــا هماهنگــی در بخشــی از محتــوا بــر جامعــه تاثیرگــذار بود.ســازمان بســیج مســتضعفین در راســتای ترویــج گفتمــان والیــت هــر دومــاه یکــی از خواســته هــای والیــت را در دســتور کار خــود قــرار میدهــد، و در پــی آن اســت تــا هــر هــر بــار یکــی از اندیشــه هــای والیــت در سراســر کشــور توســط بســیجیان والیــت فهم و مــورد ترویــج قرار گیــرد، از ایــن رو از ســرگروه هــای گرامــی انتظــار اســت مطالــب هــر شــماره از نشــریه صالحیــن را چنــد جلســه مــورد مباحثــه قــرار دهنــد تــا هــم متربیــان بــا اندیشــه هــای والیــت آشــنا شــوند و در زندگــی خــود بــکار بندنــد و هــم آنکــه کمکــی بــه ترویــج ایــن گفتمــان در زندگــی داشــته باشــند.

۳. امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر در دو شــماره از نشــریه صالحیــن ارائــه شــده اســت در شــماره اول ســعی شــد تــا کلیاتــی از امــر بــه معــروف و چرایــی تــرک امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر ارائــه گــردد تــا مخاطــب، شــناخت نســبی از امــر بــه معروف و انگیــزه و دغدغــه ایــن فریضــه را بدســت آورد، در ایــن شــماره از نشــریه امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر بــا محوریــت مهارتــی ارائــه شــده اســت تــا مخاطــب در کنــار داشــتن انگیــزه و شــناخت معــروف و منکــر بــا مهارتهــای امــر بــه معــروف آشــنا شــود از ایــن رو بســیار مهــم اســت کــه ســرگروه هــای محتــرم بــا نگــرش مهارتــی بــه مطالــب نــگاه کننــد.

امر به معروف و نهی از منکر در کلام امام صالحین

بالاترین منکر

بالاترین تخلفهــا، تخلفهــا و جرایمــی هســتند کــه پایــه هــای نظــام را سســت میکننــد. ناامیــد کــردن مــردم، مأیــوس کــردن دلهــای امیــدوار، کــج نشــان دادن راه اســت. گمــراه کــردن انســانهــای مؤمــن و با اخلاص، ســوء اســتفاده کــردن از اوضــاع و احــوال گوناگــون در جامعــه اسلامی، کمــک کــردن بــه دشــمن، مخالفــت کــردن بــا احــکام اسلام و پیــاده شــدن مقــررات اسلام، تلاش بــرای بــه فســاد کشــاندن نســل مؤمــن، منکرهــای مهــم هســتند. امــروزه دســت هایــی تلاش میکننــد تــا فســاد را بــه صــورت نامحســوس )نــه آنجــور کــه شــما درخیابــان ببینیــد و بفهمیــد و مشــاهده کنیــد( بــه شــکل گروهکــی و بــا هدایت دشــمن در بیــن جوامــع ترویــج کننــد. پســرها را بــه فســاد و بی تفاوتــی بکشــانند. اینهــا منکــرات اســت. منکــرات هــم اخلاقی، هــم سیاســی و هــم اقتصــادی اســت. )۱(

ضامن برپا داشتن همه فرایض اسلامی

تمامــی آحــاد ملــت مســلمان، در حفــظ و حراســت از احــکام نورانــی اسلامی و ســعی در گســترش و تعمیــق آن در جامعــه، دارای وظیفــه‌ای بزرگنــد. امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر کــه یکــی از ارکان اساســی اسلام و ضامــن بــر پــا داشــتن همــه فرایــض اسلامی اســت، بایــد در جامعــه مــا احیــاء شــود و هــر فــردی از آحــاد مــردم، خــود را در گســترش نیکــی و بــر چیــده شــدن زشــتی و گمراهــی و فســاد، مســئول احســاس مــی کنــد. مــا هنــوز تــا یــک جامعــه کاملاً اسلامی کــه نیکبختــی دنیــا و آخــرت مــردم را بــه طــور کامــل تأمیــن کنــد و تباهــی و کجــروی و ظلــم و انحطــاط را ریشــه کــن ســازد، فاصلــه زیــادی داریــم. ایــن فاصله، بایــد بــه همّـت مــردم و تلاش مسئولان طــی شــود و پیمــودن آن، بــا همگانــی شــدن امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر آســان گــردد.))۲

سنت انتقاد مشفقانه به مسئولین

دیگــر آنکــه در نظــام اسلامی، اگــر چــه رســم و ســنت انتقــاد و نصیحــت مشــفقانه بــه مســئولین، یکــی از مواهــب الهــی و مفاخــر اسلامی و مایــه رشــد و ارتقــاء و پیشــرفت امــور و مصــداق بــارز فرضیــه امــر بــه معــروف اســت و بایــد در جامعــه بمانــد و توســعه و کیفیــت بیابــد، ولــی مخلــوط کــردن ایــن کار مستحســن و لازم بــا اشــاعه روحیــه بدبینــی و ســوء ظــن بــه کار گــزاران اصلــی کشــور و بدگویــی از آنــان – کــه بــه تضعیــف روحیــه یــا تضعیــف جایــگاه آنــان بینجامــد – خطایــی بــزرگ و خیانــت آمیــز خواهــد بــود. امــام خمینــی )ره( مــی فرمایــد: امــر بــه معــروف یکــی از دســتورات اسلام اســت. و در ادامــه مــی فرمایــد: مــن در میــان شــما باشــم یــا نباشــم بــه همــه شــما ســفارش و وصیــت مــی کنــم کــه نگذاریــد انقلاب بدســت نااهلان و نامحرمــان بیافتــد. )۳(

تکلیف عامّه مردم تذکر لسانی

البتــه مــن عــرض مــی کنــم – قبـاا هــم گفتــه‌ام – در جامعــه اسلامی ، تکلیــف عامــه مــردم امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر بــا لســان اســت؛ بــا زبــان. اگــر کار بــه برخــورد بکشــد، آن دیگــر تکلیــف مســئولین اســت.

آنهــا بایــد وارد شــوند. امــا امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر زبانــی، مهمتــر اســت. چیــزی کــه جامعــه را اصلاح مــی کنــد، همیــن نهــی از منکــر زبانــی اســت. آن آدم بــد کار، آن آدم خلافکار، آن آدمــی کــه اشــاعه فحشــا مــی کنــد، آن آدمــی کــه قبــح گنــاه را از جامعــه مــی خواهــد ببــرد، مــردم بایــد بــه او بگوینــد. ۱۰ نفــر ،۱۰۰ نفــر ، ۱۰۰۰ نفــر! افــکار عمومــی روی وجــود و ذهــن او بایــد ســنگینی کنــد. ایــن، شــکننده تریــن چیزهاســت.))۴

تکلیف امر به معروف با دو کلمه گفتن ساقط نمی‌شود

امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر فقــط ایــن نیســت کــه مــا، بــرای اســقاط تکلیــف، دو کلمــه بگوییــم، آن هــم در مقابــل منکراتــی کــه معلــوم نیســت از مهمتریــن منکــرات باشــند. وقتــی یــک جامعــه را موظــف مــی کننــد کــه آحــادش بایــد دیگــران را بــه معــروف، امــر و از منکــر نهــی کننــد. ایــن بــه چــه معناســت؟ چــه وقــت ممکــن اســت آحــاد یــک ملــت آمــر بــه معــروف و ناهــی از منکــر باشــند؟ وقتــی کــه همــه، بــه معنــای واقعــی، در متــن مســائل کشــور حضــور داشــته باشــند؛ همــه آگاه باشــند؛ همــه معــروف شــناس و منکرشــناس باشــند. ایــن، بــه معنــای یــک نظــارت عمومــی ســت؛ یــک همــکاری عمومــی اســت؛ یــک معرفــت بالا در همــه اســت. امــر بــه معــروف اینهاســت. و الا اگــر مــا امــر بــه معــروف را در یــک دایــره محــدود، آن هــم بــه وســیله افــراد معلومــی، زندانــی کنیــم، دشــمن هــم در تبلیغــات خــودش ، بنــا مــی کنــد ســم پاشــی کــردن.))۵

همه جا جای نهی از منکر است

همــه جــا ، جــای نهــی از منکــر اســت. یــک دانشــجو هــم ، در محیــط درس ، می‌توانــد نهی از منکــر کند، یــک کارمند شــریف هــم، در محیــط کار خــود، مــی توانــد نهــی از منکــر کنــد، یــک کاســب مومــن هــم، در محیــط کار خــود، مــی توانــد نهــی از منکــر کنــد، یــک هنرمنــد هم، با وســایل هنــری خود مــی توانــد نهی از منکــر کنــد. روحانیــون در محیط هــای مختلــف، یکــی از مهمتریــن عوامــل نهــی از منکــر کنــد. روحانیــون در محیــط‌های مختلــف، یکــی از مهمترین عوامــل نهــی از منکــر و امــر بــه معــروف انــد. نمــی شــود ایــن واجــب بــزرگ الهــی را در دایــره هــای کوچــک، محــدود کــرد. کار هــم،کار همــه اســت. ایــن طــور نیســت کــه مخصــوص عــده خاصی باشــد.))۶

۰۱{بیانــات مقــام معظــم رهبــری ۷۱/۰۵/ ۲. پیــام ولــی امــر مســلمین بمناســبت اولیــن ســالگرد ارتحــال امــام )ره ( درمورخــه ۶۹/۳/۱۰ ۳. بیانــات مقــام معظمرهبــری بمناســبت دومیـن ســالگرد ارتحــال امــام )ره(۷ ۰/.۳/۱۳ ۴. فرمایـش مقــام معظــم رهبــری در دیـدار بــا فرماندهــان گردانها ودســته‌های عاشــورای نیـروی مقاومــت بسـیج در مورخــه ۷۱/۴/۲۲ ۵. بیانــات حضــرت آیـت الله خامنــه‌ای در دیـدار بــا علمــا و روحانیـون درمورخــه ۷۱/۵/۷ ۶. بیانــات حضــرت آیـت الله خامنــه‌ای در دیـدار بــا علمــا و روحانیـون درمورخــه ۷۱/۵/۷

سر مقاله

راه‌های رسیدن به روش‌های برتر امر به معروف و نهی از منکر

انجام هر امر به معروف و نهی از منکر خود یک موفقیت است، چراکه: حتی اگر به نتیجه نرسد ادای تکلیف است و آجر و ثواب خود را دارد اما چه بهتر که امر و نهی ما منجر به اصلاح وضعیت شود، و تاش منجر شود به اینکه یک کار نیک‌انجام شود و یا یک کار زشت کنار گذاشته شود چه آنکه هدف از امر به معروف و نهی از منکر اصلاح جامعه است.

مقدمه واجب

معمولاً آنچه به عنوان شرط وجوب امر به معروف و نهی از منکر آمده به عنوان راه فرار و توجیه عدم اقدام قرار می‌گیرد در حالی که اگر با دقت به این شرایط و مراتب شرعی نگاه کنیم راهکار بهینه را می‌توان در بطن آنها دید.

مقدمه واجب، عقلا واجب است و از آنجا که امر و نهی واجب است مقدمات آن هم بر مکلف، واجب است؛ توجه به این تکلیف تحول بزرگی در دیدگاه‌ها نسبت به امر به معروف و نهی از منکر ایجاد می‌کند و اگر این گونه نگاه کنیم دیگر امر به معروف و نهی از منکر را یک واجب تصادفی نمی‌بینیم. این نوع نگرش به ما می‌رساند که انسان برای رسیدن به آمر به معروف موفق باید احکام، روشهای مؤثر و برخی از ظرافتها را کسب کند، با این نگاه مسائلی از قبیل احتمال تأثیر و احتمال ضرر نمی‌تواند بعنوان راه فراری از امر به معروف تلقی شود، آنچه مشاهده می‌شود برخی‌ها برای فرار از امر به معروف، خود را با چنین بهانه‌هایی خاص می‌کنند در حالی که مشخص است وقتی خداوند دستور می‌دهد که آمر به معروف کنید کسب مقدمات آن را نیز درخواست کرده است.

واجــب تصادفــی یــا وظیفــه مســتمر؟

انســان مؤمــن فــردی دغدغــه منــد نســبت بــه صــااح و فســاد امــت اسلامی اســت از ایــن رو همــواره دغدغــه منــد اســت و ذهنــش درگیــر جامعــه و امــورات مســلمین اســت. پیامبــر اسلام (ص) در ایــن زمینــه میفرماینــد: مــن أصبَــحَ وَلــم یهتــمَّ باُمــورِ ُالمســلِمیِنَ فلیــسَ بمســلِم (اصــول کافــی، ج۲، ص۱۶۳)

بــر اســاس ایــن حدیــث مســتند، مؤمــن نمــی تواند نســبت به صالح و فســاد جامعــه مســلمانان بــی تفــاوت باشــد و امر به معــروف و نهــی از منکــر او خالصــه شــود در ایــن کــه اگــر در طــول روز بطــور تصادفــی با منکــری برخــورد کــرد یــا معروفــی را تــرک شــده دیــد، نســبت بــه آن اقــدام کنــد؛ بلکــه مؤمــن بایــد بــرای اصلاح مســتمر جامعــه خــود بــا برنامــه حرکــت کنــد. بــه ایمــان و عمــل صالــح خــود بســنده نکنــد، بلکــه دائماً توصیــه بــه حــق و توصیــه بــه صبــر داشــته باشــد. نظــارت همگانــی بــر جامعــه جهــت حرکــت در راســتای ارزشــهای الهــی مســاله‌ای مقطعــی یــا تصادفــی نیســت بلکــه بایــد بــرای نیــل بــه تمــدن اسلامی ایــن وظیفــه همگانــی بصــورت مســتمر در نظــر گرفتــه شــود.

.۱ضرورت دانستن احکام شرعی

یکــی از شــروط وجــوب امــر و نهــی ایــن اســت کــه امــر و نهــی کننــده بایــد بــه واجــب بــودن و یــا حــرام بــودن فعلــی کــه مــی خواهــد بــه آن امــر و نهــی کنــد، علــم داشــته باشــد. همانگونــه کــه در رســاله توضیــح المســائل نیــز در اولیــن مســئله آمده اســت دانســتن مســائل شــرعی مبتـاا بــه بر مــا واجــب اســت. از ایــن رو بــا توجــه بــه اینکــه روزانــه همــه بــا مــواردی از امــر بــه معــروف و نهــی از منــکار مواجــه هســتند ضــروری اســت احــکام عمــل بــه ایــن واجــب را یادگیرنــد.

.۲ضــرورت کســب قابلیــت ارزیابــی موقعیــت و یادگیــری روش هــای امــن و کــم خطــر امر بــه معــروف و نهــی از منکــر

شــرط دیگــر وجــوب امــر و نهــی این اســت کــه ضــرر قابــل توجهــی بــه امــر و نهــی کننــده نرســد. ایــن شــرط ســه ضــرورت را بــرای مکلــف بــه همــراه دارد.

اولا: بایــد تــوان ارزیابــی داشــته باشــد، یعنــی بتوانــد اهمیت موضــوع را بــا میــزان مشکلاتی کــه امــر و نهــی ممکــن اســت بــرای او ایجــاد کنــد. مقایســه کنــد و ببینــد آیــا بــه نســبت دســتاوردی کــه در ایــن امــر و نهــی دارد، ضــرر قابــل توجهــی بــه او مــی رســد یــا نــه؟ یعنــی میــزان ضــرر قابــل قبول نســبت بــه اهمیــت موضــوع ســنجیده مــی شــود.

ثانیــاً: هــر قــدر انگیــزه و ظرفیــت فــرد و اهتمــام او بــه اجــرای احــکام اسلام بیشــتر باشــد ضــرر احتمالــی بــرای او کوچــک جلوه مــی کنــد و قابــل توجــه نخواهــد بــود. لــذا مؤمــن بایــد دائمــاً ظرفیــت خــود را بــرای تحمــل خســارت در راه اجــرای احــکام اسلام بالاتر ببــرد.

ثالثــاً: بایــد روش هــای امــن امــر و نهــی را یــاد بگیریــم. بایــد یــاد بگیریــم چگونــه امــر و نهــی کنیــم کــه کمتریــن خطــر را داشــته باشــد و ضــرر قابــل تحمــل باشــد تــا ایــن واجــب را تــرک نکنیــم.

۳. ضرورت یادگیری روش‌های مؤثر

شــرط ســوم وجــوب امــر و نهــی احتمــال تأثیــر اســت یعنــی امــر و نهــی کننــده بایــد احتمــال تأثیــر بدهــد و اگــر امــر و نهــی کننــده یقیــن داشــته باشــد کــه امــر و نهــی او بــی تأثیــر اســت دیگــر بــرای او واجــب نیســت امــر و نهــی کنــد. امــا در اینجــا چنــد نکتــه هســت؛

اولا: خیلــی بعیــد اســت بتوانیــم یقیــن حاصــل کنیــم امــر و نهــی مــا بــی تأثیــر اســت.

ثانیــاً: از لحــاظ شــرعی در موضوعــات مهم و حیاتــی حتــی اگــر یقیــن داشــته باشــیم اثر نــدارد امــر و نهــی واجــب اســت.

ثالثــاً: اگــر نخواهیــم ایــن شــرط را توجیــه فــرار از امــر و نهــی قــرار دهیــم و بــه شــکل بهتــری بــه آن بنگریــم مــی بینیــم پیــام این شــرط ایــن اســت کــه بــدون فکر و امــر و نهــی نکنیم و بــرای امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر کــردن تدبیــر داشــته باشــیم.

بــه جــای اینکــه در مقابــل منکــر یــا تــرک معــروف اقــدام نســنجیده‌ای بکنیــم و احســاس کنیــم وظیفــه مــان را انجــام داده ایــم، بایــد فکــر و تدبیــر را بــکار بگیریــم، راه مؤثــری پیــدا کنیــم راهــی کــه تأثیــر داشــته باشــد و فقــط رفــع تکلیــف نباشــد.

جمع‌بندی ضرورت‌های موفقیت در امر به معروف و نهی از منکر

اگــر بــا دیــد انجــام وظیفــه و نــه بهانــه فــرار بــه شــرایط وجــوب امــر و نهــی بنگریــم، اگــر مــی خواهیــم خــوب و مؤثــر امــر و نهی کنیــم پیــش بینــی مقدمــات زیــر ضــروری اســت:

۱. بایــد مســائل شــرعی را دقیقاً یــاد بگیریم.

۲. توانایــی ارزیابــی وضعیــت و تشــخیص اولویــت و وزن دهــی بــه موضوعــات را داشــته باشــیم.

۳. بایــد راه هــای امــن و هرچــه کــم خطرتــر و کــم ضررتــر بــرای امــر و نهــی را یــاد بگیریــم.

۴. بایــد روش هــای تأثیرگــذار و مهــارت در تأثیرگــذاری بــر مخاطبــان را یــاد بگیریــم. .

۵. امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر را بــه مــوارد اتفاقــی و تصادفــی کــه در روز پیــش مــی آیــد، خلاصه نکنیــم. بــرای پــاک کــردن جامعــه از منکــرات مهــم و آراســتن آن بــه معروفــات اساســی و اصلاح محیــط زندگــی و جامعــه خــود، برنامه داشــته باشــیم.

فصل اول : هشت اصل موفقیت در امر به معروف و نهی از منکر

بــرای انتخــاب روش درســت و مؤثرتریــن راه کار توجــه بــه اصــول و مالحظــات اساســی زیــر ضــروری اســت:

۱. عامــل بــودن: خــود ســازی و شــروع از خــود، ســرلوحه موفقیــت در امــر و نهــی اســت «کونــوا دعــات النــاس بغیر الســنتکم»

۲. اولویــت بنــدی: تعییــن ارجحیــت و تشــخیص اینکــه کــدام منکــر یــا معــروف مهمتــر اســت و از کجــا بایــد شــروع کنیــم.

۳. مخاطــب شناســی و رعایــت شــخصیت مخاطــب: شــناخت مخاطب و انتخــاب روش بــا رعایــت تناســب بین آمــر و ناهــی با مخاطــب.

۴. موقــع شناســی: تشــخیص شــرایط محیطــی و اقتضائــات.

۵. رعایــت مراتــب: پرهیــز از زیــاده روی و فراتــر نرفتــن از ســطح اقدامــی کــه تأثیرگــذار اســت.

۶. اســتفاده از همــه ظرفیــت هــا: در نظــر داشــتن همــه ظرفیــت هــای ممکن و اســتفاده از آنهــا.

۷. اســتمرار: صبــر و حوصلــه پیگیــر داشــتن و اســتمرار کار تــا حصــول نتیجــه.

۸. هوشــمندی: اجتنــاب از مواضــع تهمــت و مواقــع آلودگی عامل بودن:

عامل بودن

خلوص در امر به معروف و نهی از منکر

ایــن درســت اســت که حکم شــرع بــرای آمــر بــه معــروف و ناهــی از منکر شــرط یــا خصوصیتــی تعیین نکــرده اســت و حتــی بــر فــردی کــه خــودش مرتکــب منکــر مــی شــود امــر و نهــی را واجــب دانســته اســت، امــا اگــر فــردی بخواهــد امر بــه معــروف و نهــی از منکــر او اثــر بیشــتری داشــته باشــد لازم اســت خصوصیــات زیــر را داشــته باشــد: خــودش را از منکــر یــا تــرک معروفــی کــه در آن مــورد امــر و نهــی مــی کنــد پــاک کــرده باشــد دلســوز باشــد و از ســر مهربانــی امــر و نهــی کنــد.

خــوش اخلاق، خــوش بیــان و خــوش برخــورد باشــد نیــت خــود را در هنــگام امــر و نهــی بــرای خــدا خالــص کنــد و از خــدا کمــک بخواهــد بــا انصــاف باشــد صبــور و باحوصلــه باشــد .

در قــرآن مجیــد در آیــات بســیار، مــردم را دعــوت مــی کنــد کــه در قیامهــا و نهضــت هــا و در اتفاقــات و عبــادات و در همــه اقــوال و افعال فقــط رضــای خــدا را بخواهنــد. در ســوره انعــام مــی فرمایــد:ُقــلْ َّ ان َصلوتــیَ وُ نســکیَ و مْحیــایَ َ و مماتـیِ هل لِّربْ العالَمیـنَ.»

یعنـی:

«بگــو بدرســتی کــه نمــاز مــن و قربانــی مــن و زندگــی و مرگــم بــرای خدایی اســت کــه پــروردگار عالمیــان اســت.( » انعــام، آیــه )۱۶۲

و در مقابــل، بــا ریــا و ریــاکاران و کســانی کــه اعمــال صالحــه و دیــن و ایمــان را وســیله رســیدن بــه مقامــات و مناصــب دنیــوی و مــال و جــاه قــرار مــی دهنــد، بشــدّت مبــارزه کــرده اســت حتّــی آن را در حــدّ شــرک بــه خــدا قــرار داده انــد. پــس کسـی کـه مـی خواهــد در امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر موفــق شــود بایــد صــدق نیــت و اخلاص را عامــل مؤثــر حصــول مقصــود بدانــد و آن را وســیله اعمــال غرضهــای شــخصی و خــدای نخواســته اهانــت بــه بنــدگان خدا قــرار ندهــد و بدانــد کـه خداونــد از راز دل او هــم آگاه اســت:َ یَعلــمُ خائِنــةَ الاْعُیــنِ َومــاُْتخِفــیُّالصــدُور» (غافــر، آیــه )۱۹

آیینه اخلاص

امــام علــی(ع) مــی فرمایــد: «اخلاص، روح اعمــال آدمــی اســت کــه موجــب قبولــی آنــان مــی شــود و قــرب محبــوب را در پــی دارد.» در جنــگ خنــدق، وقتــی آن حضــرت بــر عمروبــن عبــدود تســلط یافــت، در کشــتن او اندکــی درنــگ کــرد و چــون پیامبــر از علــت آن جویــا شــدند، فرمــود: «هنگامــی کــه بــر او مســلط شــدم، ناســزا گفــت و آب دهــان بــه ســویم انداخــت. ترســیدم ضربــه مــن بــر او، بــه دلیــل عصبانیــت از رفتار ناشایســت وی باشــد. پــس قــدری تأمــل کــردم تــا دلــم آرام گرفــت. آن گاه او را فقــط بــرای جلــب رضــای الهــی بــه قتــل رســاندم.» نیــز آن حضــرت در خطبــه‌ای، قتــل عمــرو را توفیقــی از ســوی خــدا مــی داند و مــی فرمایــد: «خداونــد او را بــه دســت مــن بــه هلاکت رســانید.»

از علی آموز اخلاص عمل شیر حق را دان منزه از دغل در غزا بر پهلوانی دست یافت زود شمشیری برآورد و شتافت او خدو انداخت بر روی علی افتخار هر نبی و هر ولی آن خدو زد بر رخی که روی ماه سجده آرد پیش او در سجده گاه در زمان انداخت شمشیر آن علی کرد او اندر غزایش کاهلی گشت حیران آن مبارز زین عمل وز نمودن عفو و رحمت بی مح گفت بر من تیغ تیز افراشتی از چه افکندی مرا بگذاشتی در شجاعت شیر ربانیستی در مروت خود که داند کیستی گفت امیر المؤمنین با آن جوان که به هنگام نبرد ای پهلوان چون خدو انداختی در روی من نفس جنبید و تبه شد خوی من نیم بهر حق شد و نیمی هوا شرکت اندر کار حق نبود روا گفت من تیغ از پی حق می‌زنم بندۀ حقم نه مأمور تنم شیر حقم نیستم شیر هوا فعل من بر دین من باشد گو

آینه وار

آینــه عیــب و حســن را بــدون ســر و صــدا مــی گویــد و فریــاد نمــی زنــد؛ دو دوســت بایــد آبــروی یکدیگــر را حفــظ کننــد و بــا فریــاد و بــی آبرویــی عیــب یکدیگــر را نریزنــد و بــدون بــی احترامــی مســائل و مشکلات را بــه همدیگــر بیــان کننــد. آینــه اگــر خــرد و شکســته هــم شــود بــاز دســت از صفــات خــود بــر نمــی دارد و به کارش ادامــه مــی دهد.

آینــه بــا هیــچ کــس تعــارف و رودربایســی نــدارد و همیشــه بــه وظیفــه اش عمــل مــی کنــد. دو دوســت شــفیق بایــد همچــون آینــه باشــند یعنــی اگــر بــا عصبانیــت شکســته شــدند دســت از وظیفــه دوســتی و رفاقتشــان برندارنــد و اگــر خوبــی همدیگــر را مــی گوینــد قصــد چاپلوســی نداشــته باشــند. آینــه هرگــز از کارش خســته و ملــول نمــی شــود و دو دوســت نبایــد از معایــب و مشکلات یکدیگــر خســته و درمانــده شــوند ، آینــه از بیــان و تکــرار معایــب خســته نمــی شــود.

دو دوســت نبایــد تحــت هیــچ شــرایطی بــه یکدیگــردروغ بگوینــد و نبایــد صداقــت را از دســت بدهنــد؛ همــان طــور کــه آینــه هرگــز بــه انســان دروغ نمــی گویــد و واقعیــت را آن طــور کــه هســت بیــان مــی کنــد و انســان همــان طــور کــه خــود را هــر روز در آینــه مــی بینــد تــا از اوضــاع خــود باخبــر شــود. دو دوســت همــراه ،بایــد هــر روز بــا هــم مالقــات داشــته باشــند و در مقابــل نقــد و بررســی یکدیگــر قــرار بگیرنــد و از هــم اطلاع داشــته باشــد.

یــک دوســت خــوب بایــد راهنمــا و آینــه و هماننــد لبــاس تــن بــرای دوســتش باشــد و از او محافظــت و نگهبانــی کنــد و اجــازه ندهــد کســی بــه دوســتش صدمــه بزنــد. آینــه از احــدی نمــی ترســد و فقــط بــه وظیفــه اش عمــل مــی کنــد. دو دوســت هــم نبایــد ترســی از یکدیگــر داشــته باشــد و اگــر معایبــی از یکدیگــر مــی بیننــد کتمــان نکننــد. آینــه وقتــی عیبــی را مــی بینــد تمســخر نمــی کنــد یــا تحقیــر نمــی کنــد بــا اخلاص و صمیمیــت کارش را انجــام مــی دهــد.

آینــه هــم خوبــی هــا را نشــان مــی دهــد و هــم بدیهــا را، هــرگاه میــان دو دوســت قــرب روحــی تــام و هماهنگــی قلبــی کامــل برقــرار شــود هــر یــک از آن دو الگــو و نشــان دهنــده دیگــری اســت و هــر کــدام در دیگــری جلــوه گــر و نمایــان اســت و غرایــز و امیــال وی در او جریــان دارد؛ بــه طــوری کــه مشــاهده یکــی موجــب بــی نیــازی از مشــاهده دیگــری و روش و معتقــدات یکــی نمایانگــر طریقــه و عقیــده دیگــری اســت.

