احکام و آداب تاکسیرانی: تفاوت بین نسخه‌ها

نسخهٔ ‏۲۹ مهر ۱۳۹۵، ساعت ۱۰:۴۳

مشخصات کتاب

نویسنده	مهدی رفیعی موحد
زبان	فارسی
ناشر	نور السجاد
محل انتشارات	قم
تاریخ نشر	۱۳۹۲
شابک	۹۶۴-۹۲۰۰۹-۱-۶
دانلود	PDF

سخن ناشر

از دیدگاه اسلامی، همان گونه که دین راهنمای اندیشه و اخلاق و عبادات است راهنمای انتخاب شغل و بایدها و نبایدها در قلمرو تولید و توزیع و مصرف و مدیریت و اقتصاد هم محسوب می‌شود. شناخت مکاسب و متاجر و صنایع و مشاغل حلال و حرام، ضرورت زندگی اسلامی است. طرح پژوهشی ـ فرهنگی «فقه و زندگی» با این عقیده شکل گرفت که اسلام پاسخگوی نیازهای بشر در همه عرصه‌های زندگی است.
مشاغل مختلف صدها حکم واجب و مستحب و شرائط حقوقی و اخلاقی دارد که دانستن آن در سلامت روابط اجتماعی و تکامل اخلاقی و معنوی انسان اثر می‌گذارد و صدها حرام و مکروه و آداب غیر اخلاقی دارد که انجام آن فضای زندگی جمعی و موفقیت اسلامی را تیره و تار می‌سازد و ابهام آن دلهره و تردید می‌آفریند. آشنایی با احکام ویژه هر صنف برای دست‌اندرکاران آن ضرورت حتمی و برای مراجعان مشاغل «نیاز قطعی» و برای اهل مطالعه، دانش اجتماعی ـ دینی ، مفید و روشنگر است.
با توجّه به این حقیقت، مسئولان ستاد احیاء امر به معروف و نهی از منکر، که سیمای نورانی فقیهی بیدار و دلسوز و شجاع همچون حضرت آیه الله جنّتی «دام ظلّه العالی» در صدر آن می‌درخشد، این نیاز را احساس کردند که اگر مردم مؤمن و فداکار اصناف و اقشار اجتماعی با حلال و حرام‌های الهی و واجب و مستحب‌ها آشنا باشند معروف‌های بسیاری تحقّق خواهد یافت و آمار منکرات اجتماعی کاهش چشمگیری می‌یابد. این مهمّ ، تلاش برای تدوین احکام صنفی و آموزش مستقیم و غیر مستقیم را جدی‌تر ساخت.
تدوین متون آموزشی و توجیهی برای اصناف از نیازهایی است که جای خالی آن در این میدان بخوبی احساس گردید.
برای تحقّق این هدف از برخی فضلای محترم حوزه علمیه قم استمداد شد و کار تهیه متون مورد نیاز برای اصناف مختلف تولیدی توزیعی ، خدماتی و صنعتی آغاز گردید. این کار با نظارت علمی چند تن از محقّقان و نویسندگان، از جمله حجه‌الاسلام محمود مهدی پور و حجه الاسلام محمد حسین فلاح‌زاده سامان یافت. مجموعه حاضر نقطه پیوند «فقه و زندگی» است. که چگونگی تأمین معیشت حلال را به مسلمانان و صاحبان مشاغل گوناگون می‌آموزد و فقه را از تئوری به عمل و دین نظری را به صحنه تجربه اجتماعی نزدیک می‌سازد.
از آنجا که بسیاری از مشکلات اجتماعی ، ناشی از ندانستن احکام الهی و عمل نکردن به قوانین فقهی است اگر دولت و ملّت و مسئولان و مردم در روابط خویش دستورهای زندگی‌بخش الهی را بشناسند و عمل کنند زندگی هر روز شیرین و شیرین‌تر می‌شود. و بی‌اعتمادی‌ها و بدبینی‌ها و ستم‌های اجتماعی رخت بر می‌بندد و زمینه برای رشد معنوی و اخلاقی و سعادت جاودانی فراهم می‌گردد.
شناخت دقیق قوانین الهی از قرآن و سنت، شناخت عمیق واقعیت‌های اجتماعی و روشهای تولید و توزیع و مصرف و ارائه خدمات و کالاها و گسترش صداقت در روابط مردم، زمینه «عدالت اجتماعی» را فراهم می‌کند.
نویسندگان همکار در این پژوهش هدفی جز شناخت وظیفه الهی و دینی هر صنف و ابلاغ احکام صاحبان مشاغل گوناگون نداشته و در این زمینه از قرآن و سنت و فقه اهلبیت و اخلاق اسلامی و اصول مسلّم عقلی بهره گرفته‌اند . امید است با دریافت رهنمودهای دانشوران رشته‌های گوناگون و فقهای بزرگوار و صاحبان مشاغل ، این مجموعه کامل و کامل‌تر شود و زمینه اجرای قوانین اسلامی در زندگی فردی و اجتماعی فراهم آید.
در پایان از تمام مسئولان و دست‌اندرکاران، بویژه دبیر «ستاد احیاء امر به معروف و نهی از منکر»، جناب حجه‌الاسلام و المسلمین حاج سید احمد زرگر و معاونت تشکلهای مردمی ستاد، که ما را در شناخت موضوعات و مصادیق احکام یاری دادند تشکر نموده و از همه صاحب‌نظران دلسوز و محققان و دست‌اندرکاران امور اصناف و برادران و خواهران مؤمن و متعهد در واحدهای صنفی تقاضا می‌شود دیدگاه‌ها علمی و تجربی خویش را جهت تکمیل و اصلاح این مجموعه به نشانی: قم، خیابان معلم، 16 متری عباس‌آباد، جنب مدرسه شهیدین ارسال دارند و ما را در ارائه خدمات فرهنگی بیشتر و بهتر یاری کنند
والله ولی التوفیق
قم ـ انتشارات نورالسجّاد