آینــه عیــب یــا ویژگــی افــراد را پنهــان نمیکنــد. آینــه صــاف و صادق اســت و رو در رو عیــب یــا ویژگــی انســان را بــه او نشــان میدهــد. آینــه امانتــدار اســت و عیــب افــراد را بــه دیگــران نشــان نمیدهــد. آینــه دروغگــو نیســت و عیــب یــا خصوصیــت ظاهــری آدمهــا را بــزرگ یــا کوچــک نمیکنــد. آینــه منافــق نیســت و عیــب و خصوصیــت افــراد را بــا هــم نشــان میدهــد. آینــه ســاکت و مــؤدب اســت و بــا ســکوتش عیــب افــراد را نشــان میدهــد نــه بــا جــار و جنجــال. آینــه غیبــت نمیکنــد و عیــب افــراد را پشــت ســر آنهــا نشــان نمیدهــد. آینــه در دوســتیاش یکرنــگ اســت و رنــگ افــراد را عــوض نمیکنــد.

پرهیز از پرد ه دری

نــه تنهــا ارتکاب فحشــا واعمــال ناپســند، از نظــر دینــی منکــر اســت، گــزارش و نقــل و نشــر آن نیــز نوعــی منکـر بــه شــمار مــی‌رود. اگــر کســی مرتکــب گناهــی شــد، موظــف اســت آن را پنهــان نگــه دارد و از تجاهــر بــه آن خــودداری کنــد.

رســول‌خدا (ص) پــس از آنکــه مســلمانی را کـه زنــا کـرده و آنــگاه خــود بــه آن اعتــراف کــرده بــود، حــد زد، فرمــود: «هرکــس بدیـن ناپاکـی هــا آلوده شــد، ســزاوار اســت کــه خــود را بــا پوشــش خداونــد متعــال، درپوشــد و اظهــار مکنــد.» امــام علــی(‏ع) نیــز پــس از آنکــه مســلمانی بــه گنــاه مســتوجب حــدی اعتــراف کـرد، خشــمگین شــد و فرمــود: «چقــدر زشــت اســت کــه یکــی از شــما مرتکــب اینگونــه فحشــاها می‌شــود و ســپس در برابــر همــگان خــود را رســوا می‌کنــد! چــرا در خانــه‌اش توبــه نکــرد؟ بــه خــدا ســوگند، توبــه اش میــان خــود و خــدا برتــر از اجــرای حــد بــر او بوســیله مــن اســت.» )فــروع کافــی، ج۷‏، ص‏ )۱۸۸

بنابرایـن نــه تنهــا مرتکـب گنــاه حــق ابــراز آن را نــدارد، بلکــه دیگــران نیــز حــق ندارنــد کـه گنــاه پنهــان کسـی را آشـکار و عیــان ســازند و آن را منتشــر کننــد. قــرآن کریــم نیــز، در ایــن بــاب تهدیــد ســنگینی کــرده اســت. )نــور، آیــه )۱۹ رعایــت ظواهــر و پایبنــدی بــه اصــول اخلاق اجتماعــی، مســئله‌ای اســت و اخلاقی زیســتن در نهــان و داشــتن خشــیت الهــی، مســئله دیگــری اســت. امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر در پــی تأمیــن مســئله نخســت اســت. بــر ایـن اســاس، هرگونــه پــرده دری و افشــاگری دربــاره گناهــان نهــان، خــود نوعــی منکــر اســت و مســتوجب مجــازات. امــام علــی(‏ع) واقع‌گرایانــه جامعــه را مــی بینــد و مــی دانــد کــه همــه مســلمانان قدیــس نیســتند و یوســف وار بــه پاکــی زندگــی نمــی کننــد. امــا ایــن دلیــل نمــی شــود کـه هــر گنــاه نهانـی را آشـکار کنیـم و کــو س رســوایی هــر مســلمانی را بــر ســر هرکـوی و بــرزن بزنیـم.. هیـچ توجیـه اخلاقی بــرای رســوا کــردن دیگــران بــه ســبب گناهــان نهانشــان نیســت. بدیــن روی نــه تنهــا بــه نــام امــر بــه معــروف نمــی تــوان پــرده دری کــرد، بلکــه یکــی از معروفهــا ســتر عیــوب و پــرده پوشــی تــا حــد ممکــن اســت؛ یعنــی همــان کاری کــه امــام علــی(ع) بــا مجرمانــی می‌کــرد کــه خــود بــرای اعتــراف کــردن مــی آمدنــد. ایشــان بــا تجاهــل و دفع الوقــت و تعویــق اجــرای حــد، مــی کوشــید پــرده بــر گناهــان آنــان بیفکنــد و مرتکبــان منکـر را بیمارانـی مـی دانســت کـه نیازمنــد ترحمنــد، نــه دشــمنانی ســزاوار لگدکوبــی. در تحلیــل نهایــی، کســانی کــه در پــی عیــب جویــی و عیــب یابــی دیگراننــد، یــا خــود عیبناکنــد و یــا در ســر ســویدای خــود آرزوی آن را دارنــد. آنکــه در پــی افشــای گناهــان دیگــری اســت، یــا خــود در حســرت ارتــکاب گنــاه مــی ســوزد یــا آنکــه مــی خواهــد بــا ایــن کار قبــح عمــل از بیــن بــرود و زمینــه گناهــکاری او نیــز فراهــم شــود. امــام علــی(ع)زایــن نکتــه ظریــف روانــی را چنیــن گــزارش کرده‌انــد: «عیبنــاکان، دوســتدار پخــش معایــب مردمنــد، تــا عــذری بــرای عیبناکــی خــود فراهــم آرنــد. (تصنیف غررالحکم، ص)۴۲۱. ‏

مهربانی

اولیــن مرتبــه از امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر ایــن اســت کــه انســان بــه مؤمنیــن محبّــت بــورزد و اعمــال نیکــوی آنهــا را دوســت بــدارد و نســبت بــه کافریــن و گناهــکاران و اعمــال ناپســند و زشــت، بغــض داشــته باشــد.

امام خمینی)ه( می‌فرمایند: «سزاوار است که آمر به معروف و ناهی از منکر در امر و نهی و مراتب انکار خود مانند پزشک معالج مهربان یا پدر مهربان مراعات مصلحت شخص آلوده به گناه را بنماید. انکار او لطف و رحمت برای مرتکب و بلکه بر همه امت باشد و سزاوار است قصد او تنها خدا و رضایت او باشد و عمل خود را از آمیخته شدن با هواهای نفسانی و اظهار بزرگی، حفظ کند، و نفس خود را منزه نداند. آن برتری و بزرگی بر مرتکب قائل نباشد، چه بسا مرتکب منکر هر چند مرتکب گناهان بزرگ، صفات پسندیده‌ای داشته باشد که خدا او را به خاطر این صفات دوست بدارد، گرچه به واسطه ارتکاب گناه عملش مغبوض خداوند است و ای بسا امر ونهی کننده به عکس او باشد )صفاتی را دارا است که مورد رضایت خداوند نیست( هر چند بر خود او مخفی است(.» تحریر الوسیله ؛ ج۱ ؛ ص)۴۴۲

آیــت الله ناصــری از اســاتید اخلاق، دربــاره مهربانــی و رفاقــت بــا جوانــان مــی گوینــد: بایــد بــه جوانــان در محیــط هــای فرهنگــی و مذهبــی بــه خصــوص مســاجد اهمیــت داد و بــرای آنهــا احتــرام خــاص قائــل شــد و از طریــق رفتــار حســنه و صحیــح آنهــا را جــذب ســپس بــه تعلیــم معــارف و احــکام دیــن بــه آنهــا پرداخــت و حتــی اگــر کســی قصــد داشــت جوانــی را بــه خاطــر هــر اشــتباه و گناهــی کــه از او ســر زده امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر کنــد بایــد ایــن عمــل را بــا خوشــرویی، رفتــار صحیــح و کمــال مهربانــی همــراه بــا معلومــات کافــی در آن زمینــه انجــام دهــد نــه ایــن کــه بــه گونــه‌ای بــا جوانــی کــه اشــتباهی مرتکــب شــده برخــورد کننــد کــه نــه تنهــا در رفتــار و اعمــال خــود تجدیــد نظــر نکنــد بلکــه از دیــن و مذهــب دل زده و منزجــر شــود و بیشــتر در منجــااب گنــاه و خطــا فــرو رود، تبعیــت از هــوا و هــوس عمــل خالــص را از بیــن مــی بــرد. آمریــن بــه معــروف و کســانی کــه قصــد نهــی از منکــرات را دارنــد بایــد توجــه کننــد کــه ایــن کار را بــا عجــب و غــرور و از روی هــوای نفســانی انجــام ندهنــد تــا امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر آنهــا مترتــب بــه آثــار خــود بشــود.

نقــل کــرده انــد: عــرب بیابانگــردی ـ کــه از تمــدن و شهرنشــینی و آداب معاشــرت چیــزی نمــی دانســت ـ بــا همــان خشــونت صحراگــردی خــود بــه مدینــه آمــد و خدمــت پیامبــر رســید در حالــی کــه آن حضــرت در میــان اصحــاب بودنــد، از ایشــان چیــزی خواســت کــه پیامبــر(ص) هــم بــه او کمکــی کردنــد و مثلاً پــول و غــذا و لبــاس بــه او دادنــد و از او پرســیدند: حــاال خــوب شــد؟ راضــی هســتی؟ مــرد بــا توجــه بــه خشــونتِ صحراگــردی خــود و صراحــت و بــی تعارفــی کــه ایــن گونــه افــراد دارنــد چــون محبــت پیامبــر(ص) را کافــی نمــی دانســت گفــت: نــه، هیــچ کاری انجــام نــدادی و هیــچ محبتــی نکــردی و اصـااً ایــن چیــزی نبــود کــه تــو بــه مــن دادی!

طبعــا ایــن گونــه برخــورد خشــن نســبت بــه پیامبــر، اصحــاب را ناخوشــایند آمــد و عصبانــی شــدند و افــرادی خواســتند بــا عصبانیــت و خشــم بــه او چیــزی بگوینــد و عکــس العمــل نشــان دهنــد کــه رســول خــدا مانــع شــد و خودشــان بــه همــراه آن اعرابــی بــه منــزل رفتنــد و در آنجــا چیزهای بیشــتری بــه او دادنــد و عــرب بیابانــی در آنجــا از حضرت اظهــار رضایــت کــرد و بــه تقاضــای پیامبــر به جمــع اصحاب بازگشــت و در حضــور همه آنان رضایــت خــود را اعلام کــرد و رفــت. رســول خــدا(ص) بعــد از رفتــن او رو بــه اصحــاب کــرد و فرمــود:ََمثــلِ ایــن اعرابــیََمثــلِ آن شــتری اســت کــه از گلــه رمیــده و ســر بــه بیابــان گذاشــته و مــی رود و شــما دوســتان بــرای اینکــه آن را بگیریــد و بازگردانیــد، بــه ســوی او هجــوم مــی بریــد و این هجــوم شــما رمیدگی او را بیشــتر و وحشــتش را زیادتــر و دســتیابی بــدان را دشــوارتر مــی ســازد. مــن نگذاشــتم شــما او را کــه رمیــده بــود، فــراری تــر دهیــد و بــا محبــت و نــوازش بــه دنبالــش رفتــم و او را بــه جمــع خودمــان بازگردانــدم.

اولویت بندی

ضرورت رعایت اولویت‌ها در اجرای امر به معروف و نهی از منکر

گفتاری از آیت الله مصباح یزدی

یکــی از آفاتــی کــه ممکــن اســت هــر یــک از مــا در اجــرای امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر دچــار آن شــویم، ایــن اســت کــه شــیطان از غفلــت مــا اســتفاده کــرده، مســائلی را کـه چنــدان اهمیتــی نــدارد، برای مــا بــزرگ جلــوه مــی دهــد و توجــه مــا را بــه آنهــا جلــب مــی کنــد تــا از مســائل مهم تــر غفلــت کنیــم. ایــن نکتــه، مهــم اســت کــه هــر کــس در زندگــی خــود ممکــن اســت بارهــا مشــاهده کرده باشــد. اشــخاص متدینــی بــوده انــد کـه هــم برخــوردار از علم و تقــوا بــوده انــد، امــا در ایـن گونــه مباحــث، بــر مســائلی تأکیـد مــی کردنــد کـه اهمیـت چندانــی نداشــت و از دیگــر ســو، اشــتغال بــه آن مباحــث، آنــان را از پرداختــن و توجــه بــه مســائل اصلــی بــاز مــی داشــت.

ایــن نکتــه، پیــش از انقلاب، بســیار شــایع بــود؛ مثــاا یکــی از روحانیــان وارســته، در آن زمــان در منبــر خــود از مســائلی صحبــت مــی کـرد کـه اهمیـت چندانــی در آن زمان نداشــت و طــرح برخــی مســائل از ایشــان در آن مقطــع تعجــب انگیــز بــود. مهــم تریــن مســئله‌ای کـه آن شــخص، بــه آن اهمیـت مــی داد، مســئله ریــش تراشــی بــود. او مصمــم بــه امــر بــه معــروف و نهــی از منکر بــود، امــا گویــا در عالــم هیــچ حرامــی جــز ریـش تراشــی وجــود نــدارد. هــر کـس پیش او مــی آمــد، بــه ســبب تراشــیدن ریــش او را مذمــت مــی کــرد، امــا آیــا در مقــام امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر، اهمیــت ایــن معصیــت از دیگــر معاصــی در آن زمــان بالاتر بــوده اســت؟!

تردیــدی نیســت کــه بایــد در امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر، هــر حرامــی را بــه انــدازه اهمیتــش در نظــر گرفــت و ایـن گونــه نباشــد کـه از بسـیاری گناهــان کبیره کــه در جامعــه اتفــاق مــی افتــد، غفلــت شــود و تنهــا بــه معصیتــی توجــه شــود کـه اهمیـت آن کمتــر از آنهاســت. بــرای نمونه، روا نیســت کـه بــا وجــود آن همــه انحرافات فکـری و عقیدتــی در جامعــه، کســی آنهــا را نادیــده انــگارد و تمــام هــم خــود را صــرف مســئله کوچکــی کنــد کــه در مقابــل آن مفاســد و انحرافــات، هیــچ شــمرده مــی شــود. متأســفانه نــه تنهــا در گذشــته برخــی بــزرگان مــا بــه ایــن نکتــه توجــه نداشــتند، هــم اکنــون نیـز برخــی دلســوزان اسلام، کــه حتــی از معلوماتــی در ســطح عالــی برخوردارنــد و در مراتــب بالای تقــوا هســتند، وقتــی درصــدد امــر بــه معــروف و نهــی از منکـر برمــی آینــد، مســائل مهــم را بــه حــال خــود وامــی گذارنــد و بــه ســراغ مســائلی مــی رونــد کـه اهمیـت آنها بسـیار کمتــر اســت؛ بــرای نمونــه، مطــرح کــردن مفاســد در جامعــه بــا عالــی تریــن ســطوح مســئولیت کشــوری و درخواســت اصلاح جامعــه، تذکــر بــه نمایــش عکــس هــای زنــان ســربرهنه در تلویزیــون بــه منظــور جلوگیــری از ادامــه پخــش آنهــا، تــا زمینــه گناهــان کبیــره در جامعــه از بیــن رود، و مصادیقــی از ایـن دســت، مــی توانــد نمونــه هایــی از مســئولیت ســنگین در جلوگیــری از ارتــکاب معاصــی در جامعــه باشــد. امــا بــاز هــم بالاتر از ایــن، آنجاســت کــه از باالتریــن مسئولان اجرایــی کشــور خواســته شــود کــه جلــوی گســترش روزافــزون انحرافــات عقیدتــی و شــبهاتی کـه ســبب کفــر جوانــان کشــور مــی شــود، گرفتــه شــود.

بحث مهارتی:

از هــر کــدام از متربیــان بخواهیــد در مــورد پیامدهــای عــدم رعایــت اولویــت هــای امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر بحــث و گفتگــو کننــد.

معیارهای اولویت بندی معروف‌ها و منکرها

بدحجابــی مهمتریــن منکــر ماســت یــا بــی عدالتــی!؟ ظلــم مهمتریــن منکــر ماســت و یــا موهــای بلنــد برخــی جوانــان!؟ آیــا نگهــداری حیوانــات توســط عــده‌ای قلیــل منکــر ماســت و یــا رفتارهــای دوگانــه ی بعضــی مســئولین کــه یــک جــور شــعار مــی دهنــد و بــه گونــه‌ای دیگــر عمــل مــی کننــد!؟ و ســو آلاتی از ایــن قبیــل کــه بایــد در مقولــه امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر نســبت بــه آن اهتمــام ورزیــد.

منکــر و معــروف مفهومــی پیچیــده و چنــد وجهــی اســت از ایــن رو بایــد ســطح و ســطوح و درجــه اهمیــت آن هــا روشــن و بــر آن اســاس اولویــت بنــدی شــوند. در غیر ایــن صــورت، چه بســا شــاهد آن باشــیم که منکراتــی کــه حائــز اهمیــت هســتند، مــورد تغافــل قــرار گیرنــد و در مقابــل، منکراتــی کــه از اهمیــت چندانــی برخوردار نیســتند، در راس برنامــه هــای آموزشــی وپژوهشــی و روش هــای مقابلــه‌ای قــرار گیرنــد، ایــن موضــوع در مــورد معروفــات نیــز صــدق مــی کنــد.

امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر دارای الیــه هــای متعــدد و پیچیــده‌ای اســت و آنچــه الان انجــام مــی شــود صرفــاً پرداختــن بــه الیــه قشــری و ظاهــری ایــن فریضــه اســت و در رابطــه بــا منکرهــای بزرگــی همچــون تبعیــض، بــی عدالتــی، گــران فروشــی، تنبلــی، عــدم تکریــم اربــاب رجــوع، عــدم انضبــاط اجتماعــی و اقتصــادی، بکارگیــری افــراد ناصالــح و ناتــوان در ادارات، سوءاســتفاده از مقدســات و دههــا مــورد دیگــر، اثــری از حضــور ایــن فریضــه مشــاهده نمــی شــود.

بــا عنایــت بــه آنچــه عــرض شــد بــه نظــر مــی رســد ضــرورت در اولویــت قــراردادن منکرهــای بــزرگ و اساســی احســاس مــی شــود. حــال ســوال مهــم ایــن اســت کــه براســاس چــه مــااک هــا و معیارهایــی اولویــت معــروف هــا و منکرهــا را تشــخیص دهیــم و در اجــرای امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر آن هــا را تقــدم بخشــیم. در ایــن قســمت بــه برخــی از مــااک هــا و معیارهــای اولویــت ســنجی معــروف هــا و منکرهــا مــی پردازیــم:

.۱معــروف هــا و منکرهایــی کــه حاکــم جامعــه ی اسلامی بــر آنهــا تاکیــد دارد

یکــی از معیارهــا در اولویــت بنــدی ســطوح معــروف و منکــر در جامعــه اسلامی عبارت اســت از اولویــت بنــدی کــه از معــروف و منکــر توســط حاکــم اسلامی ارائــه مــی شــود. در حکومــت والیــی ایــن گفتمــان والیــت فقیــه اســت کــه مســیر حرکــت نظــام اسلامی را مشــخص مــی کنــد. رهبــری در نظــام اسلامی بــا توجــه بــه اشــرافی کــه نســبت بــه اهــداف نظــام اسلامی دارنــد، آســیب هــا و منکرهایــی را کــه موجــب کنــدی حرکــت نظــام اسلامی مــی شــود، تشــخیص و اعلام مــی کننــد. فقــر و فســاد و تبعیــض از جملــه ی مهمتریــن منکرهایــی بودنــد کــه مقــام معظــم رهبــری در ســال ۱۳۸۰ بــر لــزوم مبــارزه بــا آن تأکیــد کردنــد. از ســوی دیگــر مطالباتــی چــون تولیــد علــم و نهضــت نــرم افــزاری و آســیب شناســی ســبک زندگــی ایرانــی و لــزوم تبیــن ســبک زندگــی اسلامی از جملــه معــروف هایــی هســتند کــه از منظــر والیــت دارای اولویــت بــوده و بایــد مــورد توجــه جــدی آحــاد جامعــه ی دینــی قــرار گیرنــد.

یکــی دیگــر از شــیوه هــای تشــخیص اولویــت هــای معــروف و منکــر در نــگاه رهبــر معظــم انقلاب، از طریــق نــام گــذاری هــای اســت کــه ایشــان بــرای هــر ســال انجــام مــی دهنــد، ایــن نــام گــذاری هــا نشــان گــر اهمیــت بیشــتر آن موضــوع در جامعــه اسلامی اســت. بــا توجــه بــه ایــن مطلــب مــی تــوان گفــت امســال تحقــق حماســه ی اقتصــادی از جملــه مهمتریــن معــروف هــا و از اولویــت بیشــتری برخــوردار اســت.

.۲معروف‌ها و منکرهای ریشه‌ای

برخــی از منکرهــا منشــأ گنــاه یــا گناهــان دیگــر هســتند و زمینــه را بــرای فــرو رفتــن بیشــتر در منجـااب گنــاه فراهــم مــی کنند.

بــا شــناخت معــروف هــا و منکرهــای ریشــه‌ای مــی توانیــم در انجــام امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر دســت بــه رتبــه بنــدی بزنیــم و چنیــن معــروف هــا و منکرهایــی را در اولویــت قــرار دهیــم. برقــراری عدالــت در همــه ی عرصــه هــای فــردی، سیاســی، اقتصــادی و فرهنگــی از جملــه ی معــروف هایــی اســت کــه ریشــه ی بســیاری از معــروف هــا و عــدم برقــراری آن زمینــه ی ایجــاد بســیار از منکــرات را فراهــم مــی کنــد. امــام صــادق علیه‌السلام:َّ«اِن ّالنــاس یســتَغنون اذا عــدِل بَینهــم وُتنــزل الســماءِ رزقهــا و تخــرج الــرضُ برَکتهــاِبــاِذن الله تعالــی»؛

اگــر در میــان مــردم عدالــت برقــرار شــود، همــه بی‌نیــاز می‌شــوند و بــه اذن خداونــد متعــال آســمان روزی خــود را فــرو می‌فرســتد و زمیــن برکــت خویــش را بیــرون می‌ریزد. (کافــی، ج ۳، ص )۵۶۸

از ســوی دیگــر تشــکیل حکومــت اسلامی کــه زمینــه را بــرای اجــرای بســیاری از احــکام اسلامی فراهــم مــی نمایــد یکــی از مهمتریــن معــروف هــا محســوب مــی شــود. بنابرایــن تلاش بــرای تقویــت حکومــت دینــی یــک معــروف مهــم و تضعیــف و تلاش بــرای برانــدازی آن از بدتریــن منکرهــا محســوب مــی شــود.

یکی دیگر از مهم‌ترین منشأهای گناه و نافرمانی خداوند غفلت و جهل انسان است. اگر شیطان بتواند کسی را از مقام خود، عظمت، علم، حکمت و لطف خداوند، نعمت‌های بی شمار او، مضرات و عواقب گناه و غافل کند، او را به آسانی به وادی گناه و نافرمانی می‌کشاند.

دروغ از بدتریــن معایــب، زشــت تریــن گناهــان و منشــأ بســیاری از مفاســد محســوب مــی شــود. و قــرآن و روایــات معصومین)علیهــم السلام( آن را بــه شــدت مــورد مذمــت و نکوهــش قــرار داده انــد. در حدیثــی از امــام باقر)علیــه السلام( می‌خوانیــم: «إِنَّ الله عَزَّ وَ جَلَّ جَعَلَ للِشَّرِّ أقَفَالاً وَ جَعَلَ مَفَاتیِحَ تلِکَ الْاقْفَالِ الشَّرَابَ وَ الکْذِبُ شَرٌّ مِنَ الشَّرَابِ )کافـی، ج۲‏، ص)۳۳۸‏ خداونــد متعــال برای شــر و بــدی، قفــل هایــی قــرار داده و کلیــد آن قفــل هــا شــراب اســت )چــرا کــه مانــع اصلـی زشــتی هــا و بــدی هــا عقل اســت و مشــروبات الکلــی عقــل را از کار می‌انــدازد( ســپس اضافــه فرمــود: دروغ از شــراب هــم بدتــر اســت.» علاوه بــر ایــن هــا منکرهایــی ماننــد مــواد مخــدر و مشــروب الکلــی کــه مقدمــه دههــا منکــر اســت بــر منکــرات جزئــی تــر ارجحیــت دارد. مــواد مخــدر و مشــروبات الکــی مبانــی اعتقــادی و اخلاقی فــرد را سســت مــی کنــد و موجب گســترش فســاد در روابــط و فــردی و اجتماعــی مــی شــود.

.۳فردی یا اجتماعی بودن منکر

یکــی از راههــای اولویــت بنــدی معــروف هــا و منکرهــا، فــردی یــا اجتماعــی بــودن آنهــا اســت، اگــر معــروف و منکــر شــکل فــردی داشــته باشــد در مقایســه بــا صــورت اجتماعــی آن از اهمیــت کمتــری برخــوردار خواهــد بــود. منکــر و گنــاه مــی توانــد صــورت فــردی یــا اجتماعــی داشــته باشــد، گنــاه فــردی و اجتماعی هر کدام آثار و احکام متفاوتی دارند. اگر یکی از گناهان فردی در اجتماع رواج پیدا کند بقای آن امر و زوالش و تاثیرش نیز به امر اجتماعی تبدیل می‌شود و آثار اجتماعی آن گسترده و عمیق خواهد بود. مثلاً بی عفتی که یکی از منکرهای فردی اســت یــک نــوع تاثیــر در زندگــی فــرد دارد. مثلاً آنکــه دارای بــی عفتــی اســت مــورد نفــرت عمــوم قــرار مــی گیــرد و مــردم حاضــر نیســتند بــا او ازدواج کننــد و اعتمادشــان نســبت بــه او ســلب مــی شــود دیگــر او را امیــن بــر هیــچ امانتــی نمــی ســازند ایــن در صورتــی اســت کــه فــرد بــی عفــت بــوده و جامعــه بــا او مخالــف باشــد.

و امــا اگــر همیــن بــی عفتــی در ســطح گســترده‌ای رواج پیــدا کنــد و یــا اکثریــت افــراد جامعــه نســبت بــه انجــام آن راضــی باشــند و اگــر چــه آن را انجــام نمــی دهنــد، اجتماعــی خواهــد بــود یعنـی جامعــه بــا بـی عفتی موافــق گردیــد دیگــر مورد نفــرت عمومــی واقــع نمــی شــود و علاوه بــر ایــن مــورد توجــه و اســتقبال هــم واقــع مــی شــود و خوشــایند افــراد واقــع مــی شــود. در جایــی کــه بــی عفتــی در جامعــه اشــاعه پیــدا نکــرده بــود، عمــوم مــردم بــی عفتــی را بــد مــی دانســتند از فــرد بــی عفــت دوری مــی کردنــد و امــا اگــر همیــن بــی عفتــی عمومــی شــد و در بیــن همــه متــداول گشــت آن محذورهــا هــم کــه شــمردیم از بیــن مــی رود چــون دیگــر افــکار عمومی چنان احکامی ندارد.

۴. منکرها و انحرافات عقیدتی

عقایــد و باورهــا زمینــه ی بــروز رفتارهــای مــا را فراهــم مــی آورنــد و هــر انســانی براســاس نــوع نگاهــی که بــه خــدا، انســان و جهــان آخــرت دارد رفتارهــای مختلفــی از او ســر مــی زنــد. در حقیقــت ایــن عقایــد و باورهــای ماســت کــه مــا را بــه رفتارهــای دینــی یــا غیردینــی وا مــی دارد. حــال اگــر جامعــه ایــی دچــار انحــراف در عقایــد و باورهــای دینــی شــود خــود بــه خــود رفتارهــای غیردینــی از آنهــا صــادر مــی شــود. بنابرایــن گســترش و ترویــج شــبهات ضــد دینــی یکــی از مهمتریــن منکراتــی اســت کــه یــک جامعــه ی دینــی را مــورد تهدیــد قــرار مــی دهــد و لــذا جلوگیــری از گســترش روزافــزون انحرافــات عقیدتــی بایــد در اولویــت قــرار گیرد. گســترش روزافــزون شــبکه هــای ماهــواره‌ای، رســانه‌های گروهــی و ســایت هــای اینترنتــی کــه بــه ترویــج شــبهات و سســت کــردن عقایــد و باورهــای افــراد در جامعــه ی دینــی مــی پردازنــد را نیــز بایــد در ایــن راســتا تبییــن نمــود.

۵. کبیره یا صغیره بودن منکر گرچــه تمــام گناهــان از آن جهــت کــه ســرپیچی از دســتور خداونــد تعالــی هســتند، بــزرگ مــی باشــند، امــا بــا توجــه بــه خصوصیــات ذاتــی و تبعــات مختلــف و آثــار گوناگونـی کــه در آنهــا وجــود دارد مــی تــوان حــدس زد کــه تمــام گناهــان بــا هــم برابــر نیســتند: بعضــی بســیار بــزرگ، پــاره‌ای بســیار کوچــک و برخــی متوســط هســتند. بدیهــی اســت گنــاه قتــل نفــس بــه مراتــب بزرگتــر از گنــاه ضــرب و شــتم یــک انســان، و گنــاه زنــا بزرگتــر از گنــاه نــگاه کــردن بــه نامحــرم اســت. بنابرایــن یکــی دیگــر از معیارهــا بــرای اولویــت بنــدی منکــر مــی توانــد کبیــره یــا صغیــره بــودن آن باشــد. بــا شــناخت منکــرات کبیــره بایــد اولویــت در نهــی از منکــر را بــه منکرهــای کبیــره داد.

انحرافــات عقیدتــی تاثیرعمیق و گســترده‌ای در زندگــی فــردی واجتماعــی افــراد جامعــه دارد، بنابرایــن چنیــن منکراتــی از اهمیــت و اولویــت بیشــتری برخوردارنــد

نکته پایانی:

اگــر بخواهیــم در شــرایط یــا محیــط خــاص اولویــت بــا امکانــات و فرصــت محــدودی کــه در اختیــار داریــم بــرای امــر و نهــی اولویــت تعییــن کنیــم، بایــد نــکات زیــر را در نظــر بگیریــم: محیــط هایــی کــه بــه آمــر و ناهــی نزدیــک تــر اســت بــر محیــط هــای دورتــر ارجحیــت دارد، خانــواده، جمــع دوســتان و همــکاران، محلــه محــل ســکونت فــرد در اولویــت اســت.

بحث مهارتی:

در حلقــه ی خــود بحــث کنیــد، معــروف یــا منکــر اقتصــادی )مثــل: ربــا، رشــوه دادن ...(، اخلاقی )مثــل: امانتــداری، غیبــت، روابــط زن و مــرد، حجــاب و ...

(، اعتقــادی )مثــل: ترغیــب بــه پیــروی توحیــد و پرهیــز از پیــروی آراء باطلــه و عقایــد ضالــه( و سیاســی )مثــل: ترغیــب بــه اطاعــت از نظــام والیــت و نهــی از اطاعــت طاغــوت( کــدام یــک از اولویــت بیشــتری بــرای امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر برخــوردار اســت؟

مخاطب شناسی

تشخیص آمادگی و پذیرش مخاطب

یکــی از مهــم تریــن مســائل چالشــی در امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر، مخاطــب و شــناخت اوســت. تــا انســان مخاطــب را نشناســد، امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر او نــه تنهــا تاثیــر چندانــی نخواهد داشــت، بلکه ممکــن اســت نتیجــه عکــس داده و موجــب مفســده شــود. امیرمؤمنــان فرمودنــد: کســی کــه مســئولیتی را قبــول مــی کنــد که بــه آن آشــنایی نــدارد، فســادش بیشــتر از اصلاحش خواهــد بــود.

چــه بســیار بــوده و هســتند افــرادی کــه بــه دلیــل نــا آشــنایی بــا اصــول و ضــرورت‌های امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر، در ایــن مشــکل غلطیــده و مشکلاتی را هــم بــرای خــود و هــم بــرای ایــن فریضــه مهــم و هــم بــرای جامعــه بــه وجــود آورده انــد.

لــذا ضــروری اســت کــه مخاطــب و اوصــاف او را بشناســیم و ســپس اقــدام بــه امــر و نهــی وی بکنیــم، چــرا کــه در غیــر ایــن صــورت ممکــن اســت آب در هــاون کوبیــده و بــه جــای امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر موجبــات ایجــاد منکــر و اضمحلال معــروف را فراهــم آوریــم.

در ایــن بخــش از نشــریه بــه معرفــی انــواع وضعیــت هایــی پرداختــه ایــم کــه آمــر و ناهــی بایــد آنهــا را شــناخته و ســپس امــر و نهــی نماینــد.

نکتــه بســیار مهــم ایــن اســت کــه نوشــته هــای ایــن بخــش جنبــه مقدمــه‌ای داشــته و در حقیقــت زمینــه را بــرای انتخــاب روش مناســب بــرای هــر مقــام و موقعیتــی فراهــم مــی کننــد.

تشخیص آمادگی و پذیرش مخاطب

آمــر و ناهــی بایــد تلاش کنــد تــا حــد امــکان نســبت بــه ویژگیهــای مخاطــب آشــنایی لازم را بــه دســت آورد. ایــن ویژگیهــا می‌توانــد از قبیــل شــناخت ویژگیهــای ســنی مخاطــب، آگاهــی از شــرایط روحــی و روانــی وی، شــناخت ویژگیهــای فرهنگــی و قومــی، آگاهــی از آداب و رســوم ملــی و ... باشــد.

متاســفانه در بســیاری از موارد، وقتــی با افرادی کــه بــه تلقی مــا، اندیشــه‌ای غیــر از اعتقادات مــا و رفتــاری غیــر از منــش مــا را پذیرفتــه انــد، مواجــه مــی شــویم، دچــار احساســات شــده و گفتــار و کــردار آنهــا را ناشــی عنــاد و لجاجــت تصــور مــی کنیــم. چــه نیکوســت کــه اندکــی بیندیشــیم و خــود را به جــای آنها قــرار داده و فکــر کنیــم، زیــرا اگــر مــا هــم شــرایط ســنی، محیــط خانوادگــی، اجتماعــی، تحصیلــی و ... آنهــا را داشــتیم، آیــا مثــل آنهــا نمــی اندیشــیدیم؟ بنابرایــن، بایــد از شــتاب در قضــاوت و داوری دربــاره مــردم بپرهیزیــم و معیــار ســنجش افــراد را محیــط و طــرز تفکــر آنهــا قــرار دهیــم، آنــگاه بــا رعایــت مصلحت و روش مناســب و متناســب با موقعیت و ســن او بــه درمــان و اصلاح وی بپردازیــم.

یکــی از هــم رزمان شــهید بابایــی نقل می‌کنــد: «آن موقــع، شــهید بابایــی، فرمانــده پایــگاه هوایــی اصفهــان بــود. در دوران حکومــت شــاه، یــک روز بعــد از ظهــر در حالــی کــه مســت و لایعقل بــه طــرف خانــه می‌رفتــم، ناگهــان بابایــی و محافظــش را مقابــل خــودم دیــدم، پیــش خــودم گفتــم کارم تمــام اســت. وقتــی بــه مــن رســید، نــگاه مهربانانــه و معنــاداری بــه مــن کــرد، ولــی حرفــی نــزد. فــردای آن روز رفتــم پیــش او تــا عذرخواهــی کنــم، اما کلام مــرا قطــع کــرد و گفــت: بــرادر عزیــز، چیــزی نگــو! راجــع بــه کاری کــه کــرده‌ای، حرفــی نــزن. اگــر حقیقتــا از کــرده خــود پشــیمان هســتی، بــا خداونــد عهــد کــن عملــت را اصلاح کنــی. خــدا می‌دانــد از پیــش او کــه آمــدم، احســاس می‌کــردم از نــو متولــد شــدم.»

اکــرام

احتــرام بــه گنهــکار بایــد در الفــاظ و ادبیــات امــر و نهــی دینــی مــورد توجــه قــرار گیــرد و بــه تعبیــر دیگــر ادبیــات امــر بــه معــروف بایــد محترمانــه باشــد بــه گونــه‌ای کــه گنهــکار ایــن ویژگــی را احســاس نمایــد و زمینــه پذیــرش در او تقویــت گــردد.

احتــرام بــه گنهــکار از عوامــل موفقیــت در عرصــه امــر و نهــی دینــی اســت و او را از لجاجــت و عصبــی شــدن دور کــرده و درجــه پذیــرش او را بالا مــی بــرد زیــرا امــر و نهــی دینــی در عیــن حــال کــه یــک حرکــت مثبــت و متعالــی اســت، در مــواردی ایــن ذهنیــت را بــرای گنهــکار پدیــد مــی آورد کــه مبــادا تذکــر دهنــده قصــد توهیــن و تحقیــر او را دارد امــا بــا احترامــی کــه بــه او مــی گــذارد ایــن ذهنیــت منفــی ازمیــان مــی رود .

ذهنیــت دیگــری بــرای گنهکار مطرح اســت و آن اینکــه تذکــر دهنــده او را گنهکاری بیش نمــی دانــد پــس بــرای مــن شــخصیتی قائل نیســت امــا وقتــی مشــاهده مــی کنــد حرمت او بطــور کامــل حفــظ شــده اســت ســوء ظــن احتمالــی او بــه حســن ظــن تبدیل مــی گردد. نکتــه روانشــناختی دیگــری وجــود دارد و آن ایــن اســت کــه احتــرام بــه گنهــکار موجــب مــی شــود احســاس شــخصیت کنــد ، و ایــن احســاس زمینــه خوبــی بــرای پذیــرش تذکــر اســت زیــرا کســانی کــه احســاس شــخصیت نمــی کننــد ، حــق پذیــری در آنهــا ضعیــف و بــا تعلــل و تاخیــر و بهانــه جویی همراه اســت و چــه بســا کار آنهــا بــه اســتهزاء امــر و نهــی وآمــر و ناهــی کشــیده شــود.

آنچــه کــه بایــد از ســوی تذکــر دهنــده انجــام گیــرد احتــرام بــدون افــراط و تفریــط بــه گنهــکار اســت. احتــرام نبایــد بــه خضــوع و تواضــع بیــش از حــد در برابــر او منتهــی شــود و گرفتــار مداهنــه گردیــم. مداهنــه کــه اسلام از آن نهــی کرده اســت همــان چــرب زبانــی، تملــق، و داشــتن روابــط بســیار خــوب و عــادی بــا کســی اســت کــه بــی پــروا گنــاه مــی کنــد .

خطــاکاران در یــک جایــگاه منفــی دینــی و اجتماعــی قــرار دارنــد از ایــن رو بــه نــوع نــگاه دیگــران بــه خــود حساســند حــال اگــر کســی بــه آنهــا اهانــت کنــد، این حساســیت بیشــتر شــده و واکنــش مضاعفــی را بــه همــراه دارد و نتیجــه امــر و نهــی دینــی را کــه تاثیــر مثبــت در رعایــت تقواســت از میــان مــی بــرد امــا احتــرام بــه آنهــا بــا توجــه بــه جایــگاه منفــی ای کــه دارنــد آنهــا را بــه اســتقبال بهتــری از امــر و نهــی دینــی ســوق مــی دهــد ضمــن اینکــه توهیــن وبی حرمتــی بــه دیگــران ، از شــان آمــران بــه معــروف کــه در مســیر پــاک پیامبــران الهــی حرکــت مــی کننــد بــه دور اســت و بلکــه منکــری اســت کــه بایــد از آن پرهیــز نمــود .

معمار خداترس

معمــاری را بــرای قیمــت گــذاری خانــه شــهیدی بردنــد، شــخصی بــه او گفــت: ایــن فروشــنده هــا خانــواده شــهید هســتند کمــی چــرب تــر قیمــت کــن )قیمــت را بالاتر بگو تــا خانــواده شــهید منفعــت بیشــتری ببرنــد!( گفــت: شــما مــی خواهــی بچــه‌های شــهید لقمــه حــرام بخورنــد؟ مــن هرگــز اینــکار را نمــی کنــم!

رعایت شأن و منزلت

دانســتن شــان و منزلــت اجتماعــی هــر فــردی کــه مــورد امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر قــرار مــی گیــرد، بــه مــا کمــک مــی کنــد کــه دچــار اشــتباه در ایــن عمــل نشــویم. معنــای شــان و منزلــت آن اســت کــه مقتضیــات و لــوازم ســنی، تربیتــی، خانوادگــی، تحصیلــی، شــغلی و... افــراد را در نظــر بگیریــم و بــا توجــه بــه همانهــا او را امر بــه معــروف یــا نهــی از منکــر کنیــم.

به این مثالها توجه کنید:

۱. پیرمــردی آب دهانــش را در خیابان مــی اندازد، ایــن عمــل به لحــاظ اخلاقی و نیز بهداشــتی بســیار زشــت بــوده و مــی توانــد مشکلات بهداشــتی زیــادی در پــی داشــته باشــد. حال اگــر کودکــی مثلاً ۱۰ ســاله او را از ایــن کار نهــی کنــد، بــه احتمــال فــراوان موجــب ناراحتــی و دل شکســتگی او خواهــد شــد. بــه نظــر مــی رســد بهتریــن روش ایــن اســت کــه بــه پیرمــرد دیگــری بگوئیــم تــا او ایــن فــرد را بــه اشــتباهش واقــف کنــد یــا حتــی بهتــر از آن، مــی توانیــم موضــوع را بــه روحانــی محــل یــا مســجدی کــه این پیرمــرد بــه آنجــا تعلــق دارد منتقــل کــرده و از او خواهــش کنیــم کــه دربــاره ایــن کار زشــت، موعظــه کنــد.

۲. خانــم جوانــی بــدون توجــه بــه مقــررات راهنمائــی و رانندگــی، از چــراغ قرمــز عبــور مــی کنــد یــا بــه انحــاء مختلــف، قانــون را زیــر پــا مــی گــذارد. اگــر مــرد جوانــی بــه او تذکــر دهــد او چــه واکنشــی نشــان خواهــد داد؟ ممکــن اســت بگوئیــد بــه اقتضــای هواهــای نفســانی اتفاقــاً خیلــی هــم خــوب مــی شــود و کاملاً مــی پذیــرد امــا در جــواب مــی گوییــم: اولاً بــه احتمــال زیــاد پرخــاش و تنــدی خواهــد، ثانیــاً بــه فــرض هــم کــه بــا همــان مبنــای شــما بپذیــرد، بایــد گفــت کــه متاســفانه ایــن پذیــرش فقــط براســاس لــذت شــیطانی بــوده و بــه هیــچ وجــه پایــدار نخواهــد بــود بلکــه موجــب مفســده‌ای خواهــد شــد کــه بــه ایــن مــورد محــدود نشــده و موجــب ادامــه یافتــن ارتبــاط دو نامحــرم شــود و حتــی بدتــر اینکــه چــه بســا او فــردی لاابالی بــوده و بــه تصــور و توقــع امــر و نهــی مــردان جــوان، بیشــتر بــه ایــن عمــل اقــدام کنــد. .۳

یکــی از شــیعیان مــی گویــد: در حضــور امام صــادق (ع) در بــاره عــده‌ای از مســلمانان ســخن بــه میــان آمــد. مــن بــه امــام عرض کــردم: مــا از آنــان بیزاریــم، زیــرا آنــان بــه آنچــه مــا قائلیــم، قائل نیســتند. امــام فرمود: بــا ایــن کــه آنــان دوســتدار مــا هســتند امــا بــه آنچه شــما قائــل هســتید، قائل نیســتند، شــما از آنــان بیزاریــد!؟ گفتــم: آری. امــام فرمــود: اگــر چنیــن اســت مــا نیــز از مزایایــی برخورداریــم کــه شــما از آنهــا بــی بهــره ایــد، در ایــن صــورت آیــا مــا هــم بایــد از شــما بیــزاری بجوییــم!؟ بــا آنهــا دوســتی کنیــد و از آنهــا بیــزاری مجوییــد، زیــرا بعضــی از مســلمانان از اسلام یــک ســهم و بعضــی دو ســهم و بعضــی هفــت ســهم دارنــد، ســزاوار نیســت بــر دوش آن کــه از اسلام یــک ســهم دارد بــه انــدازه آن کــه دو ســهم دارد، بــار بگذاریــم.

فیلمــی رو از مرحــوم آیــت الله بهجــت دیــدم کــه حــاج آقــا دارن از منــزل خــارج میشــن تــا ســوار ماشــین بشــن. چنــد نفــری هــم حــاج آقــا رو مشــایعت میکنــن. کنــار در، جوانــی ایســتاده کــه محاســنش رو خیلــی کوتــاه کــرده؛ حــاج آقــا نزدیــک ماشــین کــه میرســن برمیگــردن ســمت جــوان و فقــط یــک دســتی بــه محاســن خــودش میکشــن... ایــن امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر ایشــانه.

توجه به جنسیت مخاطب

یکــی از مــواردی کــه مراعــات آن در امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر ضــروری اســت، شــناخت و توجــه بــه جنســیت مخاطــب اســت. امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر هرگــز نمــی توانــد و نبایــد بهانــه‌ای بــرای ایجــاد یــا ادامــه رابطــه دو فــرد نامحــرم باشــد چــه اینکــه ایــن خــود منکــری بــزرگ و زمینــه ســاز انحرافــات و گناهــان دیگــر خواهــد بــود.

امــا ایــن بــه معنــای آن نیســت کــه زنــان و مــردان نبایــد همدیگــر را امــر و نهــی کنند، از آنجایــی کــه هــم قــرآن و هــم روایــات، گســتره ایــن واجــب الهــی را هــم مــردان و هــم زنــان مؤمــن دانســته انــد، نمــی تــوان بــه هــر بهانــه‌ای شــانه از زیــر ایــن مســئولیت خالــی کــرد لکــن بایــد بــه چنــد نکتــه مهــم توجــه کــرد:

زنــان مســئولیت مهــم زندگــی و رســیدگی بــه همســر و فرزنــدان را نیــز بــر عهــده دارنــد. فرهنــگ ســازی ابتــدا بایــد از درون و از نزدیــک تریــن افــراد شــروع شــود. ایــن مهــم تحقــق نمــی یابــد مگــر بــا انجــام صحیــح وظایفــی کــه در قبــال آن داریــم. متأســفانه شــرایط بــه نحــوی تغییــر کــرده اســت کــه کســی کــه تــوان کار بیــرون از منــزل دارد و قابلیــت هــای خاصــی کســب کــرده، مــی پنــدارد آن چنــان در قبــال جامعــه و دیگــران مســئول اســت کـه از صبــح تــا پاســی از شــب بایـد بیـرون از منــزل و در خدمــت دیگــران باشــد و گاهــی نمــی توانــد بــه وظیفــه مــادری یـا همســری خــود کــه یکــی از اصلــی تریــن وظایــف زنــان اســت و جایگزیــن هــم نــدارد، عمــل کنــد.

بعــد از خانــواده، نوبــت بــه اطرافیــان و آشــنایان و همســایگان مــی رســد. همــه مــا مــی توانیــم و بایــد کــه اطرافیــان را امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر کنیــم امــا بایــد توجــه داشــت کــه اولویــت بــرای بانــوان همیشــه بــا بانــوان اســت و البتــه مــردان نیز بایــد بــه مــردان تذکــر دهنــد. ایــن نکتــه البتــه تــا آنجاســت کــه هیــچ اضطــراری در میــان نیســت، امــا اگــر ضــرورت ایجــاب کنــد مــی تــوان جنــس مخالــف را هــم امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر کــرد ، لکــن بایــد دقــت فــراوان و البتــه احتیــاط زیــادی داشــت، چــرا کــه شــیطان اولیــن کســی اســت کــه در مواجهــه بیــن دو نامحــرم بــه آنــان اضافــه مــی شــود!

از دیــدگاه قــرآن زنــان نیــز همچــون مــردان وظیفــه امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر را بــر عهــده دارنــد. حضــرت زهــرا )س( بــه امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر توجهــی ویــژه دارنــد و در خطبــه تاریخــی خــود علاوه بــر آنکــه امــر بــه معــروف را مصلحــت اندیشــی بــرای همــگان مــی داننــد ، خــود نیــز در همــان خطبــه شــریف بــه امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر مــردم مــی پردازنــد. امــا در همیــن خطبــه هــم ملاحظه مــی کنیــم کــه تــا ضــرورت ایجــاب نکــرده بــود، ایشــان بــه امــر بــه معــروف مــردان مبــادرت نکــرده و همیشــه ســعی مــی کــرد کــه خــود را از دیــد مــردان نامحــرم دور نگــه دارد.

در پایــان ذکــر ایــن نکتــه ضــروری مــی نمایــد کــه اگرچــه ایــن نوشــتار بیشــتر بــر محــور وظایــف بانــوان مــی گشــت امــا همــه ایــن مباحــث عــام هســتند و شــامل هــم زن و هــم مــرد مــی شــود. یعنــی دقیقــا در مــورد مــردان نیــز صــادق اســت و بســیار مهــم اســت کــه بدانیــم تــا ضرورتــی ایجــاب نکــرده اســت نمــی تــوان بــه جنــس مخالــف امــر و نهــی کــرد.

موقعیت شناسی

فرصــت شناســی و موقعیــت شناســی از رمــوز موفقیــت در امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر اســت. ممکــن اســت در موقعیتــی امــر بــه معروفــی انجــام دهیــم کــه بــه علــت رعایــت نکــردن موقعیــت، اثــر معکــوس داشــته باشــد.

در مــواردی امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر مــا مــی بایســت ماننــد بــاران آنقــدر نــرم باشــد. تــا بــدون خــراب کــردن ریشــه هــای آن فــرد، موجــب رشــد او شــود. و در مــواردی نیــز بــرای موثــر بــودن بایــد بــا جدیــت همــراه باشــد.

مثلاً وقتــی مخاطــب عصبانــی اســت معمولاً امر و نهــی بــر او اثــر معکــوس دارد. ولــی اگــر رفتــار مــا بــا توجــه بــه موقعیــت و شــرایط موجــود صــورت گیــرد، درصــد موفقیــت در آن بیشــتر خواهــد بــود.

امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر بــه مخاطــب در جمعــی کــه اکثــراً بــا متخلــف همراهــی مــی کننــد و جانــب او را مــی گیرنــد ممکــن اســت اثــر معکــوس داشــته باشــد.

امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر بــه مدیــر در حالــی کــه در جمــع زیــر دســتان خــودش اســت، بــه پــدر یــا مــادر، جلــوی چشــم فرزنــدان، بــه معلــم در مقابــل دانــش آمــوزان، امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر در شــرایط نــا آرام، درحــال عجلــه مخاطــب و ... در اغلــب مــوارد اثــر معکــوس دارد و بایــد فرصــت مناســب تــری را بــرای امــر و نهــی انتخــاب کــرد زیــرا در ایــن مــوارد نمــی تــوان انتظــار اثــر مطلــوب از امــر بــه معــروف داشــت. مگــر آنکــه تنهــا فرصــت مــا بــرای امــر یــا نهــی باشــد، و موقعیــت دیگــری بــرای رویارویــی بــا مخاطــب نداشــته باشــیم و یــا فرصــت از دســت برود. گاهــی لازم اســت بــرای موفقیــت در امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر شــرایط خاصی را فراهــم آوریــم؛ و موقعیــت ایجــاد کنیــم، مثلاً طــرح دوســتی بریزیــم و یــا اینکــه مخاطــب را دعــوت کنیــم و در یــک فضــای صمیمــی، ضمــن پذیرایــی از او را امــر و نهــی کنیــم.

ولــی بــا منکــری کــه در خیابــان برخــورد مــی کنیــم و عامــل آن را فقــط بــرای همان یــک بــار مــی بینیــم امــکان اینطــور برنامــه ریزیهــا نیســت و اگــر ســایر شــرایط فراهــم اســت، مــی بایــد بــه وظیفــه، ولــو حداقلــی آن عمــل کنیــم. از هــر کسـی بایــد متناســب بــا درجــه ایمانــش انتظــار داشــته باشــیم و بیشــتر از آن بــر او تحمیــل نکنیــم.

توجــه بــه روحیــات، قــدرت تحمــل و میــزان شــوق و ذوق و حوصلــه افــراد، در دعــوت بــه خوبــی هــا و یــا دور کــردن از زشــتی هــا مهــم اســت. ممکــن اســت افــراد ســالخورده قــدرت تحمــل کمتــری را نســبت بــه بقیــه افــراد داشــته باشــند، و خــود را بــا تجربــه تــر از شــما بداننــد کــه در ایــن صــورت بایــد نحــوه امــر بــه معــروف نیــز با توجــه بــه ســن و ســال فــرد باشــد. و مثلاً در مــورد نوجوانــان بایــد ابتدا از در دوســتی و محبــت وارد شــد. و بعــد شــروع بــه امــر بــه معــروف و نهــی از منکر کــرد. افــراد نوجوان را معمولاً بــا قصّــه گویــی و الگوپــردازی بهتــر مــی تــوان از منکــر بازداشــت.

و یــا در برخــورد بــا یــک فــرد عامّــی بایســتی بــا زبانــی کــه بــرای وی قابــل فهــم باشــد ســخن بگوییــم، و از بــه کار بــردن الفــاظ و عبــارات نامفهــوم پرهیــز کنیــم. َوِ قــسَ علــی هــذا ... یعنــی میــزان ســواد و آگاهــی فــرد در امــر بــه معــروف مــی بایســت مدنظــر باشــد.

امربه معروف ونهی ازمنکر درخانواده و فامیل

یوسف رحمانی

بســیاری از مشکلاتی کــه در بیــن اعضــای خانــواده بــه وجــود مــی آیــد، ریشــه در عدم شــناخت آنهــا نســبت بــه اهمیــت امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر و همچنیــن عــدم آگاهــی از نحــوه برخــورد و امــر بــه معــروف در خانــواده دارد. بــی تفاوتــی و یــا عــدم آگاهــی نســبت بــه برخــورد بــا منکــر در خانــواده مــی توانــد موجــب وارد آمــدن ضربــات ناخواســته و مخربــی بــه افــراد خانــواده شــود.

انســان نــه تنهــا مســئول نگهــداری خویشــتن از گنــاه اســت، بلکــه ســزاوار اســت خانــوادهاش را نیــز از ارتــکاب گنــاه نجــات دهــد، چــرا کــه اگــر آنهــا را بــه حــال خــود رهــا کنــد خــواه ناخــواه بــه ســوی آتــش دوزخ پیــش مــی رونــد.

فــردی از امام صــادق (ع) پرســید: چگونــه زن و فرزنــد را از آتــش دوزخ حفــظ کنــم؟ ایشــان فرمــود: آنهــا را امرکــن بــه آنچــه کــه خــدا امرکــرده، و نهی کــن از آنچــه خــدا نهــی کــرده، اگــر اطاعتــت کردنــد کــه تــو ایشــان را حفــظ کــردهای، و بــه وظیفــهات عمــل نمــودهای، و اگــر نافرمانــی کردنــد خودشــان گنهکارنــد، تــو آنچــه را بر عهــده داشــتهای ادا کــردهای.

)کافی، ج ۵، ص .) ۶۲

سخت گیری

بعضــی از افــراد در امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر چنــان ســختگیری میکننــد بــه قولــی بــه مــرگ میگیرنــد کــه بــه تــب راضــی شــود. بــدون ایــن کــه طــرف مقابــل را از نظــر فکــری آمــاده ســازند میگوینــد: ایــن کار را انجــام بــده چــون مــن میگویــم، نــا ســاامتی بــرادر بزرگتــر هســتم، یــا فــاان عمــل را تــرک کــن و انجــام نــده چــون مــن آن را انجــام نمیدهــم. ایــن راه درســت امــر بــه نیکــی و جلوگیــری از کار ناشایســت نیســت، بلکــه بایــد نرمــش و درایــت در امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر را همیشــه مدنظــر داشــت.

رفع نگرش منفی نسبت به امر و نهی

همــه مــی دانیــم کــه امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر صحیــح مــی توانــد بــه تعالی تمامــی اهــل خانــواده و فامیــل منجر شــود؛ ولــی ســوال اینجاســت کــه چــرا تــا ایــن حــد نگــرش منفــی نســبت بــه آن وجــود دارد؟ علــت ایــن اســت کــه آنچــه را کــه مــا بــه عنــوان امــر بــه معــروف و نهــی از منکر بیــان مــی کنیــم در اکثــر مواقــع تــوأم بــا کنایــه زدن، تحقیــر کــردن، ســرزنش کــردن و ... اســت. کــه همیــن مســأله موجــب نگــرش منفــی در افــراد نســبت بــه ایــن مســأله مــی شــود. در حالــی کــه اگــر فضــای امــر بــه معــروف بــه دور از این مســائل باشــد هیچگونــه دیــد منفی نســبت بــه آن در بیــن اعضــای خانــواده و فامیــل بــه وجــود نمــی آیــد.

عجله در به نتیجه رسیدن

گاهــی بعضــی از اعضــای خانــواده بــه قــدری عجــول هســتند کــه فکــر میکننــد بــه محــض فرمــان بــه انجــام یــا تــرک کاری بایــد فــوری عمــل شــود. در غیــر ایــن صــورت متأســفانه اگــر پــدر و مــادر باشــند خــرج ماهانــه قطــع میشــود، یــا میــزان ابــراز محبــت کــم میشــود، و یــا حتــی برخــورد لفظــی و درگیــری بــرای فــرد خطــاکار از جانــب دیگــران درنظــر گرفتــه میشــود بــدون اینکــه بــه تدریجــی بــودن در بــه نتیجــه رســیدن توجهــی شــود. امــام علــی (ع) فرمــود: آداب و رســوم زمــان خودتــان را بــا زور و فشــار بــه فرزنــدان خویــش تحمیــل نکنیــد، زیــرا آنــان بــرای زمانــی غیــر از زمــان شــما آفریــده شــده انــد. )شــرح نهــج البلاغهابــن ابــی الحدیــد، ج ۲۰ص .)۲۶۷

ضرورت بیان فوائد و مضرات

ســنت الهــی در قــرآن بــه ایــن صــورت اســت کــه بــرای امــر بــه کاری فقــط بــه فرمــاندادن اکتفــا نمیکنــد بلکــه بــه بیــان فایــده آن بــرای انســان نیــز میپــردازد و همچنیــن در افــراد میشــودبرای نهــی از کاری بــه بیــان مضــرات آن مــی پــردازد. در ســوره احــزاب، آیــه ۵۹ چنیــن میخوانیــم: «یــاَأَیهــاَّ النِبــیُ قــلْ لْزواجِــکَ وَبناتِــکَ َوِنســاء المْؤِ منیــنَ ْیدِنیــنَ علِیهَّــنِمــنْ جلابیبهن ِذلــکَ أدنــیَ أن یعْرفــنَ فــلا َ یؤَذیــنَ.»

بگــو: جلبابهــا [روســریهای بلنــد] خــود را بــر خویــش فــرو افکننــد. ایــن کار بــرای ایــن کــه شــناخته شــوند و مــورد آزار قــرار نگیرنــد بهتــر اســت و اگــر تاکنــون خطــا و کوتاهــی از آنهــا ســر زده توبــه کننــد.

در ایــن توصیــه هــدف شــارع مقــدس ایــن اســت کــه زنــان مســلمان در پوشــیدن حجــاب ســهل انــگار و بیاعتنــا نباشــند، و در عیــن داشــتن حجــاب آن چنــان بیپــروا نباشــند کــه غالبــا قســمتهایی از بدنهــای آنــان نمایــان شــود و ایــن کار، توجــه افــراد هــرزه را بــه آنهــا جلــب میکنــد. جالــب اینکــه خداونــد در ایــن آیــه شــریفه بــرای جلوگیــری از ارتــکاب گنــاه تنهــا بــه نهــی اکتفــا نمیکنــد، بلکــه بــه بیــان ضررهــای آن گنــاه بــرای فــرد نیــز میپــردازد.

در بســیاری از آیــات قــرآن بــرای تشــویق انســانها بــه انجــام کاری نیــک و تــرک گنــاه، بــه پــاداش برخــی از کارهــای نیــک و جــزای گناهــان اشــاره شــده اســت. خــوب اســت افــراد بــرای امر بــه معــروف و نهی از منکــر در بیــن اعضــای خانــواده نیــز از ایــن کتــاب گــران ســنگ الهی الگــو گرفتــه و در کنــار امــر و نهــی خــود بــه بیــان ضررهــای منکــر انجــام شــده و یــا فوائــد معــروفِ در نظــر گرفتــه شــده بپردازنــد.

اهمیت عامل بودن

نکتــه بســیار مهــم در امــر و نهــی والدیــن و یــا فرزنــدان، چگونگــی عامــل بــودن شــخص اســت. پــدری کــه بــه فرزنــد خویــش ســفارش میکنــد اگــر فلانی زنــگ زد بگــو مــن نیســتم، نمی‌توانــد فرزنــدش را از گفتــن دروغ نهــی کنــد؛ چــرا کــه نهیزبانــی را بــا عمــل خویــش باطــل نمــوده اســت. یــا مثلاً کســی کــه نســبت بــه نمــاز ســهل انگار هســتند و نمــاز خویــش را بــه آخــر وقــت تأخیــر میاندازنــد شایســتگی ســفارش بــه دیگــر افــراد خانواده

بــرای خوانــدن نمــاز اول وقــت را ندارنــد. چرا کــه ایــن امــر در فرزنــد تأثیرگــذار نیســت. و همینطــور اگــر بــرادر و خواهــری کــه خــود از غیبــت کــردن إبایــی ندارنــد چگونــه مــی تواننــد انتظــار داشــته باشــند کــه امــر و نهــی آنــان در مــورد غیبــت نکــردن شــنیده شــود.

الگوی مناسب بودن

مــا وقتــی مــی توانیــم انتظــار تأثیــر پایــدار و مثبتــی را بــر روی اطرافیــان خــود داشــته باشــیم کــه از نظــر موقعیــت اجتماعــی و فکــری و رفتــاری، دارای مرتبــه قابــل قبولــی باشــیم. یعنــی رفتــار و کردارمــان را طــوری برنامــه ریــزی کنیــم کــه بــرای ســایر افــراد خانــواده سرمشــقِ حســن عمــل باشــیم؛ زیــرا کســی کــه بــه عنــوان مثــال از نظــر درســی یــا شــغلی و یــا رفتــاری بــه درجاتــی نرســیده باشــد معمولاً امــر و نهــی او مــورد توجــه قــرار نمــی گیــرد.

ملایمت و رعایت اعتدال

هــر یــک از اعضــاء خانــواده شایســته اســت نســبت بــه کار زشــت طــرف مقابــل از خــود عکــس العمــل نشــان دهنــد. بدیــن صــورت کــه بــه فراخــور حــال در ابتــدا این نارضایتــی را در چهــره نمایــان ســازد. اگــر طــرف مقابــل بــاز بــه کار زشــت خــود ادامــه داد او را از اثــرات ســوء آن آگاه ســازند. و اینطــور نباشــد کــه در یــک آن، تمــام دنیــا را بــه خاطــر خطــای او بــر ســرش هــوار کننــد.

در ســفارش بــه نیکیهــا و جلوگیــری از گناهــان در خانــواده، اگــر جنبــه عاطفــی آن رعایــت شــود مــی توانــد تأثیــر بیشــتری داشــته باشــد. یعنــی فــرد خطــا کار مــی فهمــد کــه او را بــا تمــام خوبیهــا و کاســتیها دوســت دارنــد، ولــی ایــن خطــا بــوده کــه در روابــط آنهــا تیرگــی حاصــل کــرده اســت.

ملاحظه کوچکتری و بزرگتری

شــیوه امــر و نهــی در مــورد بــرادر و خواهــر بــزرگ و کوچــک مــی توانــد متفــاوت باشــد و بســته بــه بزرگتــر و یــا کوچکتــر بــودن، راههــای امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر نیــز متفــاوت مــی شــود. بــه عنــوان مثــال بــرادر کوچکتــری کــه با دوســتانِ نــه چندان موجــه رفــت و آمــد دارد را مــی تــوان با گفتن مختصــری از زمــان هایــی کــه خودتــان خطا یــا اشــتباهی کــرده ایــد ســخن بگوئیــد تــا طــرف مقابــل احســاس نکنــد قصــد شــما از انتقــاد کــردن اثبــات برتــری خــود و ضعــف طــرف مقابــل اســت و مــی بایســت از نشــان دادن رفتارهــای حاکمیتــی نســبت به بــرادر و یــا خواهــر کوچکتــر خــودداری شــود. ســخن گفتــن از اشــتباهات خــود، زمینــه پذیــرش را در طــرف مقابــل ایجــاد مــی کنــد.« مــن هــم در ســالیان دور بــا ایــن مشــکل مواجــه شــدم و اگــر راهنمایــی فـاان شــخص نبود، معلــوم نبــود ماننــد دوســتان خــود بــه بیراهه بــروم یــا نــه.» و ســعی شــود ایــن امــر و نهــی تــا حــد امــکان مختصــر و مخفیانــه باشــد تــا از شکســتن غــرور بزرگتــری و شــخصیت او جلوگیــری شــود.

برخورد با پدر و مادر

نبایــد تصــور کــرد که امــر بــه معروف پــدر و مــادر کاری بــر خالف احترام اســت. مثلاً در مــورد غیبــت مــی توانیــم گنــاه کبیــره بودن غیبــت را یــاد آوری کنیــم و چــون اکثــراً غیبــت کننــده ایــن مســأله را مــی دانــد ولــی بــه خاطــر غفلــت و یــا بــی توجهــی اســت کــه غیبــت مــی کنــد، و وقتــی از عواقــب دنیــوی و اخــروی غیبــت بگوییــم انگیــزه تــرک گنــاه را ایجــاد مــی کنیــم.

ولــی در مواجهــه بــا رفتــار نادرســت والدیــن نبایــد بــه گونــه‌ای برخــورد صــورت گیــرد کــه شــمیم بــزرگ منشــانه از آن برداشــت شــود، بلکــه بایــد بوســیله گوشــزد کــردن بزرگــی و احتــرام آنــان و اینکــه آنــان حــق بــه گــردن مــا دارنــد، محیــط را بــرای پذیــرش بیشــتر ســخنان خــود آمــاده نماییــم. چــرا کــه اگــر ســخن گفتــن مــا بــا آنــان بــه گونــه‌ای باشــد کــه بــی احترامــی از آن برداشــت شــود، روشــن و بدیهــی کــه حــرف مــا تأثیــری نخواهــد داشــت و بلکــه باعــث رنجیــدن و ناراحتــی آنــان شــده و در اصــل موجبــات بــی توفیقــی در کارهــای خــود را فراهــم ســاخته ایــم.

فامیل‌ها

انســان در مواجهــه بــا افــراد فامیــل کــه بیشــتر از افــراد دیگــر جامعــه بــا آنهــا درگیر اســت، بایــد چگونــه رفتــار کنــد؟

و یــا مثلاً فــردی از افــراد فامیــل کــه مقید بــه دینــداری و مســائل شــرعی نیســت، و یــا اینکــه بعضــی از اقوام و آشــنایان مســئله حجــاب را در مهمانــی هــا و مراســم رعایــت نمــی کننــد آیــا مــی تــوان بــا آنــان بــه اســم صلــه رحــم معاشــرت کــرد؟

در یــک مهمانــی خانوادگــی همــه جمــع هســتند و ســر صحبــت بــاز میشــود یکــی از اعضــای خانــواده شــروع بــه صحبــت میکنــد از بدیهــای یــک فامیــل دور میگویــد از بــد رفتاریهایــش، از اخلاق هــای خاصــی کــه دارد و در نهایــت شــروع بــه تمســخر قیافــهاش مــی کنــد بحــث را یکــی دیگــر از اعضــا ادامــه میدهــد و کمــی بــا آب و تــاب تــر ... همیــن طــور میگــذرد و تــا چشــم بــه هــم مــی زننــد یــک ســاعت از وقتشــان را بــه غیبــت در مــورد یــک عضــو فامیــل گذراندهانــد بــی آنکــه آن بیچــاره روحــش هــم خبــر دار باشــد. و مــا در ایــن بیــن مانــده ایــم چــه کنیــم کــه هــم مــورد تمســخر قــرار نگیریــم و هــم همراهــی بــا ایــن منکــر زشــت نکنیــم؟

بایــد بــه ایــن نکتــه اساســی توجــه داشــت کــه تــرس از مــورد تمســخر قــرار گرفتــن و یــا مــواردی از ایــن دســت نمــی تواننــد توجیهــی بــرای تــرک ایــن امــر بــه معروف باشــد. ولــی نحــوه امــر بــه معــروف کــردن و نشــان دادن عــدم رضایــت از ایــن رفتــار بایــد بــه گونــه‌ای باشــد کــه طــرف مقابــل را متوجــه کنــد نــه ایــن کــه او را وادار بــه جبهــه گرفتــن نمایــد.

در بعضــی مــوارد فــرد مــی توانــد بــا توجــه بــه اینکــه قطــع کامــل ارتبــاط بــا ارحــام جایــز نیســت، مقــداری از روابــط خــود را محــدود نمایــد؛ بــه مقــداری کــه عرفــاً گفتــه شــود بــا هــم ارتبــاط دارنــد هرچنــد بســیار محــدود و کــم، و ایــن ســنگینی در رفتــار مــا حاکــی از نارضایتــی مــا نســبت بــه عمــل انجــام شــده باشــد.

همچنیــن در مــواردی کــه فــرد تشــخیص دهــد کــه بــا ارتبــاط بیشــتر امــر بــه معــروف ونهــی از منکــر او اثــر کنــد، برقــراری ارتبــاط بیشــتر لازم اســت. هیچــگاه نبایــد از تأثیر فــراوان خوشــرویی و برخــورد و کلام مناســب غافــل شــد. صبــر و حوصلــه مــی توانــد در تغییــر تدریجــی رفتــار آشــنایان نقــش مهمــی داشــته باشــد. ســریع از کــوره در رفتــن مــی توانــد حــس ناخوشــایندی را در بیــن آشــنایان و فامیــل بــه وجــود بیــاورد و بــه همیــن ترتیــب تأثیــر گــذاری حــرف هــای شــما کمرنــگ تــر شــود.

و در برخــی مــوارد اگــر امــکان کمــک گرفتــن از فــرد دیگــری در اصلاح فــرد وجــود داشــته باشــد، مــی تــوان بــا درمیــان گذاشــتن مســأله، از او یــاری جســت.

امر و نهی در کوچه و بازار

یکــی از راه هایــی کــه ضامــن اجــرای احکام دینــی اســت، عمومــی شــدن امــر بــه معروف و نهــی از منکــر در جامعــه اســت. در فرهنگ اسلام، افــراد جامعــه هماننــد سرنشــینان یــک کشــتی هســتند. چنانچــه یکــی از آن هــا بخواهــد دیــواره کشــتی را ســوراخ کنــد، همگــی وظیفــه دارنــد کــه مانــع او شــوند وگرنــه همــه آن هــا غــرق خواهنــد شــد.

در لابلای رفــت و آمدهــای روزمره، انســان بــا صحنــه هــا و وقایعــی روبــرو می شــود که نحــوه مواجهــه بــا ایــن مــوارد نقــش بســیار مهمی در پدیدار شــدن هنجارهــا و ناهنجاری هــا در جامعــه دارد.

اهمیــت و ضــرورت اتخــاذ شــیوه‌های صحیــح و مناســب بــرای مواجهــه بــا ایــن ناهنجــاری هــا کاملاً امــری بدیهــی اســت، و از آنجــا کــه امــر و نهــی دینــی گل سرســبد احــکام خــدا هســتند، دینــداری مــردم بــا واســطه وجــود آنهــا شــکل میگیــرد. خداونــد ایــن دو اصــل تابنــده را در حــدود ده آیــه از آیــات قــرآن مــورد توجــه جــدی قــرار داده و انجــام آنهــا را از ویژگیهــای اهــل ایمــان بــه شــمار آورده اســت.

مسئولیت دولت یا مردم

درســت اســت کــه دولــت، در نظــام اسلامی، مســئول اجــرای قانــون و مقــررات اســت، لیکــن ایــن کار در صــورت عــدم نظــارت عمومــی نــه کافــی اســت زیــرا کــه دولــت وُعّمــال او در همــه جــا حضــور ندارنــد و نــه مردمــی اســت چــرا کــه آحــاد مــردم در حرکــت تکاملــی جامعــۀ خــود را مســئول و ســهیم نمــی داننــد و بدیهــی اســت کــه چنیــن روحیــه‌ای در رونــد تکاملــی جامعــه سســتی پدیــد مــی آورد. ولــی اگــر مــردم خــود را مســئول در نظــارت بــر اعمــال خیــر و شــر و معــروف و منکــر جامعــه ببیننــد، هــم کنتــرل جامعــه بهتــر صــورت مــی گیــرد و هــم عامــل گســترش و بالا بــردن فرهنــگ جامعــه خواهــد بــود.

همــان گونه کــه مقــام معظــم رهبری)مدظله العالــی( طــی ســخنانی در خصــوص اهمیــت امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر فرمودنــد:

«نگوییــد بــه مــن چــه؛ او هــم نمی‌توانــد بگویــد بــه تــو چــه؛ اگــر هــم گفــت، شــما اعتنــا نکنیــد. بعضیهــا خیــال مــی کننــد تــا منکــری دیــده شــد، بایــد بــا مشــت بــه ســراغش برونــد! نــه، مــا ســااحی داریــم کــه از مشــت کارگرتــر اســت آن چیســت؟ سـااح زبــان. زبــان از مشــت خیلــی کارگرتــر و نافذتــر و مؤثرتــر اســت؛ مشــت کاری نمی کنــد....

حــرف بزنیــد، بگوییــد؛ یک کلمه بیشــتر هــم نمــی خواهــد؛ لازم نیســت یــک ســخنرانی بکنیــد. کســی کــه مــی بینید خالفــی را مرتکــب مــی شــود دروغ، غیبــت، تهمــت، کینــه ورزی نســبت بــه بــرادر مؤمــن، بــی اعتنایــی بــه محرمات دیــن، بــی اعتنایــی بــه مقدســات، اهانــت بــه پذیرفتههــای ایمانــی مــردم، پوشــش نامناســب، حرکــت زشــت- یــک کلمــه آســان بیشــتر نمــی خواهــد؛ بگوییــد این کار شــما خـااف اســت، نکنیــد؛ لازم هــم نیســت کــه بــا خشــم همراه باشــد. شــما بگوییــد، دیگــران هــم بگوینــد، گنــاه در جامعــه خواهــد خشــکید. امــر بــه معروف و نهــی از منکــر را اقامــه کنیــد.

بســتگی بــه ایــن دارد کــه چــه کســی بخواهــد برخــورد بکنــد. اگــر شــما بخواهیــد برخــورد کنیــد بــا زبــان اســت. شــما بــه غیــر از زبــان هیــچ تکلیــف دیگــری نداریــد. نهــی از منکــر بــرای مــردم فقــط زبانــی اســت. البتــه بــرای حکومــت، ایــن طــور نیســت. اگــر منکــر بزرگــی باشــد برخــورد حکومــت احیانــاً ممکــن اســت برخــورد قانونــی و خشــن هــم باشــد. لیکــن نهــی از منکــر و امر به معروفــی کــه در شــرع مقــدس اسلام هســت زبــان اســت تاثیــر امــر و نهــی زبانــی اگــر انجــام بگیــرد از تأثیر مشــت پوالدیــن حکومتهــا بیشــتر اســت. یکــی از چیزهایــی کــه در جامعــه از بدی جلوگیــری می کنــد، نهــی از منکــر و منکر ســاختن منکــر اســت. نگذاریــم منکــر معــروف بشــود و معــروف منکــر بشــود. نهــی از منکــر کــردن مثــل ایــن اســت که بگوییــد آقــا چــرا ایــن کار را می کنــی؟ این چــه حرکــت بــدی اســت کــه انجــام مــی دهــی؟ یــک نفــر بگویــد دو نفر بگوینــد ده نفــر بگوینــد باالخــره طــرف مجبــور مــی شــود تــرک کنــد؛ یعنــی اگــر بارهــا گفته شــد روحــاً مغلــوب مــی شــود.»

در ایــن بخــش بــه بیــان مــواردی اشــاره مــی شــود کــه افــراد جامعــه بیشــتر در ایــن محیــط هــا بــا یکدیگــر تعامــل دارنــد و ظواهر و حــرکات و ســکنات یکدیگــر را در زمــان محــدود مــورد بررســی و قضــاوت قــرار مــی دهنــد.

یکی از خیابانهای شهر

روزی در یکــی از خیابانهــای شــهر در حال تردد هســتید، خانــم جوانــی بــا موهــای رنــگ کرده و یــک روســری بســیار کوتــاه از تاکســی پیــاده میشــود، چهــره آرایــش کــرده ایــن خانــم نظــر چنــد جــوان را در پیــاده روی مقابــل بــه خــود جلــب می کنــد. چــه بایــد کــرد؟ بهترین گزینــه ایــن اســت کــه بــا آرامــش و احتــرام بــه شــخص تذکــر داده شــود کــه ایــن نــوع پوشــش شــما باعــث مــی شــود دیگــران بــه شــما بدبیــن شــوند و همچنیــن افــراد جامعــه بــه ســوی گمراهــی کشــیده شــوند، هــر چنــد کــه شــما ایــن قصــد را نداشــته باشــید.

کــه اگــر ایــن برخــورد تــوأم بــا احتــرام از جانب چنــد فــرد صــورت گیــرد بــه طــور حتــم در شــخص تأثیــر خواهــد داشــت و شــخص را نســبت بــه عواقــب کاری کــه انجــام مــی دهد آگاه خواهــد کــرد.

چراغانی شبهای اعیاد

اعیــاد شــعبانیه نزدیــک بود و همه خوشــحال. چنــد نفــر از همســایه هــا را مــی بینیــد کــه در حــال چراغانــی ســانت بــه ســانت کوچــه هســتند. بــا یــک نــگاه بــه راحتــی مــی توان فهمیــد کــه بــرق ایــن چراغهــا از کجــا تأمین شــده اســت!!! بلــه از کابــل شــبکه اداره برق. شــما مــی توانیــد بــا تذکــر ایــن انــدازه کــه گرفتــن بــرق از شــبکه، حتــی بــه نــام چراغانــی اعیاد شــعبانیه هم مشــکل شــرعی داشــته و حــق النــاس اســت. چــرا کــه هزینه آن از جیــب مــردم تأمیــن خواهــد شــد. و اگــر کســی مایــل بــه چراغانــی اســت مــی توانــد بــا در نظــر گرفتــن عــدم اســراف، از بــرق منــزل خــود ایــن کار را انجــام دهــد.

بازار مرکزی شهر

در بــازار در حــال خریــد هســتید که چند پســر جــوان بــا تیپــی خــاص از مقابــل میآینــد یکــی از آنهــا بلنــد بلنــد شــعر میخوانــد، دیگــری زنجیــری را دور دســتش میچرخانــد آن یکــی بــا صــدای بلنــد میخنــدد ... در ایــن میــان خانمــی دســت فرزنــد خردســالش را میکشــد و از تــرس بــه داخــل یکــی از مغازههــا مــی رود. چــه بایــد کــرد؟

مــی تــوان بــه آنهــا گفــت کــه ایــن حــرکات و اعمــال آنــان باعــث تــرس و وحشــت مــردم مــی شــود و اینکــه شــما نیــز مطمئنــاً دارای خانــواده هســتید و اگــر کســی باعــث تــرس خانــواده شــما شــود، چــه حســی خواهیــد داشــت؟

پاساژ

خانمــی جــوان بــا پالتــوی قرمــز و شــال مشــکی و چکمــه ســاق بلنــد دســتانش را

در جیبــش گذاشــته و در پاســاژ بــه آرامــی قــدم میزنــد، چشــمش بــه ویتریــن پــر زرق و بــرق مغــازه هــا اســت. چهــره آرایــش کرده ایــن خانــم و موهــای رنــگ کــرده اش نظــر هــر شــخصی را بــه خــود جلــب مــی کنــد. همانطــور کــه او عبــور میکنــد چشــم برخی از عابــران نیــز بــه همراهــش می‌رود. همســر شــما کــه بــا شــما در حــال خریــد اســت، رو بــه آن زن مــی کنــد و بعــد از احوالپرســی بــا خوشــرویی تمــام ایــن نکتــه را بــه او متذکــر مــی شــود کــه ارزش شــما بیشــتر از آن اســت کــه چشــمان هــوس بــاز بــا نــگاه هایشــان شــما را مــورد بــی احترامــی قــرار دهند.»خواهــرم حجــاب!!»

یکی از پارکهای نسبتاً شلوغ شهر

کنــار وســایل بــازی گروهــی از پســران جوان جمــع هســتند یکــی از آنهــا بــا موهــای بلنــد، شــلوار جیــن و یقــه بــاز روی ســکویی نشســته و تســبیح بلنــدی را دور دســتش مــی چرخانــد! آن دیگری روی موتورســیکلتش آواز میخوانــد. در همیــن بیــن یــک پیرمــرد از کنــار آنــان در حــال رد شــدن بــود. مســخره کــردن پیرمــرد و تیکــه انداختــن به او شــروع شــد، هــر کــدام چیــزی مــی گفتنــد و پیرمرد بــدون حرفــی راهــش را گرفــت و در صندلــی کــه کنــار شــما بــود نشســت. و شــما بــا احتــرم، خوراکــی را کــه در دســتانتان اســت بــه پیرمــرد تعــارف مــی کنیــد و او را مــورد مهــر و محبــت خــود قــرار مــی دهیــد. و ایــن جوانهــا نیــز در حــال رصــد کــردن رفتــار شــما بــا پیرمــرد هســتند و پشــیمانی از رفتــار خــود را در نگاهشــان بــه راحتــی مــی تــوان مشــاهده نمــود.

نهی از منکر و سلب آزادی

گاهــی اوقــات ممکــن اســت برخــی از غــرب زده هــا انجــام تکلیــف امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر را موجــب ســلب آزادی افــراد و دخالــت در امــور شــخصی دیگــران و یــا عامــل هــرج و مــرج و یــا اعمــال خشــونت در جامعــه بداننــد و بــه جــای آن کــه آن را مایــۀ ســعادت و تکامــل جامعـۀ اسلامی بــه شــمار آورنــد ، مایــۀ پســرفت و بدبختــی جامعــه بیانگارند. ولــی بــا توجــه بــا آن کــه اولاً وجــود قانــون در جامعــه بــرای کنتــرل و محــدود کــردن افــراد اســت و هیــچ کــس آزادی مطلــق و بــی بنــد و بــار را نمــی توانــد بپذیــرد و از ایــن رو ایــن مقــدار از ســلب آزادی نیــز در راســتای تحقّـق همــان فلســفۀَجعــل قانون اســت که پذیرفتــه شــده اســت و گرنــه وضــع قانــون و جــواز آزادی مطلــق، کاری عبــث و بی حاصل خواهــد بــود. بنابرایــن امــر بــه معــروف و نهی از منکــر منافاتــی بــا آزادی افراد نداشــته بلکه موجبــات اســتفاده تمامــی افــراد را از آزادیهای اجتماعــی فراهــم مــی نمایــد.

دستگاه‌های دولتی و امر به معروف

تــا می‌گوییــم نهــی از منکــر، فــوراً در ذهــن مجســم می‌شــود کــه اگــر یــک نفــر در خیابــان رفتــار و لباســش خــوب نبــود، یکـی بایـد بیایـد و او را نهــی از منکـر کنــد. فقــط ایــن نیســت؛ نهــی از منکــر در همــه زمینه‌هــای مهــم وجــود دارد: همیــن ســوء اســتفاده از منابــع عمومــی؛ همیــن رفیق‌بــازی در انجــام دادن کارهــا در بعضــی ارگان هــا و .... و فــرد مــی توانــد در چارچــوب قانــون اقــدام بــه اعتــراض نمایــد.

مثلادر حــال واریــز وجــه در یکــی از باجــه هــای بانــک هســتید و فــردی بــدون رعایــت صــف و فقــط بــه بهانــه آشــنا بــودن بــا اپراتــور شــعبه اقــدام بــه انجــام خــارج از نوبت کار خــود مــی کنــد، اینجاســت کــه مــی توان اعتــراض خــود را پیــش رییــس شــعبه ببریــم و از او توضیــح بخواهیــم.

و یــا وقتــی مشــاهده مــی کنیــم کــه افــراد از بیــت المــال اســتفاده شــخصی مــی کننــد، مــی بایســت ایــن قضیــه را پیگیــری کــرده و مانــع از اینگونــه ســوء اســتفاده هــا شــد.

اینگونــه اســت کــه وقتــی همــه اعضــای جامعــه اسلامی نســبت بــه برخــورد بــه ایــن مســائل اهتمــام داشــته باشــند، بــدون شــک کمتــر شــاهد رخ دادن مســائلی از ایــن قبیــل خواهیــم بــود.

رعایت مراتب

مراتب امر به معروف ونهی از منکر

هــدف از امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر، تأثیــر آن اســت. مقصــود آن اســت کــه بــا اجــرای ایــن فریضــه، مــردم از منکــرات بازایســتند و بــه معروف‌هــا روی آورنــد. از ایــن‌رو بایــد بــه جنبــه ی عملــی ایــن فریضــه توجــه بسـیاری نشــان داد. کاربســت ایــن فریضــه تابــع منطــق ســاده‌ای اســت و آن حرکــت از ســاده بــه دشــوار و یــا بــه تعبیــر فقهــا الایسر فالایسر اســت. در این‌جــا مقصــود نــه عقده‌گشــایی اســت و نــه کینه‌کشــی. امــا در این‌جــا چنــد نکتــه بایـد مــورد توجــه قــرار گیرد: نخســت آن‌کــه چنیــن نیســت کــه همیشــه امــر و نهــی شــونده پایین‌تــر و کــم شــخصیت‌تر از آمــر و ناهـی اســت؛ بلکـه او نیـز انســانی اســت بــا حقوقـی همســنگ آمــر و چــه‌بســا از نظــر انســانی و اخلاقی از او برتــر باشــد. )ر.ک: تحریرالوســیله، ج۱‏، ص)۴۸۱‏

بــه همیـن دلیـل تحقیـر او و آزردنــش خلاف شــرع و حــرام اســت. )ر.ک: جواهرالکالم، ج۲۱‏ ، ص)۳۷۸. ‏

نکتــه بعــدی آن کـه مقصــود از رعایـت کـردن ایـن منطــق آن اســت کــه بیش‌تریــن نتیجــه را بــا کم‌تریــن هزینــه و مئونــه به‌دســت آوریــم و گرهــی را کــه بــا دســت گشــوده می‌شــود، بــا دنــدان نگشــاییم.از این‌رو، الگــوی کلــی مراتــب و انــگاره آن براساس ســه مر تبــه شکل گرفته اســت و فقهــا بــر آن رفته‌انــد کــه مراتــب انکار از انــکار قلبــی، زبانــی و عملــی تشــکیل می‌شــود و آمــر و ناهــی بایــد بــه ترتیــب از ایــن ســه مرحلــه بگــذرد. )در ایــن مــورد، ر.ک.بــه: جواهر الکلام فــی شــرائع الاسلام، ج۲۱‏، ص‏)۳۷۸ .

بــرای امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر، مراتبــی اســت و جایــز نیســت بــا احتمــال حاصــل شــدن مقصــود از مرتبــه پاییــن بــه مراتــب دیگــر عمــل شــود.(»توضیح المســائل امام خمینــی، مســئله شــماره ۴۰۸۲(

احساس قلبی و ابراز ناراحتی

نخســتین مرتبــه نهــی از منکــر، انــکار بــه قلــب و اظهــار ناراحتــی اســت؛ یعنــی زمانــی کــه انســان گنــاه و انحرافــی را در جامعــه می‌بینــد، در دل خــود آن را تقبیــح، و احســاس ناراحتــی کنــد. در روایتــی امــام صــادق )علیــه السلام( فرمــود:َحْســبُ ْ المْؤِمــنِ عــزًّ إذا َرأیُ منکــراً أنَ یعلم الله عـزَ وجَلِ مـنْ قلِبـهِ إنـکاره؛َ )الطوســی، تهذیب االحــکام، ج۶، ص« )۱۷۸بــرای عــزت مؤمــن همیـن کافــی اســت کــه آنگاه کــه منکــری را مشــاهده نمایـد، خداونــد میدانــد کــه او در قلــب خویــش آن را انــکار میکنــد.»

بعد از احســاس ناراحتی، انســان بایـد ناراحتی خــود را در چهــره ظاهــر کنــد. وقتــی انســان در جامعــه بــا کار زشــتی روبــه‌رو می‌شــود و گناهــی را می‌بینــد، بایــد افــزون بــر انــکار درونــی، ناراحتــی و اشــمئزاز خــود را بــا اخــم و درهــم کشــیدن چهــره اظهــار کنــد.

نکتــه مهــم در ایــن بحــث ایــن اســت کــه بایــد بــا توجــه بــه شــناختی کــه آمــر و ناهی از نــوع منکــر و اولویــت بنــدی کــه بــرای آن قائــل اســت بایــد از ایــن مراتــب اســتفاده کند؛ مثاً وقتی فرد یک گناه صغیره‌ای را انجام می‌دهد، متناسب با میزان اهمیت این گناه، از این مراتب استفاده کند؛ این گونه نباشد که به خاطر انجام گناه صغیره از مراتب بالاتر و شدیدتر نهی از منکر استفاده کند.

حاصل آنکه، اگر در مقام امر به معروف و نهی از منکر کاری از کسی برنم یآید، دس تکم لازم است که در برابر گنه کار چهره خود را عبوس کند و ناراحتی خود را از انجام معصیت نشان دهد. این تکلیفِ حداقلی، از هیچ‌کس برداشته نیست.

اظهار به زبان

نکتــه بعــدی ، بــه‌زبــان آوردن و تذکــر دادن اســت، کــه خــود مراتبــی دارد. در مرحلــه نخســت، چنانچــه شــرایط مناســب بــو و زمینه هــای لازم بــرای تأثیرگــذاری وجــود داشــت، بــا زبــان نــرم، تذکــر بدهــد؛ و اگــر تذکــر بــا زبــان نــرم اثــر نداشــت، در مرحلــه بعــد، بایــد بــا لحنــی تندتــر، از منکــر جلوگیــری کــرد. در مــوردی کــه فــرد بــه طــور علنــی و آشــکار گنــاه نمــی کنــد، بایــد توجــه داشــت کــه در حــد امــکان، امــر بــه معــروف و نهــی از منکر در ّلفافــه بیــان گــردد؛ بهگونــهای کــه طــرف مقابــل، حتــی متوجــه نشــود کــه امــر یــا نهی کننــده، در پــی برطــرف کــرد ن عیــب اوســت. تردیــدی نیســت کــه اگــر مؤمنــی عیبــی در دوســت خــودببینــد، نمــی توانــد آرام بنشـیند؛ بلکــه موظــف اســت بــا رعایـت مراتــب ، بــه وظیفــه خــود عمــل کنــد. ولــی نمیتــوان بــرای نشــان دادن عیــوب کســی، مراتــب را نادیـده انگاشــت. از ایــنروی برخــی بــزرگان اگــر در پــی بیـان عیـب کســی برمی آمدنــد بــه مناســبتی، آیــه یــا حدیثــی مــی خواندنــد یــا داســتانی را نقــل می‌کردنــد.

اگــر هیچیــک از شــیوه‌های پیشگفتــه بــرای بیــان عیــوب کســی کارســاز نبــود، ناگزیــر بایــد بهطــور مســتقیم بــرای او بیــان کــرد کــه فــاان عیــب را دارد و بایــد خــود را اصلاح کنــد. در ایــن صــورت هــم، همیــن امــرو نهــی بایــد بــه گونــهای باشــد کــه در خلــوت صــورت پذیــرد تــا کســی دیگــر متوجــه ایــن تذکــرات نگــردد. آری!

اگــر کار بدانجــا کشــیده شــد کــه کســی آلــوده بــه گناهــی بــزرگ شــده اســت و هیچ راهــی جــز گفتــن در حضــور دیگــران بــرای بازداشــتن او وجــود نــدارد، و حتــی ممکــن اســت کار بدانجــا کشــیده شــود کــه تــا عیوبــش پشــت ســر او بیـان نشــود، تأثیـری نداشــته باشــد، اگــر نهــی از منکــری جــز از راه غیبــت کــردن میســر نباشــد، آن غیبــت واجــب می‌شــود تــا ایــن ســخنان بــه گــوش طــرف مقابــل برســد و از گناهــش دســت بــردارد.

در ایــن مرحلــه نیــز بایــد آمــر و ناهــی بــه تناســب اولویــت بنــدی کــه بــرای معــروف و منکــر قائــل اســت از مراحــل پاییــن و مالیم تــر ایــن مرتبــه شــروع کنــد و بــا ســنگین تــر شــدن وزن معــروف و منکــر از مراتــب بالاتر ایــن مرتبه اســتفاده کنــد. بــه عنــوان مثــال اگــر فــرد غیبــت مــی کنــد و بــا زبــان نــرم و یــا بیــان یــک داســتان عبرت آمیــز مــی تــوان وی را از این منکر نهی کرد ، سراغ مراتب بعدی که با تندی و لحن آمرانه است نرویم.

برخورد فیزیکی

ایــن مرتبــه دیگــری از امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر اســت کــه اگــر امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر به صــورت تذکــر و برخــورد لفظــی اثــر نکــرد و ســخن نــرم، مالطفــت و موعظــه اثــر نبخشـید، یـا ســبب جرئــت و گســتاخی بیشــتر گناهــکار گردیـد بایــد بــا چنیــن شــخصیِبــا تنــدی برخــورد کــرد و بــا اعتــراض شــدید مانــع عصیــان او شــد. البتــه در جامعــه اسلامی کــه دولــت اسلامی حاکمیــت دارد، برخــورد فیزیکــی بایــد از طــرف مقــام رســمی و بــا مجــوز رســمی صــورت گیــرد؛ یعنــی در جایــی کــه بحــث اعمــال قــدرت فیزیکــی مطــرح میگــردد، بایــد اجــازه حکومــت و مقامــات قضایــی باشــد. مگــر در مــوارد نــادری کــه جــان مومــن دیگــری در خطــر باشــد و امــکان اخــذ مجــوز رســمی و یــا حضــور مقامــات دولتــی ممکــن نباشــد در ایــن صــورت بایــد تــا جایــی کــه مــی تــوان در برابــر فــرد خاطــی مقاومــت کــرد و از ارتکاب جــرم جلوگیــری کــرد.

نکته پایانی:

مراتــب فــوق بــه ۷ روش انجــام مــی شــود. موفقیــت در امــر و نهــی مســتلزم تشــخیص درســت مراتــب و انتخــاب درســت روش هــای هفــت گانــه اســت.

بحث مهارتی:

در حلقــه بحــث کنیــد کــه اگــر یکــی از دوســتان نزدیــک و صمیمــی مــا منکری را مرتکــب شــد بهتــر اســت از کــدام یــک از مراتــب ســه گانــه ی امــر بــه معــروف و نهــی از منکر برای نهی از منکر استفاده کنیم؟

استفاده از همه ظرفیت‌ها

اغلــب مــا تصــور مــی کنیــم کــه امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر فقــط ایــن اســت کــه اگــر ارتــکاب منکــر یــا تــرک معــروف را دیدیــم خودمــان تذکــر بدهیــم و چــون در آن تذکــر اثــری نمــی بینیــم از آن منصــرف مــی شــویم، حــال آنکــه اینطــور نیســت بلکــه شــخص مکلــف بایــد از همــه ظرفیــت هــای مشــروع و قانونــی کــه مــی تــوان جلــوی یــک منکــر را گرفــت و یــا معروفــی را رواج داد اســتفاده کنــد.

مثلاً مخاطــب بــه حــرف مــن گــوش نمــی کنــد ولــی بــه حــرف پــدر یــا معلمــش گــوش مــی کنــد، پــس بایــد از طریــق پــدر یــا معلمــش او را امــر و نهــی کنــم. گاهــی ممکــن اســت یــک متخلــف بــر کار خلاف خــود اصــرار دارد و بــه حــرف یــک نفــر گــوش نمــی کنــد. اگــر مــی توانیــم ده نفــر را بســیج کنیــم کــه بــه او بگوینــد بایــد ایــن کار را بکنیــم. ممکــن اســت صــد نفــر بــه یــک متخلــف پیامــک بزننــد و بــا اعـاام ناخشــنودی از کار زشــت او بخواهنــد کار زشــت را کنــار بگــذارد.

گاهــی مــی توانیــم بــا ابــزار تشــویقی کــه در اختیــار داریــم فــردی را بــه عمــل بــه معروفــات واداریــم یــا بــا محــروم کــردن متخلــف از امکاناتــی کــه در اختیــار ماســت او را از منکــر نهــی کنیــم.

تکلیــف فقــط امــر و نهــی زبانــی نیســت، بلکــه شــخص مکلــف بایــد همــه امکانــات، ابــزار و ظرفیتهایــی را کــه مــی توانــد بازدارنــده متخلــف از منکــر یــا وادار کننــده او بــه معــروف باشــد را بــکار گیــرد.

بایــد زمینه هــای تأثیــر امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر را فراهــم کــرد بایــد هرکــس کــه در مقــام ایفــای وظیفــه خــود در اقامــه امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر بــر میآیــد، پیــش از هــر چیــز، زمینــه هــای پذیــرش آن از ســوی طــرف مقابــل را فراهــم کنــد تــا تأثیــر خــود را برجــای گــذارد. بــرای نمونــه، چنانچــه امــر و نهــی شــونده، بــه ایـن بــاور رسـیده باشــد کــه آمر یـا ناهی دلســوز اوســت و خیـر او را میخواهــد، ســریعتر ســخن او را میپذیــرد. ازایــنروی رفتــار آمــر یــا ناهــی بایــد بگونــه‌ای باشــد کــه طــرف مقابــل بــاور کنــد کــه بــا ایــن امــر یــا نهــی، واقعــاً درصــدد خدمــت بــه اوســت، و درواقــع، او خــودش را بــرای ایشــان می‌خواهــد نــه آنکــه ایشــان را بــرای خــود. اگــر او بــه ایـن بــاور رســید، آن زمــان اســت کــه از دل و جــان بــه ســخن آمــر یـا ناهــی گــوش فــرا می‌دهــد؛ ســخنان او را بــاور می‌کنــد؛ و میکوشــد آن را رعایــت کنــد؛ زیــرا پیــش از ایــن، زمینــه لازم روانــی بــرای او فراهــم شــده و بــه ایــن بــاور رســیده اســت کــه آمــر یــا ناهــی خیــر او را میخواهــد.

بزرگتریــن عامــل پیشــرفت پیامبــر اکرم (صلــی الله علیــه و آلــه)، ایــن بــود کــه پیــش از هرچیــز، و در زمــان جاهلیــت و قبــل از اسلام، ایشــان را بــه نــام «امین» میشــناختند؛ یعنــی مــردم باورشــان بــر ایـن بــود کــه ایشــان اهــل خیانــت نیســت و بــدِ کســی را نمی‌خواهــد. پیامبــر اکرم (صلــی الله علیــه و آلــه) از همیــن نقطــه قــوت در خویــش بــرای جلــب توجــه افــراد بهســوی دیــن اســتفاده کردنــد. پــس میتــوان بــه خوبــی ایــن نکتــه را دریافــت کــه در آن زمــان کــه مــردم بــه ایــن آســانی ســخن کســی همچــون پیامبر (صلــی الله علیــه و آلــه) را گــوش نمیدادنــد، ایشــان از کجــا آغــاز، و چگونــه توجهــات را بهســوی خــود جلــب کــرد. یکــی از نــکات مهــم، روانشناســی اجتماعــی اســت؛ همین اســت کــه اگــر کســی بخواهــد در دیگــران، البتــه از راه ارتبــاط مســتقیم و ارتبــاط شــخصی و تــنبــهتــن، اثــر بگــذارد، بایــد ابتــدا بــرای آنــان ثابــت کنــد کــه خیــر آنهــا را میخواهــد.

راه حــل دیگــر بــرای تأثیــر بیشــتر امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر ایــن اســت کــه، آمــر و ناهــی در گفتــار خــود از منطــق قــوی برخــوردار باشــند و حــرف سســت و بی‌دلیــل نزنــد. چنیــن کســانی بایــد بکوشــند تــا بتواننــد مطلبــی را کــه درصــدد اثبــات آن هســتند، بــا دلیـل محکــم اثبــات کننــد و اگــر چیــزی را نمی‌داننــد، پــس از تأمــل و اطمینــان پاســخ دهنــد. ایــن امــر اطمینــان پاســخ دهنــد. ایــن امــر زمینــه را فراهــم میســازد تــا طــرف مقابــل مطمئــن شــود کــه آن آمــر یـا ناهــی حــرف بی‌حســاب و بی‌دلیــل نمیزنــد، و اگــر پاســخ پرسشــی را نمیدانــد، در پــی پاســخ آن مــیرود و آنگاه ســخن میگویــد.

حاصــل آنکــه، بــرای فراهــم شــدن زمینه هــای تأثیــر امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر لازم اســت کــه اولاً از نظــر رفتــار، طــرف مقابــل احســاس کنــد کــه از ســر دلســوزی و خیرخواهــی امرونهــی شــده اســت؛ و ثانیــاً از نظــر گفتــار نیزطــرف مقابــل بــه ســخن آمــر یــا ناهــی اطمینــان یابــد و ایــن امــر مســتلزم داشــتن منطــق محکــم و قــوی و ســخنان همــراه بــا ادلــه قانع کننــده در شــخص آمــر و ناهــی اســت. اینهــا شــرطهای لازم بــرای موفقیــت درایــنزمینــه اســت. البتــه فــوق تمــام اینهــا و در ســطح عالــی، تــوکل بــه خــدا و اخلاص در عمــل اســت کــه تأثیــر شــگرفی از خــود برجــای میگــذارد. ناگفتــه نمانــد کــه ایجــاد فرهنــگ متناســب بــا امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر نیــز می‌توانــد یکــی از زمینههــای لازم بــرای پذیــرش امرونهــی از ســوی طــرف مقابــل باشــد. اصــوالً عمــل بــه ایــن فریضــه، مســتلزم ایــن اســت کــه پیــش از آن، زمینــه فرهنگــی در جامعــه بــرای ایـن امــر فراهــم گــردد؛ و الا نــه افــراد آمــاده انجــام چنیـن تکلیفــی خواهنــد شــد و نــه دیگــران حاضــر بــه پذیــرش آن میشــوند. اگــر در جامعــهای امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر، دخالــت در امــور دیگــران بــهشــمار آیــد، دیگــر کســی جرئــت انجــام ایـن فریضــه را نخواهــد داشــت. مشــکل اساســی مــا، ایــن اســت کــه فرهنگــی غیراسلامی، بــه نــام فرهنــگ غربــی، بــر ســطوحی از جامعــه مــا ســایه انداختــه اســت.این فرهنــگ، بــدون آنکــه حساسـیتی در مــا ایجــاد کنــد، به گونــهای خزنــده، و آرامآرام، در جامعــه نفــوذ کــرده اســت.

بــه جرئــت میتــوان گفــت کــه فرهنــگ جامعــه مــا در اثــر چنیــن حرکتــی، دســتکم، نیمــه غربــی شــده اســت. در ایــن حالــت، چنیــن چیــزی نهتنهــا در ســطوح پاییــن جامعــه و در میــان افــراد نــاآگاه، بلکــه در ســطح نخبــگان جامعــه نیــز قابــل مشــاهده اســت؛ به گونه‌ای کــه حتــی اســاتید دانشــگاه یــا شــخصیت‌های روحانــی نیــز ممکــن اســت ناخــودآگاه، تحــت تأثیــر ایــن فرهنــگ قــرار گرفتــه باشــند.

سرگروه گرامی:

بــا مشــورت اعضــای حلقــه ظرفیــت هــای اطــراف خــود را شناســایی کنیــد و ســعی کنیــد در قالــب چنــد مثــال اســتفاده از ظرفیــت هــا را بــرای اعضــا آشــکار کنیــد تــا فریضــه امــر بــه معــروف و نهــی از منکر را قابــل اجــرا بداننــد.

استمــرار

یکــی از رمــوز موفقیــت در هــر کاری اســتمرار و ادامــه دادن آن اســت، خصوصــا در مســائل تربیتــی و رفتــاری، چنــدان کــه در روایــات بســیاری تاکیــد شــده اســت کــه «در حضــور فرزنــدان نمــاز بخوانید.» دلیــل ایــن دســتور کامـاا مشــخص اســت زمانــی کــه کــودکان والدیــن خــود را درحــال نمــاز مــی بیننــد شــاید بــرای دفعــه اول و دوم چنــدان برایشــان عــادی نباشــد و از انجام آن تعجــب کــرده و ســوال ایجــاد شــود امــا پــس از مــدت کوتاهــی، نــه تنها ایــن امــر برایشــان عــادی می شــود، بلکــه هــر روز منتظرنــد کــه هنــگام اذان پــدر و مــادر را در حــال نمــاز ببیننــد.

کارهــای تربیتــی چنیــن نیســتند کــه بــا یــک یــا چندبــار گفتــن و تعلیــم دادن موثــر افتــد بلکــه ســنخ تربیــت، از کارهایــی اســت که شــرط موفقیــت آن تــداوم اســت، همچنــان کــه آلــوده شــدن افــراد بــه تخلــف هــم همینطــور اســت، معمولاً هیــچ متخلفــی اولیــن بــار کــه بــه مصرف مــواد مخــدر و یــا شــرکت در یــک دزدی دعــوت مــی شــود، جــواب مثبــت نمــی دهــد و غالبــاً اصــرار متخلفــان ســابقه دار کــم کــم عــزم و اراده او را سســت مــی کنــد و بــه کار خلاف مــی کشــد امــا بــه مــرور و بــا گذشــت زمــان و تکــرار آن فعــل بــه راحتــی افــراد مرتکــب گنــاه مــی شــوند و حتــی قتــل هــم برایشــان عــادی مــی گــردد. کار درســت هــم همیــن طــور اســت، نبایــد بــه یــک بــار گفتــن قانــع شــویم، بایــد آنقــدر اســتمرار دهیــم تــا بــه نتیجــه برســیم و فــرد خاطــی کامـاا متوجــه خطــای خــود بشــود.

همچنیــن امــر و نهــی بــرای تاثیــر بهتــر مــی توانــد توســط چندیــن نفــر متفــاوت و در چنــد جــای مختلــف انجــام پذیــرد، چــون ممکــن اســت بــا تذکــر یــک فــرد، شــخص خاطــی گمــان کنــد کــه کاری کــه وی در حــال انجــام آن اســت، بــد نیســت و فقــط از دیــدگاه آمــر بد تلقــی مــی شــود امــا بــا تذکــر افــراد مختلــف مطمئــن خواهــد شــد کــه ایــن عمــل، زشــت و مصــداق منکــر اســت لــذا بــه احتمــال فــراوان از آن دســت خواهــد کشــید.

نبایــد از پیگــری دلســوزانه و اســتمرار امــر و نهــی خســته شــد. خــود اســتمرار و تکــرار امــر و نهــی بــار روانــی زیــادی دارد. موارد زیــادی از امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر موفــق وجــود دارد کــه در نوبــت هــای اولیــه کاملاً ناموفــق بــوده و حتــی بــا عکــس العمــل تنــد مخاطــب مواجــه شــده، لکــن بــر اثــر اســتمرار بــه بــار نشســته اســت.

قــرآن یکــی از شــروط فلاح و رســتگاری را اســتقامت معرفــی مــی کنــد و بــه کســانی کــه چنیــن باشــند وعده بهشــت مــی دهد. دقــت در حالات انبیــاء و ائمــه (علیهم السلام) نشــان از آن دارد کــه همگــی آنــان در مقابــل برخوردهای اقــوام خویــش به اســتمرار و اســتقامت در مســیر خویــش پرداختــه انــد. حضــرت نــوح پــس از آن همــه دعــوت فقــط توانســت حــدود ۵۰ نفــر را بــه راه خــدا هدایــت کنــد امــا هرگــز نــا امیــد نشــد و دســت از دعــوت نکشــید، حضــرت ابراهیــم بــا وجــود آنکــه در آتــش افتــاد و از خانــه خویــش آواره شــد، امــا بازهــم بــه دعــوت خــود ادامــه داد.

مهارتــی: شــخصی همیشــه آب دهــان خــود را در کوچــه و خیابــان مــی انــدازد، چنــد نفــر از دوســتان، بــه وی تذکــر مــی دهنــد کــه فلانی ایــن، کار خوبــی نیســت امــا او در جــواب مــی گویــد: «نــه خـااف شــرع کــرده‌ام و نــه خالف قانــون! ایــن کار فقــط از نظــر شــما زشــت اســت» چــکار بایــد کــرد؟

هوشمندی

هوشــمندی اصلــی اســت کــه بایــد در تمــام مراحــل امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر حاکــم باشــد؛ مثلاً آمــر و ناهــی بایــد در مخاطــب شناســی، هوشــمندی بــه خــرج دهــد و بــا در نظــر گرفتــن جنســیت و ســن و دیگــر ویژگــی هــای مخاطــب امــر و نهــی کنــد. امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر بایــد بــه گونــه‌ای باشــد کــه آمــر و ناهــی در مظــان اتهــام قــرار نگیرنــد. مثلاً یــک پســر جــوان وقتــی بــه یــک دختــر بــد حجــاب ناشــناس تذکــر بدهــد، بــه راحتــی در مظــان اتهــام متلــک گویــی، قــرار مــی گیــرد.

نمونه عملی بکارگیری هوشمندانه ی امر به معروف و نهی از منکر

از روزهایــی بــود کــه تاکســی خیلــی ســخت پیــدا مــی شــد، مــن هــم ماشــین نیــاورده بــودم. ســوار یکــی از ایــن ســواری شــخصی هــا شــدم. راننــده. آقــای راننــده هــم هنــوز حرکــت نکــرده بــرای خوشــی دل خــودش یــا ناخوشــی دل مــن یــک نــوار ترانــه بــا صــدای زن پخــش کــرد. در همیــن لحظــه تصمیــم بــه نهــی از منکــر ایــن آقــای راننده گرفتــم. چنــد فرضیــه نهــی از منکــر در ذهنــم آمــد.

روش قدرتمندانه و مقتدارانه

آقا نوار را خاموش کن وگرنه : حسابت را می‌رسم از قدرت بدنی راننده همین بس که: اگر یک مشت نیمه آبدار به من می‌زد آنچنان ضربه مغزی می‌شدم که جان به جان آفرین تسلیم می‌کردم.

روش بدون عزت نفس

آقا خواهش می‌کنم نوار را خاموش کن. - اگه خاموش نکنم چیکار می‌کنی؟

- خیلــی خــوش بینانــه بایــد تــا دو ســاعت بــه فلســفه موســیقی، موســیقی لهــو و لهــب برای او مــی پرداختیــم تــازه آخــرش بــه مــن مــی گفــت لیلــی زن اســت یــا مــرد.

امــا روش مــن: یک شــکالت کوچولو را وســط هــزار تومانــی گذاشــتم و کرایــه را بــه او دادم! و هیــچ حرفــی نــزدم. تــا شــکالت را دیــد، اول تعجــب کــرد چــون مناســبتی نداشــت! بعــد از چنــد ثانیــه مکــث در میــان صــدای بلنــد ترانه خــوان ، گفــت: ای ول حــاج آقــا! دســتت درد نکنــه! خواهــش مــی کنــم مــن تمــام نشــده بــود کــه شــکالت در دهــان آقــای راننــده مزمــزه شــد هنــوز ۰۱ ثانیــه نشــده بــود کــه دیــدم صــدای ضبــط قطــع شــد.

بــرای دور کــردن یــک گــروه جــوان آلــوده و منحــرف از فســاد، آمــر و ناهــی جــوان نمــی توانــد بــرود جــزء محفــل آنهــا شــود تــا آنهــا را ارشــاد کنــد، در هــر صــورت در امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر بایــد از مواضــع تهمــت دوری کــرد بایــد از قــرار گرفتــن در شــرایطی کــه موجــب آلــوده شــدن خــود مــا مــی شــود پرهیــز کنیــم. بایــد در ایــن وضعیــت نیــز هوشــمندی بــه خــرج داد و تــا جایــی کــه مــی تــوان از شــیوه ی عضویــت بــرای جــذب ایــن جوانــان اســتفاده نمــود؛ در بســیاری از مواقــع افــراد وقتــی تحــت عضویــت یــک گــروه قــرار گیرنــد ســعی مــی کننــد بــه ارزش هــای آن جمــع احتــرام بگــذارد. لــذا در برخــی مــوارد آمــر و ناهــی بایــد ســعی نمایــد تــا مــی توانــد بــا دعــوت افــراد در معــرض خطــر بــه مجموعــه هــا و گروههــای فرهنگــی، زمینــه ی انحــراف در وی را کاهــش دهــد.

بحث مهارتی:

اگــر یکــی از متربیــان پســر بــه یــک دختــر بــد حجــاب تذکــر بدهــد، بــه راحتــی در مظــان اتهــام متلــک گویــی، قــرار مــی گیرد. در حلقــه خــود بحــث کنیــد کــه ایــن متربــی از چــه روش هوشــمندانه‌ای بــرای امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر اســتفاده کنــد؟

روش‌های امر به معروف و نهی از منکر

روش «آشکار» یا «پنهان»

گاهــی امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر دیگــران در حضــور دیگــران انجــام مــی گیــرد و گاهــی بــه صــورت مخفیانــه و تنهــا بــا حضــور شــخص خاطــی انجــام می شــود:

روش پنهان

حفــظ آبــروی مــردم بویــژه افــراد مؤمــن، از ارزش و الایــی در پیشــگاه الهــی برخــوردار اســت. مطابــق روایــت:

«الْمْؤِمــن أعَظــم حرمــةً مــنْ الَکعبــه» ُ ُ ْ

)مشــکاه النــوار، ص)۸۳ احتــرام مؤمــن از احتــرام کعبــه نیــز بالاتر اســت. حفــظ آبــروی مؤمــن بقــدری اهمیــت دارد کــه خداونــد در پــارهای اوقــات، خطاهــای انســان مؤمــن را از مالئکــه نیــز پوشــیده مــیدارد. بنابرایــن آمــر و ناهــی نیــز بایــد تمــام تلاش خــود را انجــام دهــد تــا از رفتــن آبــرو دیگــران جلوگیــری کنــد؛ در صورتــی کــه خطایــی از آنها ســر زده اســت در حضــور جمــع علنــی نکنــد و بــه آنهــا آشــکارا تذکــر ندهــد، و تــا جایــی کــه مــی توانــد از امــر و نهــی پنهانــی اســتفاده نمایــد. بنابرایــن در شــرایط متعــارف هــر قــدر امــر و نهــی پنهــان تــر باشــد بهتــر اســت، زیــرا هــر قــدر امــر و نهــی آشــکار خــود مــی تواند زمینــه ی بــروز ناهنجاری و شــیوع آن شــود.

هــر قــدر آشــکارتر عمــل کنیــم شــخصیت مخاطــب را مــی شــکند.

امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر، از یــک نفــر در میــان جمــع، معمولاً بــه ایجــاد حــس حقــارت ـ و دســت کــم حــس شــرمندگی ـ در فــردی منجــر میشــود ،کــه از او انتقــاد میشــود. چنیــن انتقادهایی در بیشــتر مواقــع موجــب رنجــش خاطــر میشــوند و نتیجــه مطلوبــی در پــی ندارنــد.

هــر قــدر آشــکارتر عمــل کنیم احتمــال عکس العمــل مخالف در مخاطب بیشــتر اســت. امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر، کنشــی اســت کــه طــرف مقابــل را بــه واکنــش در مقابــل عمــل مــا وا مــی دارد بنابرایــن بایــد توجــه داشــته باشــیم کــه اگــر امــر بــه معــروف آشــکار و در حضــور جمــع انجــام شــود احتمــال اینکــه شــخص از خــود واکنــش منفــی نشــان دهــد زیــاد اســت. بنابرایــن تــا جایــی کــه مــی توانیــم بایــد بــا فراهــم آوردن یــک فضــای خلــوت افــراد را امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر کــرد.

روش آشکار

البتــه در جاهایــی هــم بایــد امــر بــه معــروف و نهــی از منکرآشــکار باشــد ماننــد جایــی کــه فــردی آشــکارا و متعمــداً دســت بــه گنــاه مــی زنــد و روش هــای پنهانــی امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر در مــورد وی جوابگــو نمــی باشــد در ایــن صــورت مــی تــوان از روش آشــکار اســتفاده نمــود؛ یعنــی در حضــور جمــع فــرد را نســبت بــه خطایــی کــه انجــام داده آگاه ســاخت و بــه وی تذکــر داد. همچنیــن در جایــی کــه لازم اســت در مقابــل یــک منکــر بــزرگ مثــل طاغــوت، از مؤمنــان یارگیــری کنیــم، بایــد از امــر و نهــی آشــکار اســتفاده کنیــم.

روش آشــکار امــر و بــه معــروف و نهــی از منکــر قــدرت فشــار اجتماعــی را آشــکار مــی ســازد؛ زیــرا فــردی کــه آشــکارا و بــه صــورت علنــی مرتکــب منکــر در جامعــه اسلامی مــی شــود چنیــن فــردی را بــا اســتفاده از ایــن اهــرم نظارتــی بایــد مجبــور کــرد تــا از انجــام منکــر دســت بــردارد

بحث مهارتی:

بحــث کنیــد چــرا ارزش آبــروی یــک مؤمن از خانــه ی خــدا بیشــتر اســت؟ و خودتــان دوســت داریــد کســی کــه شــما را امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر مــی کنــد از روش آشــکار اســتفاده کنــد یــا پنهانــی؟ چــرا؟

روش‌های غیرمستقیم ومستـقـیم

گاهــی بایــد پیــام را بــه طــور مســتقیم بــه مخاطــب منتقــل کــرد و گاهــی نیــز بایــد پیــام خــود را بــه صــورت غیرمســتقیم بــه مخاطــب رســاند. برایــن اســاس، امــر و نهــی بــه دو روش مســتقیم و غیرمســتقیم تقســیم مــی شــود:

شیوه‌های غیر مستقیم امر به معروف و نهی از منکر

گاه شــرایط زمانــی یــا مکانــی اشــخاص مــورد خطــاب اقتضــاء نمــی کنــد مخاطــب بــه طــور مســتقیم امــر و نهــی شــود و شــاید اثــر منفــی داشــته باشــد، لــذا در ایــن گونــه مــوارد بایــد از شــیوه ی خطــاب غیــر مســتقیم اســتفاده کــرد. روش هــای غیرمســتقیم بــه علــت ایــن کــه مقاومــت کمتــری در برابــر آن صــورت مــی گیــرد و مخاطــب احســاس شــرمندگی و حقــارت نمــی کنــد مؤثرترنــد، ولــی بــه کارگیــری آن هــا نیازمنــد تفکــر و هنرمنــدی اســت.

ایــن شــیوه مــی توانــد بــه صــورت هــای گوناگــون انجــام پذیــرد کــه بــه برخــی از آنهــا اشــاره مــی کنیــم:

الف( شیوه ترک و جدایی

در ایــن روش آمــر یــا ناهــی بــه عنــوان اعتــراض و تنبیــه فــرد یــا گــروه خاطــی از جمــع جــدا شــده و مدتــی بنــا بــه مصلحــت رابطــه ی خــود را بــا ایشــان قطــع مــی نمایــد، بــه شــکلی کــه آنهــا متوجــه علــت تــرک وی شــده و بــه خطــای خویــش پی ببرنــد و ردی بــر کار آنهــا باشــد؛ مثلاً در یــک مهمانــی کــه عــده‌ای مشــغول تخریــب ارزش هــای انقلاب و یــا غیبــت کــردن هســتند از جمــع مهمــان هــا جــدا شــده و مجلــس را تــرک نمایــد.

ب( شیوه تغافلی

در ایــن شــیوه آمــر و ناهــی بــرای اینکــه فــرد خاطــی دیگــر عمــل خــود را تکــرار نکنــد، بایســتی خــود را بــه غفلــت بزنــد و تظاهــر کنــد کــه مــن متوجــه خلاف تــو نشــدم تــا از ایــن طریــق شــخصیت افــراد شکســته نشــود.

و قــرآن مــی فرمایــد: بــرادران یوســف کــه پــس از ده هــا ســال او را دیدنــد و نشــناختند، بــه او گفتنــد: مــا قبــااً بــرادری داشــتیم بــه نــام یوســف کــه دزد بــود. یوســف خــود را بــه تغافــل زد و نگفــت کــه آن بــرادر مــن هســتم و چــرا بــه مــن نســبت دزدی مــی دهیــد. البتــه تغافــل در مــورد خلاف هــای شــخصی، جزئــی و فــردی اســت؛ و گرنــه در مســائل مهــم کـه دشــمنان وکفــار بــرای برانــدازی نظــام اسلامی نقشــه مــی کشــند، تغافــل بزرگتریــن خواســت دشــمن اســت.

ج) شیوه ی اشاره‌ای

در ایــن روش آمــر یــا ناهــی بــدون تکلــم بــا فــرد خاطــی و تنهــا بــا رفتــار خــود و بــا زبــان بــدن بــه تغییــر فضــای حاکــم و اصلاح طــرف مقابــل مــی پــردازد. مثلاً فــردی را کــه عمــل خالفــی را انجــام داده یــا حــرف غیــر مشــروعی بیــان کــرده بــا گوشــه ی چشــم نــگاه کــرده، یــا اخــم مــی کنــد و یــا بــا ســر تــکان دادن فــرد را متوجــه اشــتباه خــود مــی کنــد.

د) شیوه بازی و سؤال

آمــر و ناهــی مــی تواننــد آثــار و بــرکات برخــی از منکــرات را در قالــب یــک بــازی یــا مســابقه تهیــه و آن را در اختیــار افــراد از جملــه فــرد خطــاکار قــرار دهنــد تــا وی ضمــن حضــور در بــازی یــا مســابقه بــا محتــوای ارائــه شــده آشــنا شــود و متنبــه گــردد. مثلاً آثــار و بــرکات قــرآن خواندن بــه صــورت یــک جــدول در آمــده و بــا تعییــن جوایــز نفیــس ارائــه گــردد. همچنیــن آمــر بــه معــروف و یــا ناهــی از منکــر مــی توانــد بــا یــک پرســش دربــاره خطایــی کــه فــرد انجــام مــی دهــد، وی را متوجــه اشــتباه خــود نمایــد.

ه) شیوه بذل مال

در برخــی مــوارد لازم اســت تــا آمــر و ناهــی بــرای تــرک یــک منکــر یــا تحقــق یــک معــروف، پــول و ثروتــی را مســتقیم یــا غیرمســتقیم در اختیــار یــک فــرد یــا گــروه قــرار داده تــا بــا جلــب رضایــت ایشــان یــا فراهــم نمــودن امکانــات بتوانــد آنهــا را بــه راه مطلــوب هدایــت نمایــد. مثلاً برخــی از اشــخاص هســتند کــه بــه خاطــر نداشــتن شــغل، در کنــار خیابــان ایســتاده و حــرکات نامطلوبــی انجــام مــی دهنــد و اگــر بتــوان ســرمایه‌ای مهیــا کــرد و زمینــه ی اشــتغال آنهــا را فراهــم نمــود بســیاری از خطاهــای ایشــان از بیــن خواهــد رفــت.

و) شیوه الگو سازی=

در ایــن روش آمــر یــا ناهــی بــرای اینکــه بتوانــد فــردی را از خطــا بــاز دارد ابتــدا بایســتی بدانــد وی از چــه کســی الگــو گیــری مــی نمایــد تــا بــا جایگزیــن نمودن الگویــی مناســب در ظاهــر یــا گفتــار او را بــه ســمت دلخــواه ســوق دهــد. معرفــی چهره‌هــای موفــق و تجلیــل از آنهــا، در دعــوت مــردم بــه معــروف نقــش مؤثــری دارد. قــرآن می‎فرمایــد: مــردم دنیــا از همســر فرعــون درس بگیرنــد کـه چگونــه جــذب مــال و مقــام و قــدرت فرعون نشــد.

)تحریــم )۱۳

ز) شیوه تشویقی

در ایــن روش آمــر یــا ناهــی بایســتی از فــردی کــه معروفــی را بــه جای مــی آورد یــا منکــری را رهــا مــی کنــد بــا همــان عنــوان تقدیــر و تشــکر نمایــد بــدون اینکــه افــراد خاطــی را توبیــخ نمایــد. بــا ایــن روش اولاً فــرد تشــویق شــده در اعمــال خــود محکــم تــر مــی گــردد و ثانیاً آن رفتــار بــرای دیگــران بــه صــورت یــک عمــل مثبــت و ارزش جلــوه مــی کنــد و باعــث مــی شــود معــروف مطلوبیــت خــود را حفــظ کنــد و منکــر همچنــان نامطلــوب باقــی بمانــد و از تبدیــل ارزش بــه ضــد ارزش جلوگیــری شــود و افــراد خاطــی نیز خــود را در مقابــل آن مســئول بداننــد.

ح) شیوه ارائه جایگزین

اگــر مــی خواهیــد فــردی کار خاصــی را انجــام ندهنــد، تنهــا بــا گفتــن نکــن، دســت نــزن، فضولــی نکــن، بــا او برخــورد نکنیــد، چرا کــه اینگونــه برخوردهــا عالوه بــر عــدم موفقیــت، موجــب مشکلات دیگــری در روان فــرد خواهــد شــد. بلکــه بــرای اصلاح او، چنــد راه مناســب و ســرگرمی صحیــح را در اختیــارش بگذارید تــا از راه غلــط بــه عمــل مفیــد ســرگرم شــود. در امــر بــه معــروف و مخصوصــاً نهــی از منکــر ارائــه ایــن جایگزیــن بســیار ضــروری بــه نظــر مــی رســد، و مطمئنــاً مخاطــب مــا اگــر راه دیگــری را پیــدا کنــد کــه مناســب اســت بــا رغبــت بیشــتری عمــل منکــر را تــرک خواهــد کــرد.

ط) شیوه جداسازی

گاهــی فــرد خاطــی فقــط موقعــی کــه بــا فــرد یــا گــروه خاصــی باشــد خطــای خــود را انجــام مــی دهــد و در صــورت جدایــی، خــود بــه خــود اصلاح مــی گــردد. لــذا آمــر بــه معــروف و ناهــی از منکــر مــی توانــد بــا ایجــاد زمینــه ی جدایــی او بــه صــورت غیــر مســتقیم، او را را از انحــراف بــاز دارد.

بــه عنــوان مثــال، یــک کارمنــد اگــر بــا دو همــکار خــاص بــه مأموریــت بــرود بــه مســائل شــخصی و اســتفاده از بیــت المــال بپــردازد امــا اگــر همراهــان وی افــراد دیگــری باشــند خــود بــه خــود از ایــن امــر اجتنــاب مــی کنــد.

ی) شیوه هنری

در ایــن روش آمــر بــه معــروف یــا ناهــی از منکــر بــدون تکلــم و اشــاره ی مســتقیم بلکــه تنهــا بــا اســتفاده از یــک ابــزار هنــری ماننــد یــک قطعــه فیلــم و کلیــپ صوتــی و یــا تصویــری، نقاشــی، کاریکاتــور و ... مــی توانــد پیــام خــود را بــه فــرد خاطــی القــاء نمایــد. مثلاً در مــورد آثــار حفــظ حجــاب، تنهــا از تصویــری از یــک شکلات بدون پوســته را کــه روی آن مگــس هــا نشســته انــد درکنــار تصویــر یــک شــکالت درون پوســته محفــوظ مــی باشــد، در مقابــل دیــد یــک فــرد خاطــی قــرار دهــد.

س) شیوه غیری (با واسطه)

در برخــی مــوارد ممکــن اســت فــرد خاطــی از فــردی کــه در صــدد امــر و نهــی اســت بــه دالیلــی حــرف شــنوی نداشــته باشــد و یــا ممکــن اســت فــرد خاطــی از فــرد دیگــری بــه خاطر ارزشــی کــه بــرای او قائــل اســت حــرف شــنوی بهتــری داشــته باشــد، لــذا بایســتی در ایــن مــوارد آمــر و ناهــی فــرد دیگــر را توجیــه و تحریــک نمایــد تــا در ایــن زمینــه اقــدام نمایــد.

مثلاً مــادری مــی دانــد اگــر دوســت فرزنــدش یــا معلمــش بــا او صحبــت کند نتیجــه خواهــد داشــت او را آگاه نمــوده و از او بخواهــد تــا وی را هدایــت نمایــد. البتــه در ایــن روش بایســتی مواظــب بــود حرمــت فــرد خاطــی حفــظ شــود و باعــث غیبــت و هتــک حرمــت او نگــردد.

روش مستقیم امر به معروف و منکر )تذکر زبانی(

در صورتــی کــه شــیوه ی غیرمســتقیم امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر مثمــر ثمــر واقــع نشــود، و یـا امـکان انجامــش نباشــد، ناگزیـر بــه امــر و نهــی مســتقیم متوسّــل مــی شــویم. تذکــر زبانــی مــی توانــد بــا شــیوه هــای فــراوان متنوعــی انجــام گیــرد و مــا در ایــن نوشــتار برخــی از شــیوه هــای موفــق و تجربــه شــده را مــورد بحــث وبررســی قــرار دهیــم و چگونگــی بیــان آنهــا را همــراه بــا نمونــه هــای عملــی طــرح مــی کنیــم تــا عمل کننــدگان بــه ایــن دو فرضیــه ی نورانــی بتواننــد بــا ایــن منبــع گســترده ی روش هــا، شــیوه متناســب بــا زمــان مــکان وشــخصیت خــود و مخاطبــان شــان را برگزیننــد.

الف) امر به معروف داستانی

امربــه معــروف داســتانی آن اســت کــه تذکــر دهنــده، امــر ونهــی خــود را بــه صــورت یــک داســتان متناســب بــا کار گنهــکار بیــان کنــد بــه گونــه‌ای کــه بفهمــد مــراد از نقــل ایــن داســتان تذکــر بــه اوســت.

داســتان همــواره مــورد توجــه انســان‌ها بــوده و از لطافــت تاثیــر گــذاری خاصی برخــوردار اســت. همــه ی انســان هــا بــه همــه ســاایقی کــه دارنــد بــه داســتان عالقمندنــد واگــر تذکــر دهنده بتوانــد بــا موفقیــت داســتان ســازنده‌ای را نقــل کنــد چــه بســا بتوانــد تحولــی را در دل او بوجــود آورد.

ب) شیوه ی نوشتاری

گاهــی آمــر وناهــی، بــه دالیلــی، شــرایط را بــرای امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر زبانــی و گفتــاری، مناســب نمــی بینــد. امــا یــادآوری کتبــی و نوشــتاری را مؤثــر تشــخیص مــی دهــد و از ایــن شــیوه بهــره مــی گیــرد. روشــن اســت، کــه در یاداشــت کتبــی نیــز، نــرم بــودن جمــاات، پندآمیــز بــودن، حفــظ کرامــت و شــخصیت مخاطــب بایــد مراعــات گــردد. از دیگــر جاهــای بهــره گیــری از ایــن شــیو ه، نوشــتن مقــاالت ســودمند، کتــاب هــا و پیــام هــای تبلیغاتــی، در راســتای تشــویق بــه معــروف هــا مــی باشــد.

ج) امر به معروف طنز آمیز

در برخــی از مــوارد اســتفاده از طنــز و مــزاح مــی توانــد میــزان تأثیــر امــر و نهــی دینــی را افزایــش داده و انجــام آن را روان تــر و بیــان آنــرا دلنشــین تــر ســازد وگاهــی تذکّــر تنهــا بــه همیــن شــیوه میســر اســت. البتــه بایــد مراقــب باشــیم بــه شــخصیت کســی اهانــت نشــود و طنــز و شــوخی مــا ســازنده و صالــح باشــد و ســخن حــق خــود را کــه مأموریــت الهــی برانجــام آن داریــم بــا لطافــت و شــوخ طبعــی بــه گنهــکار اعلام کنیــم.

=د) امر به معروف تکراری

برخــی از گنهــکاران بــه خاطــر اســتمراری کــه در گنــاه خودداشــته انــد و یــا بــه ســبب عالقــه یــا عادتــی کــه بــه عمــل خــود پیداکــرده انــد بــا یــک بــار امــر و نهــی دینــی موفــق بــه تــرک منکــر یــا انجــام معــروف نمــی شــوند از ایــن رو بایــد نســخه‌ای کــه بــرای درمــان آنهــا انتخــاب مــی کنیــم چنــد بــاری کــه لازم اســت تکــرار گــردد و مــی شــود هــر بــار از یکــی ازشــیوه هــای مناســب بهــره گرفــت. امــر و نهــی دینــی بــه هــر انــدازه کــه لازم باشــد بایــد تکــرار شــود بــه شــرط آنکــه دارای تأثیــر مثبــت بــوده و تأثیــر منفــی هــم بــرای مخاطــب و تذکــر دهنــده نداشــته باشــد از ایــن رو اگــر تکــرار آن لازم باشــد و ایــن تکــرار از ســوی یــک نفــر تاثیــر منفــی نداشــته باشــد بایــد در آمــران بــه معــروف تنــوع ایجــاد گــردد و همــان گونــه کــه اگــر لازم باشــد بایــد شــیوه هــا هــم متنــوع شــود.

ه(امر به معروف تمجیدی

ذکــر خوبــی هــای انســان هــا حــس خــوب بــودن را تقویــت مــی کنــد و چنیــن حســی پرهیــز از گنــاه و پذیــرش امــر و نهــی دینــی را آســان تــر مــی ســازد از ســوی ایــن بــاور را هــم در گنهــکار ایجــاد مــی کنــد کــه تذکــر دهنــده بــه خوبــی هــای او آگاه و در نــزد او از مقبولیــت هایــی برخــوردار اســت چنیــن بــاوری ارتبــاط بــا مخاطــب را روان تــر وتاثیــر ســخن را در او افزایــش مــی دهــد البتــه نبایــد ســتودن گنهــکار بــه گونــه‌ای باشــد کــه او را تبــاه کنــد زیــرا تعریــف در نــزد دیگــران اگــر بــا کارشناســی لازم صــورت نگیــرد ســبب تکبــر خــود برتــر بینــی و چــه بســا موضــع گیــری در برابــر امــر و نهــی گــردد. بحــث

مهارتی:

در حلقــه بحــث کنیــد آیــا روش هــای غیرمســتقیم امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر بــر روش هــای مســتقیم آن برتــری دارد؟ چــرا؟

مطالــب ایــن مقالــه از بــا اســتفاده از کتــاب «تذکــر ربانــی» آقــای محمــد رضــا علــی اکبــری و کتــاب «هشــتاد شــیوه کاربــردی امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر» آقــای حســین رضایــی تهیــه شــده اســت.

روش «استدلالی» یا «احساسی»

اســتفاده از اســتدالل یــا احســاس کاملاً بســتگی بــه ویژگــی هــای شــخصیتی طرفیــن دارد. طبعــاً روش اســتداللی و اقناعی نتیجــه‌ای پایدارتــر دارد ولــی در خیلــی از اوقــات، روش هــای عاطفــی و احساســی نیــز بیشــتر از اســتدالل اثــر مــی کنــد.

روش استدلالی

روش اســتداللی شــیوه‌ای کــه در آن آمــر و ناهــی بــرای امــر و نهــی خــود دلیــل و برهــان اقامــه مــی کنــد. مثلاً گاهــی بــه فوائــد معــروف و مفســده ی منکــر اشــاره و گاهــی پیامدهــای مثبــت و منفی معــروف و منکــر را بــرای مخاطــب بیــان مــی کنــد. برخــی از صــورت هــای مختلــف شــیوه اســتداللی اشــاره مــی کنیــم:

الف. تعلیلی

روحیــه برخــی گنهــکاران بــه گونه‌ای اســت کــه اگــر علــت معــروف و منکــری کــه بــه آنهــا گوشــزد مــی شــود را بشــنوند پذیــرش بیشــتری خواهنــد داشــت، از ایــن رو بــه دنبــال امــر ونهــی بــه علــت آن هــم اشــاره مــی کنیــم و بــه چنیــن امــر بــه معروفــی امر بــه معــروف تعلیلــی گوییــم.

ب. انتفاعی

انســان همــواره بــه منافــع خــود می اندیشــد و دوســت دارد بــرای انجــام کار و یــا تــرک هــرکاری نفعــی بــه او برســد و یــا ضــرری از او دور گــردد از ایــن رو اگــر بدانــد امــر و نهیــی کــه بــه او مــی شــود دارای منافــع و مصالحی بــوده و زیانــی را از او دور مــی ســازد اســتقبال بیشــتری از تذکــر خواهــد داشــت.

روش احساسی

در روش احساســی بــا تحریــک احساســات و عواطــف مخاطــب مــی تــوان زمینــه ی تاثیرگــذاری در فــرد را فراهــم کــرد. در ایــن روش آمــر یــا ناهی بایســتی بتوانــد زمینه ی رفاقــت و دوســتی را مهیــا نمایــد و در مســیر دوســتی و ارتبــاط بــه مــرور بــا محبتــی کــه بــه وی مــی نمایــد خطاهــای فــرد را کاهــش دهــد و زمینــه ی پذیــرش و انجــام معــروف را در وی فراهــم آورد. ایــن شــیوه معمولاً در جایــی کارایــی دارد کــه امــکان برقــراری ارتبــاط مســتمر بــا فــرد وجــود داشــته باشــد؛ مثلاً فــردی کــه منکــری را انجــام مــی دهــد و یــا معروفــی را تــرک کــرده اســت یکــی از بســتگان، نزدیــکان یــا همســایه هــای آمــر یــا ناهــی باشــد.

نمونه عملی

مرحــوم آیــت الله مختــاری )ره( نقــل مــی کنــد: «در محضــر حضــرت آیــت الله العظمــی مرعشــی نجفــی)ره( بودیــم. مــردی آلت و گــردن کلفــت مدتــی بــود حســابی دور آقــا مــی چرخیــد و خــودش را بــه آیــت الله العظمــی مرعشــی نجفــی)ره( نســبت مــی داد. بطــوری کــه همــه فهمیده بــودن ایــن مــرد آلت، مریــد آیــت الله العظمــی مرعشــی نجفــی)ره( اســت. یــک روز کــه بــرای وضــو بــه وضوخانــه رفتــه بــودم، بــا کمــال تعجــب دیــدم ایــن مــرد آلت وضــو مــی گیــرد، وقتــی بــه اطرافــش نــگاه مــی کنــد مــی بینــد کســی نیســت، َمــس پــا را روی کفــش مــی کشــد و حوصلــه ی کفــش درآوردن نــدارد! خدمــت حضــرت آیــت الله العظمــی مرعشــی نجفی )ره( رســیدم و بــا نارحتــی تمــام گفتــم: آقــا! ایــن مــرد التــی کــه همــه مــردم خبــر دارنــد مریــد شــما شــده، ایــن گونــه وضــو مــی گیــرد، اگــر کســی ببنــد بــرای شــما زشــت اســت!

حضــرت آیت الله العظمی مرعشــی نجفی)ره( لبخنــدی زد و گفــت: «آقــای مختــاری! مــی دانــم ایــن گونــه وضــو مــی گیــرد! امــا مــن بــا محبــت نمــاز خوانــش کــردم اگــر تــو راســت مــی گویــی بــا محبــت کفشــش را از پایــش بیــرون آور. فقــط مواظــب بــاش از نمــاز فراریــش ندهــی!»

بحث مهارتی:

بحــث کنیــد بــا توجــه بــه ویژگــی هــای گــروه ســنی نوجوانــان، وقتــی یــک نوجوان منکــری را انجــام مــی دهــد، کــدام یــک از روش هــای اســتداللی یــا احساســی بهتــر اســت مــورد اســتفاده قــرار گیــرد؟

روش «فردی» یا « جمعی»

امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر متناســب بــا نــوع معــروف و منکــر و همچنیــن ویژگــی هــای مخاطــب در یــک تقســیم بنــدی دیگــر، بــه دو صــورت فــردی و جمعــی انجــام شــود:

روش فردی

در شــیوه ی فــردی، یــک شــخص بــه تنهایــی نســبت بــه انجــام امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر اقــدام مــی کنــد. ایــن شــیوه در جایــی کارایــی دارد کــه اولاً منکــر آثــار عمیــق و گســترده چندانــی نــدارد. ثانیــاً فــردی کــه آن را مرتکــب مــی شــود قدرتــی برابــر بــا آمــر و ناهــی دارد، در ایــن صــورت آمــر و ناهــی مــی توانــد بــه صــورت فــردی بــه امــر و نهــی بپــردازد. در شــرایط متعــارف روش فــردی بهتــر اســت، چــون مســائل پوشــیده تــر مــی ماند. مثلاً : اگــر دوســت انســان مرتکــب منکــری چــون دروغگویــی یــا غیبــت گــردد، در ایــن جــا بایســتی بــه صــورت انفــرادی وارد عمــل شــد، و او را بــا شـیوه هــای مختلفــی از تکـرار آن عمــل زشــت بــاز داشــت.

روش جمعی

گاهــی آمــر و ناهــی، بــا ارتبــاط فــردی خــود بــا مخاطــب وتذکــر زبانــی بــه او، مــی تــوان تاثیــر گــذار باشــد و معــروف را محقــق ســازد، یــا ایــن کــه از انجــام منکــر یــا ادامــه آن جلوگیــری کنــد امــا گاهــی آن عمــل ناپســند، و فــردی کـه آن را انجــام داده و یـا آن عمــل نیـک و معــروف و کســی کـه آن را تــرک نمــوده بــه گونــه‌ای اســت کـه امــر و نهــی فردی در آن تأثیـری نــدارد؛ ولــی اگــر بــه صــورت جمعی گروهــی، ســه یــا چهــار نفــره یــا بیشــتر امــر و نهــی انجــام پذیــرد مؤثــر خواهــد بــود. در چنیــن مــوردی بایــد بــه صــورت جمعــی وارد عمــل شــد. بــه عنــوان مثــال: فــرد زورگویــی کــه حقــوق دیگــران را پایمــال مــی کنــد، جــز از راه نهــی از منکـر بــه شـکل عمومــی و جمعــی اصـااح نمــی پذیــرد. و یــا ایــن کــه انجــام دهنــده ی آن عمــل نــاروا، دارای ویژگــی خاصــی اســت کــه بــا امــر و نهــی انفــرادی، دســت از گنــاه نمــی کشــد؛ امــا اگــر بســیاری از افــراد اجتمــاع، و لــو تــک تــک وی را از گنــاه بازدارنــد، و از جهــت اجتماعــی تحــت فشــار واقــع شــود، ممکــن اســت از گنــاه و خطــا بــاز ایســتد.

بــا کمــی تأمــل متوجــه خواهیــم شــد کــه قــدرت بــر امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر، فقــط قــدرت شــخصی نیســت، بلکه انســانها بــهمنظــور امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر می‌تواننــد قــدرت شــان را متمرکــز کننــد و بــا جمــع کــردن قدرتهــای شــان، قدرتــی را ایجــاد نماینــد کــه بتواننــد در مقابــل قــدرت مجرمــان، مقاومــت کننــد.

کار جمعــی مــی توانــد بــا دعــوت متخلــف در یــک جمــع بــرای تذکــر باشــد یــا بــا اجتمــاع در یــک نقطــه و اعتــراض و یــا فرســتادن پیامــک و نامــه یــا نحــوه دیگــری کــه مخاطــب بفهمــد جمــع بــا او مخالــف اســت و او را امــر و نهــی مــی کنــد. همچنیــن امــر و نهــی جمعــی مــی توانــد در قالــب اعــزام هیــأت و تهیــه طومــار و یــا راهپیمایــی باشــد.

بحث مهارتی:

چنــد مــورد ذکــر کنیــد کــه در آن مــوراد بایــد از روش جمعــی اســتفاده کنیــم. و بحــث کنیــد چــرا در ایــن مــوارد، روش جمعــی بهتــر از روش فــردی مــی توانــد در کاهــش زمینــه ی منکــر مؤثــر واقــع شــود؟

روش «ایجابی» یا «سلبی»

روش امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر بــه میــزان اســتفاده از محبــت و عاطفــه یــا تنــدی در برخــورد بــا شــخص خاطــی به دو دســته تقســیم مــی شــوند: روش «ایجابــی» یــا «ســلبی»

روش ایجابی

همیشــه تنــدی و برخوردهــای تلــخ در مواجهــه ی بــا منکــر و تــرک معــروف نمــی توانــد راهگشــای حــل مشــکل باشــد. روشــهای ایجابــی روش هایــی هســتند کــه در آنهــا بــر اســتفاده از محبت،کرامــت و تأیید مخاطــب تاکیــد مــی شــود زیــرا شــیوه‌های عاطفــی و محبــت آمیــز تأثیــر بیشــتری در مخاطــب بــرای تــرک منکــر و انجــام معــروف دارنــد.

بنابرایــن تــا جایــی کــه مــی شــود در امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر بایــد از روش هــای ایجابــی و صمیمانــه بــرای امــر و نهی بهــره گرفــت کــرد. روش ایجابــی خــود می‌توانــد بــه شــکل هــای مختلفــی انجــام شــود کــه در ایــن نوشــتار بــه برخــی از آنهــا اشــاره مــی کنیــم:

امربه معروف تأییدی

در امــر و نهــی تاییــدی خوبی هــای گنهکار مــورد تأییــد قــرار مــی گیــرد وآنــگاه امــر و نهــی مــی شــود. ظرافــت شــیوه ی تاییــدی در آن اســت کــه بــا تأییــدی کــه انجــام می گیــرد مخاطــب بــه تذکــر دهنــده خــوش بیــن مــی گــردد و بــه انصــاف او کــه خوبی هایــش را نادیــده نمــی گیــرد اطمینــان پیــدا مــی کنــد و بــا ایــن دو ویژگــی جایــی بــرای ســوء تفاهــم و ذهنیــت هــای منفــی بــرای او باقــی نمــی مانــد و اینهــا زمینــه هــای بســیار خوبــی اســت کــه او را تســلیم تذکــر مــی کنــد. ایــن شــیوه بــرای همــه مفیــد اســت امــا بــرای کســانی کــه ذهنیــت هــای منفــی داشــته و یــا از تأییــد دیگــران رضایــت خاطــر زیــادی پیــدا مــی کننــد مفیدتــر اســت.

چگونه بگوییم؟

مثلاً بــه دانــش آمــوز متدینــی کــه بــه وظایــف درســی خــود عمــل نمــی کنــد بگوییــم: شــما دانــش متدینــی هســتی ایــن ارزش بســیار بزرگــی اســت کــه خــدا نصیــب شــما کــرده امــا درس خوانــدن شــما خــوب نیســت و بایــد تلاش بیشــتری داشــته باشــی.

امر به معروف تبشیری

مــژده و بشــارت از امــوری اســت کــه همــه ی انســان هــای عالــم بــدون اســتثنا بــه آن عالقمندنــد و بــه آن توجــه ویــژه‌ای دارنــد زیــرا محتــوای بشــارت مســرت بخــش دل هــا و شــیرین کننــده کام انســان هاســت از ایــن رو آمــر بــه معــروف مــی توانــد در مــواردی کــه مدیریــت موفــق امــر و نهــی دینــی اقتضــا دارد بشــارت را در تذکــر خــود مــورد توجــه قــرار دهــد وکام مخاطــب خود را بــه آن شــیرین کنــد در ایــن صــورت بــه یــک آرامــش روانــی دســت خواهــد یافــت و پذیــرش او افزایــش مــی یابــد.

روش سلبی

روش ســلبی، شــیوه‌ای اســت کــه از برخوردهــای زبانــی تنــد و منفــی و در برخــی مــوارد برخــورد فیزیکــی بــرای برحذر داشــتن فــرد از بــدی هــا و یــا واداشــتن وی بــه خوبی هــا اســتفاده مــی شــود.

روش هــای ســلبی ماننــد یــک داروی تلــخ یــا یــک عمــل جراحــی اســت کــه در برخــی از مــوارد پزشــک بــرای درمــان بیمــاری چــاره‌ای جــز اســتفاده از آن نــدارد. البتــه روش ســلبی و برخــورد، همیشــه بایــد آخرین حربــه باشــد، مگــر جایــی کــه یقیــن داشــته باشــیم جــز بــا زبــان تلــخ و جــز بــا برخــورد، کاری پیــش نمــی رود. البتــه ذکــر ایــن نکته نیــز لازم اســت کــه هنــگام اســتفاده از روش ســلبی در امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر بایــد از ســاده تریــن ســطح اســتفاده نمــود.

بحث مهارتی:

بحــث کنیــد چگونــه مــی توانیــم بــا روش تأییــدی، مغــازه داری را کــه گــران فروشــی مــی کنــد، نهــی از منکــر کنیــم؟

روش«مردمی» یا «حاکمیتی»

در برخــی مــوارد منکــر و معــروف از مواردی اســت کــه نظــارت مردمــی در آنجــا پاســخگو نیســت و امــر و نهــی مردمــی مؤثــر نمــی افتــد و بایــد دولــت بــا قدرتــی کــه دارد در ایــن مســاله وارد و زمینــه ی تحقــق معــروف و کاهــش و یــا از بیــن بــردن منکــر را فراهــم آورد، ولــی در برخــی از موقعیــت هــا دقیقــاً نظــارت مردمــی مــی توانــد راهگشــای حــل مشکلات باشــد:

روش مردمی

اسلام تأکیــد دارد کــه افــراد، همــان گونــه کــه در برابــر بهداشــت محیــط خــود مســئولیت دارنــد، در رفتــار دیگــران هــم مســئولاند و همانگونــه کــه کســی حــق نــدارد آب شــهر را مســموم کنــد، حــق نــدارد فضــای فرهنگــی یک شــهر اسلامی را مســموم کنــد. اگــر کســی برخـااف ایـن مســیر گام برداشــت، بایــد تحــت تعقیــب قــرار گیــرد. تمــام افــراد جامعــه در زمــان ایجــاد یــک ناهنجــاری اخالقــی در جامعــه مســئولیت دارنــد و موظفانــد بنابــر مراتــب مختلــف امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر، بــه وظیفــه خــود عمــل کننــد.

بنابرایـن عمــل بــه امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر، یــک ویژگــی مهــم جامعــه اسلامی اســت کــه بــر اســاس فرهنــگ اصیــل دینــی شــکل گرفتــه اســت و عنصــری محــوری شــمرده میشــود: َِفریضَــهَعِظَیمــهَِبهــاَُتقــامُْ‌الفرایــض.) کلینــی، الفــروع مــن الکافــی، ج۵، ص)۵۵ بــر اســاس ایــن روایــت، ایــن فریضــه، از هــر واجبــی واجبتــر اســت و قــوام دیگــر واجبــات هــم بســتگی به انجــام آن دارد؛ درصورتیکــه بــه ایــن واجــب عمــل گردیـد، دیگــر واجبــات هــم جایـگاه خــود را پیــدا خواهنــد کــرد

روش حاکمیتی

وظیفــه ی حکومــت تنهــا حمایــت از آمــران بــه معــروف و ناهیــان از منکــر نیســت، بلکــه در مــواردی کــه منکــر در ســطح بســیار گســترده و یــا افــرادی کــه مرتکــب منکــر مــی شــوند، دارای موقعیــت اجتماعــی بالاتر و قــدرت بیشــتری نســبت بــه مــردم هســتند و از مــردم عــادی حــرف شــنوی ندارنــد در ایــن صــورت ایــن وظیفــه ی حکومــت اســت کــه در ایــن مــوارد وارد عمــل شــود و امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر کنــد. لــذا مــواردی پیــدا مــی شــود کــه تنهــا در آن مــوارد حکومــت و کارگــزاران آن هســتند کــه مــی تواننــد ایــن فریضــه را انجــام دهنــد مثــًاا نظــارت بــر مراکــز اقتصــادی و فعالیــت هــای خــود کارگــزاران حکومتــی و کشــف فســادهای بــزرگ اقتصــادی تنهــا از دســت نهادهــای دولتــی بــر مــی آیــد.

ایفــای وظیفــه ی امــر بــه معــروف در بســیاری از مهــم تریــن مصادیــق آن، نیازمنــد اطالعــات و امکانــات و افــراد زیــادی اســت و بــدون امکانــات کافــی میســر نیســت و چــون در روش دولتــی بیشــترین امکانــات و افــراد فراهــم اســت، ایــن روش بــرای تحقــق بخشــیدن بــه اهــداف ایــن وظیفــه ی بــزرگ، بــر دیگــر روش هــا برتــری دارد.

همچنیــن در مــواردی کــه اجــرای امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر، نیــاز بــه برخــورد فیزیکــی باشــد، در جامعــه اسلامی کــه دولــت اسلامی حاکمیــت دارد، ایــن برخــورد فیزیکــی بایــد از طــرف مقــام رســمی و بــا مجــوز رســمی صــورت گیــرد. البتــه از آنجایــی کــه جــان و مــال و آبــرو افــراد جامعــه از اهمیــت باالیــی برخــوردار اســت. در صورتــی کــه جــان، مــال و یــا آبــروی کســی در جامعــه در خطــر باشــد و امــکان حضــور نیروهــای دولتــی و یــا کســب اجــازه از مقامــات دولتــی ممکــن نباشــد در ایــن صــورت در حــد مقــدور آمــر و ناهــی بایــد در برابــر فــرد متجــاوزو خاطی مقاومــت کنــد و از ریختــن خــون و آبــروی فــرد جلوگیــری کنــد.

بحث مهارتی:

بحــث کنیــد چــرا در امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر روش مردمــی کارآمــد تــر و مناســب تــر از روش دولتــی و حاکمیتــی مــی باشــد؟

روش «دفعی » یا «تدریجی »

گاهــی امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر بــه صــورت دفعــی و گاهــی بــه صــورت تدریجــی انجــام مــی پذیــرد. بــه تناســب نــوع منکــر و مخاطــب، بایــد از هــر کــدام از ایــن روش هــا در موقعیــت مناســب اســتفاده کنیــم:

شیوه دفعی

گاهــی اوقــات یــک تذکــر بــه صــورت دفعــی و ناگهانــی مــی توانــد فــردی را کــه از روی غفلــت واجبــی را تــرک کــرده و یــا منکــری را انجــام مــی دهــد، متنبــه کنــد. تذکــر بــه صــورت دفعــی در مــوارد زیرکارآیــی دارد: .۱ فــردی کــه منکــری را مرتکــب مــی شــود تــازه در ابتــدای راه اســت و چنــدان بــه گنــاه آلــوده نشــده کــه بــه راحتــی نتوانــد خــود را لــوث آن گنــاه پــاک کنــد.

۲. بــا فــرد خاطــی ارتبــاط مســتمر و همیشــگی نداریــم؛ مثلاً فــردی کــه در یــک اتوبــوس منکــری را از فــرد مشــاهده مــی کنــد در ایــن جــا مــی توانــد از شــیوه ی دفعــی بــرای انجــام ایــن فریضــه اســتفاده نمایــد. البتــه شــیوه دفعی صــورت هــای مختلفــی دارد کــه در قســمت روش هــای مســتقیم و غیــر مســتقیم بــه آنهــا اشــاره مــی کنیــم.

شیوه تدریجی

آمــر و ناهــی در برخــی مــوارد و دربــاره بعضــی از اشــخاص، بــه شــرایط ویــژه‌ای برخــورد مــی کنــد و تشــخیص مــی دهــد کــه در ایــن مــورد خــاص بایــد فراخــوان تدریجــی بــه معــروف داشــته باشــد یــا از منکــر، نهــی کنــد، زیــرا در غیــر ایــن صــورت یــا تأثیــر مثبتــی در مخاطــب پدیــد نمــی آیــد و یــا اثــر منفــی بــر جــای خواهــد گذاشــت.

در منکراتــی کــه بــه عــادت طوالنــی بــدل شــده یــا در مــواردی کــه شــخصیت مخاطــب عمیقــاً منحــرف شــده یــا مثلاً منکراتــی کــه قبــح اجتماعــی آن در محیــط زندگــی مخاطــب کــم اســت نتیجــه گرفتــن دفعــی و ناگهانــی معمولاً ســخت تــر اســت و اغلــب لازم اســت وقــت بیشــتری گذاشــته شــود و پلــه پلــه فــرد را بــه اصـااح نزدیــک کنیــم. در ایــن مــورد ارزیابــی شــرایط و نســبت مخاطــب بــا امــر و نهــی کننــده میــزان آلودگــی و عمــق آن در تصمیــم بســیار مؤثــر اســت. گاهــی ممکــن اســت بــرای رفــع یــک منکــر یــک ســال بــا مرتکــب آن کار کنیــم و پلــه پلــه او را از آلودگــی پــاک کنیــم.

مثلاً کســی کــه خمــس مــال خــود را نمــی پــردازد واگــر یکبــاره بــه او گفتــه شــود یــک پنجــم مــال خــود را بپــردازد، حیــرت مــی کنــد بایــد در یــک مرحلــه بــا وجــود حکــم خمــس در اسلام او را آشــنا ســازیم و بگوییــم یکــی از واجبــات مهــم دینی برخــی افــراد تحمــل ندارند کــه در یــک بار، بطــور کامــل امــر بــه معــروف شــوند و چــه بســادر برابــرآنلجاجتکــردهوآنراردکنند امــا اگــر بــه تدریــج بــه آنهــا گفته شــود می‌تواننــد آن را هضــم کــرده و بپذیرند.

کــه در رســاله هــای همــه مراجــع بیــان شــده باشــد خمــس اســت و هرمســلمانی بایــد یــک پنجــم مالش را بــا شــرایطی کــه بیــان شــده اســت بپــردازد آنــگاه در مرحلــه بعــد دربــاره برخــی دیگــر ازمســائل خمــس و نحــوه پرداخــت آن مطالبــی را بــا او در میــان گذاریــم ودر مرحلــه ســوم بــه او بگوییــم: خمــس مــال خــود را پرداخــت کــن تــا امــوال تــو حــاال گــردد وآثــار مثبــت انجــام ایــن واجــب در زندگــی شــما آشــکار گردد.

بحث مهارتی:

بحــث کنیــد اگــر از فــردی کــه در یــک خانــواده ی غیرمذهبــی رشــد کــرده اســت، بخواهیــم از همــان برخــورد آغازیــن، بــه همــه ی بایدهــا و نبایــد هــای دینــی عمــل کنــد، این شــیوه ی امــر و نهــی چــه تبعــات منفــی مــی توانــد داشــته باشــد؟

نکــات مهم در امــــربه معــــــروف و نهی از منکر زبانی

از آنجــا کــه امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر زبانــی از رایــج تریــن و مؤثرتریــن راه هــای امــر و نهــی بــه شــمار مــی رود و بســیاری از چالشهــا و مشکلات و موانــع عمــل و اجــرای امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر در قبــول و پذیــرش از ســوی مخاطبــان بــا رعایــت اصــول امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر زبانــی از بین مــیرود. رعایــت نــکات زیــر اثــر اجــرای ایــن فریضــه را بــر مخاطــب بیشــتر خواهــد کــرد:

شیوایی

در امــر و نهــی زبانــی بایــد از بهتریــن کلمــات و جمــاات ممکــن اســتفاده کــرد؛ قطعــاً بیــان شــیوا و بلیــغ در مخاطــب اثــر بیشــتری خواهــد گذاشــت و ســخن را شــنیدنی تــر جلــوه خواهــد داد. از ایــن رو رعایــت نــکات بالغــت و شــیوایی ســخن ضریــب اثــر کلام را در مخاطــب بیشــتر مــی کنــد.

صراحت

صراحــت کلام در امــر و نهــی زبانــی بایــد بــه گونــه‌ای باشــد کــه مخاطــب بــه ســرعت متوجــه موضــوع شــود. عــدم رعایــت صراحــت لازم در بیــان امــر و نهــی و اســتفاده از گوشــه و کنایــه هــای ناشــیانه و بــی ربــط مخاطــب را ســردرگم و امــر و نهــی را بــی تأثیــر خواهــد کــرد.

اختصار

کلام بایــد تــا جایــی کــه ممکــن اســت مختصــر و مفیــد فایــده باشــد، اطالــه کلام در امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر و گرفتــن وقــت زیــاد از مخاطــب باعــث دلزدگــی وی خواهــد شــد و باعــث مــی شــود مخاطــب در اتخــاذ موضــع مخالــف مصمــم تــر شــده و لجبــازی کنــد.

متانت

رعایــت متانــت و ادب در امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر، ســخن آمــر و ناهــی را شــنیدنی تــر و اثــر آن را بیشــتر مــی کنــد.

مثلاً اگــر بــه کســی کــه دیگــران را مســخره مــی کنــد گفتــه شــود: «انســان بــا شــخصیت دیگــران را مســخره نمــی کنــد» بــا ایــن جملــه کــه گفتــه شــود:«بی مــزه گــی نکــن» تفــاوت بســیار دارد.

جملــه اول را مخاطــب قطعــاً بــا میــل و رضایــت بیشــتری گــوش مــی کنــد؛ و در مقابــل جملــه دوم بــه احتمــال زیــاد موضــع گیــری مخالــف خواهــد داشــت.

جدیت

الفــاظ تذکــر و امــر و نهــی بایــد جــدی و بــه دور از هرگونــه شــوخی، هــزل و تســامح باشــد.

اگــر در امــر و نهــی زبانــی و کلام، آمــر و ناهــی موضــوع را بــه مســخره بگیــرد، مخاطــب نیــز بــه موضــوع اهمیتــی نخواهــد داد و مطلــب را بــه شــوخی و مســخره مــی گیــرد.

جدیــت داشــتن در کلام ضریــب نفــوذ و اثــر کلام را بیشــتر خواهــد کــرد.

اعتدال

کلمــات بایــد از هرگونــه افــراط و تفریــط به دور باشــد. مثلاً نبایــد در امــر و نهــی مکــروه را حــرام جلــوه داد یــا گنــاه و معصیــت صغیــره را بــزرگ و کبیره دانســت یــا برعکــس گنــاه کبیــره را کوچــک شــمرده و آن را صغیــره جلــوه داد.

سلامت

اگــر چــه گنــاه گنهــکار و ارتــکاب آن باعــث ناراحتی و عصبانیــت آمــر و ناهــی مــی شــود، امــا تذکــر دهنــده نبایــد بــرای امیــال شــخصی و تخلیــه عصبانیــت خــود بــه گنهــکار توهیــن کنــد یــا ناســزا بگویــد. ایــن کار اثــر بســیار بــدی خواهــد داشــت و گنهکار را بــر گنــاه خــود مصمــم تــر و در مقابــل حــرف حــق لجــوج تــر خواهــد کــرد. در حالــی کــه هــدف از امــر بــه معــروف و نهــی از منکر اصـااح دیگران و در نهایــت جامعــه اســت و امــر و نهــی بــا دخالــت امیــال شــخصی و عصبانیــت و توهیــن فایــده‌ای نــدارد حتــی شــرایط را بدتــر و آلــوده تــر مــی کنــد.

عطوفت

کلمــات مــورد اســتفاده در امــر و نهــی بایــد بــا مهربانــی و محبــت آراســته باشــد. اســتفاده از کلماتــی کــه نمــاد عطوفــت و نزدیکــی بــا مخاطــب اســت، ســبب مــی شــود کــه مخاطــب امــر و نهــی بــا آمــر یــا ناهــی احســاس بهتــری داشــته باشــد و ایــن باعــث صمیمیــت بیشــتر مــی شــود و از ایــن صمیمیــت و نزدیکــی، پذیــرش مخاطــب را بالا بــرده و اثــر تذکــر را زیــاد مــی کنــد.

البتــه کــه در امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر اصــل بــر مهربانــی و عطوفــت اســت، امــا در جایی کــه لازم اســت بنــا بــه تشــخیص صحیــح و بــا فکــر و درایــت، برخــورد جدیــت و غلظــت بیشــتری انجــام شــود.

اکرام و احترام

اســتفاده از ادبیــات محترمانــه و اکــرام شــخصیت مخاطــب در کلام بســیار مهــم اســت. آنچنــان کــه عــدم رعایــت ایــن نکتــه در ذهــن مخاطــب ایــن را متبــادر مــی کنــد کــه آمــر یــا ناهــی قصــد توهیــن و تحقیــر وی را دارد، از ایــن رو در کمتریــن عکــس العمــل هیــچ توجهــی بــه کلام آمــر یــا ناهــی نمــی کنــد و حتــی ممکــن اســت برخــوردی تنــد نمایــد.

البتــه ایــن احتــرام بایــد بــه انــدازه و در حــد مــورد نیــاز باشــد و نبایــد در حالــت افراطــی تبدیــل بــه تواضــع بیــش از حــد در مقابــل گنهــکار شــود و بــرای وی ذهنیــت دیگــری ایجــاد کنــد.

سلام کردن

ســاام کلیــد ارتبــاط و گفتگــو اســت، وقتــی کــه در پــی ســاام کــردن ارتبــاط برقــرار شــد، قســمتی از مأموریــت انجــام گرفتــه اســت و راه بــرای ادامــه کار گشــوده مــی گــردد.

تقویت روابط

روابــط شــما بــا خانــواده و دوســتان و افــرادی کــه نقــش مهمــی در زندگــی شــما ایفــا مــی کننــد، نبایـد مــورد غفلــت واقــع شــوند. بــا ایـن افــراد بیـرون برویـد و ســاعات خوشــی را بــا هــم بگذرانیــد. کارهــای دلپذیـری را بــا هــم انجــام دهید تــا زمانیکــه کار نادرســتی از آنهــا ســر زد تذکــر شــما موثــر باشــد. یعنــی روابــط خــوب شــما بــا دیگــران بــه شــما کمــک مــی کنــد عنــوان یــک فــرد دوســت داشــتنی در موقعیــت یــک فــرد برنــده قــرار گیریــد.

پرورش شخصیت

آیــا شــما بداخلاق، ترشــرو و اخمــو هســتید. بــا ایــن حالتهــا نمــی توانیــد امــر بــه معــروف موفقــی داشــته باشــید. از شــر رفتارهــا و عادتهــای بــد خــود خــااص شــوید.چون آنهــا یکــی از بزرگتریـن موانــع پیشــرفت شــما هســتند. چــه کســی حرفــی را از انســان بداخـااق قبــول مــی کنــد؟

موضع گیری مخاطبان پــس از تذکر آمر و ناهی

۱. پذیــرش: در صورتــی کــه مخاطــب امــر بــه معــروف یــا نهــی از منکــر را پذیرفــت شایســته اســت آمــر یــا ناهــی او را بــا جمالتــی مثل:«امیــدوارم همیشــه در انجــام ایــن وظیفــه موفــق باشــید» یــا «خــدا شــما را از نیــکان روزگار قــرار دهــد» دعــا کنــد و شــکر خــدا را بجــای آورد. ایــن کار باعــث مــی شــود کــه صداقــت وی بــر مخاطــب اثبــات شــود و همچنیــن تأثیــر بیشــتر امــر و نهــی و اســتمرار تأثیــر را بــه دنبــال داشــته باشــد.

.۲ ســکوت: در صورتــی کــه مخاطــب امــر بــه معــروف یــا نهــی از منکــر در مقابل امــر یــا نهــی ســکوت کــرد، ایــن ســکوت مــی توانــد عالمــت رضایــت و پذیــرش باشــد یــا نشــانه ناخشــنودی و رد امــر و نهی؛ در هــر صــورت در ایــن حالــت وظیفــه آمــر و ناهــی پایــان یافتــه اســت. البتــه بــرای تأثیــر بیشــتر مــی تــوان جمالتــی مثــل: «خدایــا تــو شــاهد بــاش کــه پیامــت را بــه بنــده ات رســاندم» یــا «دوســت عزیــز مــن بــه وظیفه‌ام عمــل کــردم حــال نوبــت شماســت» و ... اســتفاده کــرد.

.۳ مخالفــت: در صورتــی کــه مخاطــب امــر بــه معــروف یــا نهــی از منکــر موضــع انــکار و مخالفــت گرفــت و امــر بــه معــروف یــا نهــی از منکــر را نپذیرفــت، بحــث موضع گیــری آمــر یــا ناهــی پیــش مــی آیــد.

موضــع گیــری آمــر و ناهــی در پــی مخالفت خاطــی بــا امــر بــه معــروف و نهــی از منکر در صورتــی کــه مخاطــب امــر بــه معــروف یــا نهــی از منکــر موضــع انــکار و مخالفــت گرفــت و امــر بــه معــروف یــا نهــی از منکــر را نپذیرفــت، بحــث موضــع گیــری آمــر یــا ناهــی پیــش مــی آیــد کــه شــامل:

.۱ ســکوت: ســکوت در برابــر گنهــکار در اکثــر مــوارد بــه ضعــف بــه حســاب مــی آیــد زیــرا فــرد خاطــی گمــان میکنــد مخالفــت او صحیــح و بــی پاســخ اســت و حــق بــا اوســت.

۲. ارائــه پاســخ هــای کلــی: ایــن از جــواب نــدادن و ســکوت بهتــر اســت. دادن پاســخ هــای کلــی مثــل: «مــن بــه وظیفــه‌ام عمــل کــردم حــال نوبــت شماســت» یــا «مــن شــما را بــه دســتور خــدا آگاه کــردم حــال نوبــت شماســت.»

۳. دادن پاســخ مســتقیم بــه مخالف:

آمــر یــا ناهــی بایــد بــا درایــت، هوشــمندی و حاضــر جوابــی پاســخی مســتدل و مســتقیم بــه مخالــف بدهــد تــا بــا ســکوت نکــردن وی، فــرد خاطــی بدانــد کــه رفتــار و مخالفــت او بــا امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر درســت و بــه حــق نیســت و قطعــاً پاســخی محکــم خواهــد داشــت.

مقاومت در برابر امر به معروف

در برخــی از مــواردی کــه شــخص آمــر و ناهــی اقــدام بــه انجــام فریضــه امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر میکننــد بــا مقاومــت مخاطــب مواجــه میشــوند، دفــاع از عمــل زشــت ممکــن اســت ریشــه هــای مختلفــی داشــته باشــد کــه آمــر بــا شــناخت ایــن ریشــه هــا می‌توانــد در راســتای رفتــار درســت و در پیــش گرفتــن روشــی مناســب برآیــد در زیــر بــه برخــی از ایــن ریشــه هــا اشــاره میشــود:

الف: عوامل درونی

جهل

کودکانـی کـه از ســخنان والدیـن اطاعت نمی کننــد، بــه خاطــر آن اســت کـه اســراری را که در فرمــان والدیــن اســت نمــی فهمنــد. امــام رضــا )علیــه السلام( فرمــود : «اگــر مــردم زیباییهــای ســخنان مــا را بداننــد، پیــرو مــا می‌شــوند.)۱(» انبیــا بــه مــردم منحــرف می‌فرمودنــد : «شــما جاهلیـد؛ وگرنــه در برابــر مــا ایـن همــه سرســختی از خــود نشــان نمی دادیـد.» چــه بسـیارند کســانی کـه پایبنــد بــه نماز نیســتند؛ چــون از اســرار آن آگاهـی ندارند و اگــر آشــنا شــوند نمــاز خواهنــد خوانــد. در آیــات و روایاتــی کــه آن همــه ســفارش بــه علــم جویــی و ســؤال کــردن از علمــا شــده اســت، بــه خاطــر نقــش علــم در هدایــت اســت. مــراد مــا از علــم مــدارک علمـی حوزه و دانشــگاه نیســت؛ زیـرا چه بسـیارند کســانی کــه از نظــر مــدرک علمــی باســوادند، ولــی نســبت بــه انجــام بعضــی از معروف‌هــا و یــا تــرک منکـرات بی‌تفاوتنــد؛ چــون نســبت بــه آن معــروف و منکـر آگاهـی لازم را ندارنــد. از ایــن رو زمانــی کــه آمــر معــروف بــا چنیــن پدیــه هــای مواجــه میشــود بایــد در راســتای برطــرف کــردن جهــل مخاطــب در حد وســع و تــوان برآیــد تــا تذکــر وی مفیــد باشــد.

تعصب

یکــی از عوامــل نپذیرفتــن، تعصــب اســت. تعصــب گاهــی مفیــد و مثبــت اســت و آن زمانــی اســت کــه پافشــاری بــر اهــداف و آرمانهــای مقــدس و مســتدلی باشــد.ولی اکثــر تعصبــات، ریشــه ملــی و قومــی و حزبــی و نــژادی و شــغلی و ... دارد و یــا پافشــاری بــر موهومــات و رســومات و پندارهــای فــردی و اجتماعــی اســت. تعصــب، دود و تاریکــی اســت کــه جلــو چشــم را می‌گیــرد و هیــچ حقیقتــی را جــز راه و رســم خــود نمــی پذیــرد. پافشــاری اکثــر بــت پرســتان در مقابــل انبیـا، روی بت پرســتی نیـاکان و تعصــب بــر راه آنــان بــود. امــروز کــه دنیــا را دنیــای علــم و صنعــت می‌نامنــد، صدهــا قانــون در کشــورها بــر اســاس تعصــب وضــع شــده اســت کــه بــه آنهــا عمــل می‌شــود. آنچــه ابلیــس را بــه سرنوشــت شــوم گرفتــار کــرد، تعصــب او بــود کــه بــه خداونــد گفــت: نــژاد مــن از نــژاد آدم برتــر، و مــن از آتــش و او از خــاک اســت. پــس چــرا مــن بــه او ســجده کنم؟» در چنیــن وضعیتــی آمــر بایــد بــا یــادآوری مثالهــای متعــدد از گذشــتگان مخاطــب را نســبت بــه تعصبــات بیجــا آگاه کنــد.

تکبر

یکــی از دالیــل نپذیرفتــن انتقــاد و نهــی از منکــر، روحیــه اســتکبار اســت.

ب-عوامل بیرونی

تبلیغات سوء

ااگــر افــراد یــا گــروه هایــی علیــه آمریــن بــه معــروف دســت بــه تبلیغــات ســوء بزننــد می‌تواننــد مانــع تأثیــر کالم آنــان شــوند. اگــر امــروزه تبلیغــات ســوء علیـه جمهــوری اسلامی نمــی شــد، مــردم بــه ســراغ شــناخت آن می‌آمدنــد. تبلیغــات ســوء کار را بــه جایــی می‌رســاند کــه مــردم، انبیــا را مجنــون و ســاحر؛ یوســف )علیــه السلام( را متهــم؛ حضــرت علــی )علیــه السلام( را واجــب القتــل؛ امــام حســین )علیــه السلام( را خارجــی؛ و خدمــت بــه یزیـد را عبــادت دانســتند. تبلیغات، از کلیســا کـه در جنایـات ابرقدرتهــا - مســتقیم یـا بــا ســکوت و رضایــت - شــریک جــرم بــوده اســت، چهــره‌ای انســان دوســت و عاطفــی می‌ســازد. درصورتــی کــه مخاطــب متاثــر از ســوء تبلیغــات اســت در صــورت تــوان بایــد وی را از آن محیــط دور کــرد و در صورتــی کــه مقــدور نبــود حداقــل بایــد بــا روش هــای منطقــی در راســتای تضعیــف تبلیغات ســوء حرکــت کــرد و از خــدا خاســت تــا ذهــن مخاطــب را روشــنایی بخشــد.

طاغوت‌ها

در قــرآن، بارهــا جملــه «یَصدونَ عْنَ سِـبیلِ َّالله» بــه کار رفتــه؛ افــرادی مانــع راه خــدا می‌شــوند کـه معمولاً یـا طاغوتها هســتند، یــا ســرمایه داران و مقامــات مملکتــی، یــا دوســتان فاســد و یــا والدیــن و همســر و اســتاد و مشــاوران نابــاب . بــرای مثــال : - جوانــی کــه بنــا دارد بــه تحصیــل خــود ادامــه دهــد، گرانــی حــق معلــم و کتــاب و مســکن و هزینــه زندگــی می‌توانــد مانــع او شــود.

پاکدلــی کــه می‌خواهــد بــه وظیفــه خــود عمــل کنــد، لبخندهــای ســرد و اســتهزاهای ایــن و آن می‌توانــد مانــع شــود.

در صورتــی کــه بــا طاغــوت مواجــه هســتیم بایــد در راســتای مبــارزه بــا آن گام برداشــت تــا مانــع پذیــرش حــق از میــان برداشــته شــود.

ارائه جایگزین:

امــا اصــل آخــری کــه در ایــن مقالــه مختصــر بــه آن اشــاره خواهیــم کــرد بحــث بســیار مهــم ارائــه جایگزیــن اســت، کارشناســان تربیتــی مــی گوینــد اگــر مــی خواهیــد فرزندانتــان کار خاصــی را انجــام ندهنــد، تنهــا بــا گفتــن نکــن، دســت نــزن، فضولــی نکــن، بــا او برخــورد نکنیــد، چــرا کــه اینگونــه برخوردهــا علاوه بــر عــدم موفقیــت، موجــب مشکلات دیگــری در روان کــودک خواهــد شــد. بلکــه بــرای اصلاح او، چنــد راه مناســب و ســرگرمی صحیــح را در اختیــارش بگذاریــد تــا از راه غلــط بــه عمــل مفیــد ســرگرم شــود. در امــر بــه معــروف و مخصوصــا نهــی از منکر ارائــه ایــن جایگزیــن بســیار ضــروری بــه نظــر میرســد، و مطمئنــا مخاطــب مــا اگــر راه دیگــری را پیــدا کنــد کــه مناســب اســت بــا رغبــت بیشــتری عمــل منکــر را تــرک خواهــد کــرد.

سرگروه گرامی:

آبــا متربیــان حلقــه خــود بصــورت کارگاهــی تمریــن کنیــد درصــورت مواجــه شــدن بــا مقاومــت فــردی کــه منکــری را انجــام میدهــد چــه بایــد بکنیــد؟ ســعی کنیــد بــا پیشــنهاد و مشــارکت اعضــا بــه نکتــه هــای مشــترکی برســید.

تجربه‌های جالب از امر به معروف و نهی از منکر

در ایــن بخــش نمونــه هایــی از امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر بســیجیان کــه بــا نکتــه ســنجی و ظرافــت همــراه بــوده و موجــب تأثیــرات ســازنده فــراوان در زندگــی افــراد بــوده، بیــان شــده اســت.

بد حجابی زن وِ سُرم فرزندش

استان قزوین شهرستان آبیک

آن روز نزدیــک هــای ظهــر بــود کــه دوبــاره دیــدم بــه همــراه فرزنــد ۷ ســاله اش وارد درمانــگاه شــد خیلــی خســته بــه نظــر مــی رســید. شــاید وضعیــت حجــاب او باعــث شــده بــود کــه تــا آن روز اعتنایــی بــه او نکــردم امــا آن روز بــا خــودم گفتــم شــاید مشــکل خاصــی دارد کــه هــر روز اینطــور خســته از راه مــی رســد و اینگونــه بــا فرزنــدش بدخلقــی مــی کنــد، نزدیــک رفتــم و بــا روی خــوش بــا او احــوال پرســی کــردم و در حالــی کــه ِســرُم فرزنــدش را آمــاده مــی کــردم علــت خســتگیش را پرســیدم و بــه قــول خودمــان بــاب صحبــت را کــه بــاز کــردم متوجــه شــدم بــه دلیــل مریضــی فرزنــدش مجبــور اســت چنــد روزی مســیر طوالنــی را بــرای رســیدن بــه درمانــگاه بیایــد و دوبــاره برگــردد. از آنجــا کــه خــودم عضــو شــورای امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر هســتم لازم دیــدم تــا اعضــای شــورا را در جریــان موضــوع قــرار دهــم، بــا مشــورت شــورای امــر بــه معــروف مقــرر گردیــد بــا او صحبــت نمایــم و بــه او پیشــنهاد کنــم کــه مــن هــر روز بــرای زدن ســرم فرزنــدش بــه منــزل ایشــان بــروم تــا مجبــور نشــود ایــن مســیر طوالنــی را هــر روز طــی نمایــد. ابتــدا قبــول نمــی کــرد اما وقتــی اصــرار مــرا دیــد و فهمیــد کــه تعــارف نمــی کنــم، قبــول کــرد. آدرس منزلــش را گرفتــم و شــماره تلفنــم را بــه او دادم و گفتــم هــر زمــان کــه لازم شــد با مــن تمــاس بگیــر تــا مــن خــودم بــرای زدن ســرم فرزنــدت بیایــم، از آن روز کــم کــم بــا او خودمانــی شــدم و هــر زمــان کــه بــرای زدن ســرم مــی رفتــم صحبــت هــای ســازنده‌ای پیرامــون فرهنــگ ایــن موضــوع توســط شــورای امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر شناســایی و در دســتور کار قــرار گرفــت. در شــورا هــر کســی راه کاری مطــرح نمــود.

مطالــب طــرح شــده تأثیــرش را گذاشــته اســت یــک مقنعــه بــه او هدیــه کــردم، خیلــی خوشــحال شــد، از آن روز بــه بعــد همیشــه بــا حجــاب کامــل مــی دیدمــش، و امــروز مــدت هاســت کــه او هــر خانمــی را کــه بــا وضعیــت حجــاب نامناســب مشــاهده مــی کنــد خــودش بــه ارشــاد او مــی پــردازد و تــا بــه حــال چندیــن چــادر و مقنعــه هدیــه داده اســت.

داخل خانه خودش

استان قم

کبوتــر بــاز معروفــی بــود و فکــر و ذکــرش همیــن بــود کــه از صبــح تــا شــب بــر روی بــام بــه کبوتــر بــازی بپــردازد و آنهــا کــه جــرأت داشــتند بــه او تذکــر بدهنــد نیــز نتوانســتند مجابــش کننــد کــه کارش درســت نیســت. هــم موجــب نارضایتــی خانــواده اش بــود و هــم اهالــی محــل را ناراضــی کــرده بــود.

یکــی از اعضــای شــورای پایــگاه کــه اتفاقــاً همســایه اش بــوده پیشــنهاد خوبــی داد کــه مشــکل را حــل نمــود شــاید هــم بــه دلیــل موقعیــت همســایگی بــود کــه توانســت اینگونــه مشــکل را حــل کنــد. تمــام اعضــای شــورای امــر بــه معــروف بــا نظــر او موافقــت کردنــد و کار را بــه خــود او محــول نمودنــد. فــردای آن روز فــرد کبوتــر بــاز را بــه منزلــش دعــوت کــرد و بــه او پیشــنهاد داد کــه تصمیــم گرفتــه اســت کبوتــر بخــرد، مــی گفــت طــوری بــا شــوق و عالقــه برایــش صحبــت کــردم کــه فــوراً شــروع کــرد بــه راهنمایــی کــردن مــن، همــان موقــع رفتیــم بــه پشــت بــام بــرای دیــدن محلــی کــه قــرار بــود بــرای کبوتــر هــا ســاخته شــود. وقتــی بــه بالای بــام رســید و نگاهــی بــه اطــراف نمــود ناگهــان دیــدم حالــش دگرگــون شــد و بــدون اینکــه حرفــی بزنــد خداحافظــی کــرد و بــه منــزل خــودش رفــت. فــردای آن روز دیــدم کبوترهــا را بــه بــازار بــرده و فروخــت و ســپس النــه کبوترهــا را در پشــت بــام منزلــش خــراب کــرد. همســایه از او علــت را جویــا شــد و او در جــواب مــی گویــد شــما آن روز بــه مــن درس بزرگــی دادیــد کــه تــا کنــون بــه آن اصـااً فکــر هــم نکــرده بــودم و آن ایــن بــود کــه وقتــی بــر روی پشــت بــام منــزل شــما قــرار گرفتــم و بــه اطــراف نــگاه کــردم چشــمم بــه منــزل خودمــان افتــاد و دیــدم کــه کاملاً داخــل منــزل مــا از روی بــام دیــده مــی شــود و خــود را جــای شــما قــرار دادم و از خجالــت نتوانســتم بایســتم، بــا شــما کــه خداحافظــی کــردم بــا کبوترهــا نیــز خداحافظــی کــردم.

اذیت موتور سواران

استان چهار محال و بختیاری

مدتهــا بــود کــه عالقــه منــد بــه ورزش موتــور ســواری بودنــد. پــر از شــور و هیجــان و سرشــار از انــرژی کــه نشــأت گرفتــه از جوانــی و سرزندگیشــان بــود. شــاید نیــت شــان هیــچ وقــت اذیــت و آزار مــردم نبــود امــا کــم کــم خواســته و ناخواســته وقتــی تعدادشــان کــه زیــاد شــد موجبــات اذیــت و آزار همشــهریان را فراهــم کردنــد. و شــاید بتــوان گفــت روزی نبــود کــه در بیــن مــردم از اذیتهــای آنهــا صحبتــی بــه میــان نمــی آمــد ایــن موضــوع در گام اول مــورد شناســایی و ســپس در دســتور کار شــورای امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر پایــگاه قــرار گرفــت. در شــورا راهکارهــای ارشــاد ایــن افــراد مــورد بررســی قــرار گرفــت و در نهایــت مقــرر گردیــد کــه یــک مســابقه موتورســواری در هفتــه بســیج برگــزار گــردد. فکــر بســیار خوبــی بــود امــا از آن مهمتــر برنامــه ریــزی بــود

کــه بایــد انجــام مــی گرفــت تــا ایــن طــرح بازدهــی بســیار خوبــی داشــته باشــد. بــه همیــن لحــاظ بــرای حضــور آنهــا در مســابقه، دعوتنامــه‌ای تــدارک دیــده شــد و توســط بــرادران بســیج بــه یــک یــک آنهــا اعطــا گردیــد. از آنجــا کــه آنهــا عالقــه خاصــی بــه موتــور ســواری داشــتند بــا دیــدن دعوتنامــه خیلی خوشــحال شــدند و بــرای ثبــت نــام بــه پایــگاه مراجعــه نمودنــد. در پایــگاه بســیج جلســه از پیــش برنامــه ریــزی شــده‌ای برگــزار گردیــد کــه بــا رفتــار و کــردار خوبــی که بــرادران بســیج داشــتند، اثــر بســیار خوبــی بــر ایــن افــراد گذاشــت. اجمــاالً بایــد بگوییــم کــه مســابقه نیــز بســیار خــوب برگــزار شــد و بعــد از برگــزاری مســابقه نیــز جلســه‌ای ترتیــب داده شــد و لــوح تقدیــر همــراه بــا هدیــه بــه ایــن افــراد اعطــا گردیــد. ایــن عملکــرد باعــث جــذب بســیاری از افــراد بــه بســیج شــده و باعــث شــد کــه آنهــا دســت از رفتــار غلطــی کــه در شــهر داشــته انــد بردارنــد.

والدین و خانه سالمندان

استان مازندران

مدتهــا بــود کــه موضــوع مهمــی فکــرم را بــه خــود مشــغول کــرده بــود، ماجــرا از ایــن قــرار بــود کــه عــده زیــادی از جوانــان و نوجوانــان منطقــه مــا نســبت بــه احتــرام بــه والدیــن ســهل انــگار بــوده و بعضــاً برخوردهــای ناشایســتی بــا والدیــن خــود داشــتند و ایــن موضــوع بــه خــودی خــود مــی توانســت زیــر مجموعــه بســیاری از ناهنجــاری هــا مثــل دوســتی بــا افــراد ناباب، حضــور در اماکــن و محــل هــای نامناســب و ... باشــد. بــا برگــزاری چنــد جلســه در شــورای امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر و بهــره گیــری از تجربیــات روانشناســان و متولیــان امــور تربیتــی جوانــان و خانــواده، طــی یــک برنامــه دقیــق مقــرر گردیــد بــا تهیــه خــودرو و چنــد شــاخه گل ایــن جوانــان را بــه یــک خانــه ســالمندان جهــت بازدیــد اعــزام نماینــدو. در خاتمــه ایــن بازدیــد یکــی از مســئولین خانــه ســالمندان و یکــی از مربیــان تربیتــی پایــگاه مقاومــت بســیج در جمــع ایــن افــراد حاضــر و ضمــن یــادآوری احتــرام بــه والدیــن بــر اســاس احادیــث و روایــات و اینکــه انســان همیشــه جــوان نمــی مانــد و دچــار پیــری و کهولــت مــی شــود و اکنــون بــا احتــرام بــه پــدر و مــادر خــود، موجبــات احتــرام فرزنــدان آینــده خــود را فراهــم مــی ســازید، بــه ارشــاد و هدایــت آنــان پرداختنــد. ایــن موضــوع چنــان تحولــی در ایــن جوانــان بــه وجــود آورد کــه پــس از گذشــت مــدت کوتاهــی والدیــن آنهــا بــه شــورای امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر مراجعــه نمودنــد و برایشــان جــای ســوال بــود کــه شــما دســت بــه چــه اقدامــی زده ایــد کــه امــروز فرزنــدان مــا اینگونــه نســبت بــه احتــرام بــه والدیــن اهتمــام مــی ورزنــد؟ بــه علاوه ایــن اقــدام شــورای امــر بــه معــروف فضــای مطلوبــی را در ســطح منطقــه بــه وجــود آورده اســت

شوهر معتاد و معتمد محل

خراسان جنوبی بیرجند

آن روز جلســه توجیهــی روشــهای امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر بــا رویکــرد ارشــادی کــه تمــام شــد، یکــی از خانمهــای شــرکت کننــده در آخــر جلســه، مــرا بــه کنــاری کشــید و گفــت شــوهرم بــه تازگــی بــه مــواد مخــدر روی آورده اســت و نمــی دانــد کــه مــن بــه ایــن موضــوع پــی بــرده‌ام. ظاهــرش نشــان مــی داد کــه از طــرح ایــن قضیــه نــزد مــن خجالــت مــی کشــید امــا ترســی کــه از عملکــرد شــوهرش در دل داشــت او را مجبــور بــه عنــوان مطلــب نمــود. موضــوع در دســتور جلســه شــورای امــر بــه معــروف قــرار گرفــت و بعــد از بررســی هــا و ســو آلات فــراوان مشــخص گردیــد کــه شــوهر او احتــرام خاصــی بــرای یکــی از بســتگانش ) ســید ( قائــل اســت، و بــه قــول خــودش حــرف شــنوی فراوانــی از ســید دارد. بنــده خــدا خیلــی توصیــه مــی کــرد کــه نکنــد شــوهرم متوجــه شــود کــه مــن موجبــات پیگیــری ایــن قضیــه را فراهــم کــرده‌ام.

وقــت گذاشــتم و بــه دیــدن ســید رفتــم. انســان ســاده زیســت و پختــه‌ای بــه نظــر مــی رســید، از روحیاتــش معلــوم بــود ســرد و گــرم روزگار را چشــیده اســت. کلام نافــذی داشــت، خیلــی مســلط بــه قــرآن و احادیــث بــود. تــازه فهمیــدم چــرا اینقــدر در ایــن محــل بــه او احتــرام مــی گذارنــد.

صحبــت هــا و درخواســت کمــک خواهــر بســیجی را برایــش عنوان کــردم، خیلــی متأثــر شــد و قبــول کــرد کــه کار ارشــاد را شــروع کنــد. کار ســختی بــه گردنــش افتــاده بــود و خــودش هــم شــرعاً احســاس مســئولیت مــی کــرد، بــا کمــک تعــدادی از بــرادران بســیج چنــد ماهــی وقــت صــرف کــرد تا بنــده خــدا را متوجــه قبــح عملش کنــد و نهایتــاً تالشــهایمان نتیجه داد و فــرد مــورد نظــر را بــا همــان احترامــی کــه مدنظــر همســرش بــود از مســیر اعتیــاد دور کــرده و بــه زندگــی ســالم بازگرداندیــم.

بد دهنی

استان فارس

جمــع خــوب و صمیمــی داشــتند مــی تــوان گفــت غالبــاً نوجــوان بودنــد و از کودکــی در روســتا بــا هــم بــزرگ شــده بودنــد. آنهــا گــروه همســالانی هســتند کــه از مدرســه بــا هــم دوســت بودنــد امــا مشــکلی کــه در بیــن آنهــا وجــود دارد ایــن اســت کــه در صحبــت هایشــان بــه یکدیگــر دشــنام مــی دهنــد و بدگویــی مــی کننــد و حتــی بــه ســخنان رکیــک کــه بیــن هــم تبــادل مــی کننــد افتخــار هــم مــی کننــد و از ایــن کار خــود بســیار خوشــنود هســتند، بــه گونــه‌ای کــه ایــن ســخنان رکیــک و دشــنام در بیــن آنهــا تبدیــل بــه یــک چیــز عــادی شــده و بــه آن عــادت کــرده بودنــد. ایــن کار آنهــا باعــث شــده کــه علــی رقــم اینکــه آنهــا نوجوانانــی مســتعد و از خانــواده هایــی خــوب نیــز مــی باشــند امــا در روســتا انگشــت نمــا شــوند. ایــن موضــوع در شــورای امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر پایــگاه مطــرح گردیــد و پــس از شناســایی و بررســی راه هــای موجــود مشــخص مــی شــود آنهــا یــک تیــم ورزشــی هســتند و تشــکیل یــک تیــم فوتســال را داده انــد کــه هــر هفتــه آنهــا را دور هــم جمــع مــی کنــد، پــس بهتریــن راه نفــوذ بــر آنهــا ورزش اســت. پایــگاه تصمیــم مــی گیــرد یــک دوره مســابقات فوتســال بیــن اعضــاء برگــزار نمایــد. بــا مشــورت شــورای امــر بــه معــروف، فــردی از نزدیــکان یکی از نوجوانــان را بــه ســراغ آنهــا فرســتادیم تــا آنهــا را ترغیــب بــه معرفــی و تشــکیل تیــم و شــرکت در ایــن دوره از مســابقات نمایــد. و از آنجــا کــه لازمــه دادن تیــم، داشــتن پرونــده بســیجی اســت بــه همیــن دلیــل بــا شــرکت در فعالیــت هــای فرهنگــی ورزشــی پایــگاه، صاحــب پرونــده بســیجی هــم شــدند. بــا پیگیــری هایــی کــه انجــام دادیــم آنهــا تیمشــان را معرفــی کردنــد.

مســئول برگــزاری دوره یــک بــرادر پاســدار اســت کــه هــم خــوب بــازی مــی کنــد و هــم خــوب صحبــت مــی کنــد. بــه خاطــر بــازی خوبــش خیلــی از بچــه هــای روســتا دوســت دارنــد در تیــم او شــرکت کننــد و جاذبــه خوبــی هــم دارد. شــورای امــر بــه معــروف پایــگاه طــی جلســه‌ای کــه بــا ایشــان داشــت بــه ایشــان بیــان داشــتند کــه: در کنــار ورزش و تندرســتی مــا قصــد داریــم ایــن تیــم ورزشــی کــه از همــان نوجوانــان مبتــاا بــه دشــنام و ســخنان رکیــک اســت را ارشــاد نماییــم و ســعی مــان بــر ایــن اســت تــا ضمــن آگاه ساختنشــان از ایــن عمــل زشــت، تبدیــل بــه افــرادی گردنــد کــه ســخنان بــد بــر زبــان نمــی آورنــد. و بــا ایــن کار در آخــر بــه تیمــی کــه خــوش اخلاق باشــد و اخلاق ورزشــی را رعایــت نمایــد نیــز جایــزه‌ای تعلــق مــی گیــرد. توجــه بــه ایــن نــکات اخلاقی در بیــن اعضــای شــرکت کننــده باعــث شــد کــه آنهــا پــی بــه عمــل بــد خــود بــرده و دیگــر بددهنــی نکننــد.

آرامش

استان زنجان

بــرای بــار ســوم بــود کــه موبایلــم داشــت زنــگ مــی خــورد، یکــی از اعضــای شــورای امــر بــه معــروف پایــگاه بــود، قــرار بــود بــرای اتفاقــی کــه دیــروز در پایــگاه افتــاده بــود جلســه شــورای امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر تشــکیل دهیــم. ماجــرا از ایــن قــرار بــود کــه ۲ بــرادر کــه بــه شــرارت در محــل شــهرت دارنــد دیــروز وســط یکــی از کالس هــا وارد پایــگاه شــدند و بــه عربــده کشــی پرداختنــد. وارد پایــگاه کــه شــدم دیــدم فضــای آن روز بــا روز هــای دیگــر متفــاوت بــود بــه جــز فرمانــده پایــگاه کــه همیشــه آرام بــود، عصبانیــت را مــی شــد از چهــره تــک تــک بچــه هــا دیــد. هــر یــک از آنهــا نظرشــان را ابــراز نمودنــد و همــان گونــه کــه انتظــار مــی رفــت نظرشــان بــا خشــونت همــراه بــود. ولــی فرمانــده پایــگاه بــا آرامــش خاصــی بقیــه را نــگاه کــرد و گفــت بــدون تشــکیل جلســه هــم مــی شــد ایــن کارهــا را انجــام داد، جلســه تشــکیل شــده اســت کــه یــک کار تأثیــر گــذار انجــام دهیــم، تصمیــم بــر ایــن شــد کــه از آنهــا دعــوت کنیــم تــا بــه پایــگاه بیاینــد، و مــن مســئول ایــن کار شــدم. فــردا صبــح کنــار ایســتگاه اتوبــوس آن دو را دیــدم و بــا ادب ســاام کــردم بــرادر کوچکتــر خواســت بــا تنــدی جوابــم را بدهــد امــا بــرادر بزرگتــر کــه اخالقــش بهتــر بــود جلــوی بــرادر کوچکتــر را گرفــت. وقتــی گفتــم مــی خواهــم بــه پایــگاه دعوتشــان کنــم قبــول کردنــد و ســر ســاعت حاضــر شــدند. بعــد از پذیرایــی طــوری بــا آنهــا صحبــت کردیــم کــه انــگار مهمــان رســمی یــا بازرســی از حــوزه برایمــان آمــده اســت، شــروع کــردم بــه توضیــح دادن فعالیــت هــای پایــگاه و از آنجــا کــه مــی دانســتم آنهــا عالقــه زیــادی بــه ورزش رزمــی دارنــد از آنهــا ســو آلاتی در ایــن بــاره پرســیدم و اینکــه چــرا در مســابقات شــرکت نمــی کننــد، جلســه بــه همیــن ســادگی تمــام شــد و موقــع رفتــن خودشــان بحــث اتفــاق دیــروز را مطــرح کردنــد و گفتنــد کــه « چنــد روز قبــل باشــگاه ورزشــی مــا را تعطیــل کردنــد و بــه مــا گفتنــد کــه کار شــما بــوده « و بعــد از روشــن شــدن ابعــاد قضیــه فرمانــده گفــت الان حاضریــد بــا بچــه هــای مــا تمریــن کنیــد؟ قبــول کردنــد و بعــد از مــدت هــا در پایــگاه دیدمشــان. فکــر کــردم کــه اگــر بــه جــای دعــوت و صحبــت کــردن، آنهــا را پرونــده بــه دســت بــه دادســرا مــی فرســتادیم آیــا الان تــوی پایــگاه بودنــد یــا جــای دیگــر؟