مقدمه

حیثیت، اعتبار اجتماعی و شرافت تاکسیرانی از سویی و نیاز جامعه شهری به ناوگان حمل و نقل شهری از سوی دیگر و ضرورت ترویج فرهنگ دینی و شیوع «پسندیده‌ها» و قانونمندی فعالیتهای اجتماعی از دیگر سو تاکسیران محترم را به احکام و اخلاق صنفی فرا می‌خواند.
به بیان دیگر «تاکسیران»ی موفّق است که به وظیفه دینی خود نسبت به خویشتن، مسافران، همکاران و جامعه آگاه باشد و در قلمرو دین به «تاکسیرانی» بپردازد. زیرا «مسایلی را که انسان غالبا به آنها احتیاج دارد واجب است یاد بگیرد.» نوشته حاضر که با همین ایده و به سفارش ستاد احیای امر به معروف و نهی از منکر و پژوهشکده باقرالعلوم علیه‌السلام تهیه شده است، به تاکسیداران و تاکسیرانان عزیز و دیگر دست اندرکاران محترم امور تاکسیرانی در سراسر کشور تقدیم می‌شود.

قم. تابستان 1378
مهدی رفیعی

تاکسیرانی و خدمت به مردم

از پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله سؤال شد خداوند چه کسی را بیش از همه دوست می‌دارد؟ حضرت در پاسخ بیان کردند: «آنکه بیش از همه برای مردم سودمند باشد.»
از این کلام می‌توان چنین نتیجه گرفت که ارزشمندی هر شخص در هر صنف به میزان بازدهی، کارایی و نحوه برخورد او با دیگران بستگی دارد و هر چه بر میزان و مقدار فعالیت او افزوده شود و با رفتاری نیکو و اخلاقی پسندیده همراه باشد بر مقبولیت آن شخص افزوده می‌شود و در یک کلام آنچه به شخص بها می‌دهد و او را در دنیا و آخرت سرافراز می‌سازد «خدمت مستمر به مردم» است.
امام علی علیه‌السلام به نقل از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله در اهمیت خدمتگزاری مسلمانان چنین می‌گویند: هر مسلمانی به جمعی از مسلمانان خدمت کند، خداوند به تعداد آن مسلمانان برای وی در بهشت خدمتگزار قرار می‌دهد.»
تاکسیرانی، از جمله پایگاه‌های مهم خدمتگزاری است که کار جابجایی مردم را به عهده دارد و همه اقشار جامعه برای ربط و بسط فعالیتهای روزانه خود به این حلقه وصلِ ارزشمند نیاز دارند. تاکسیرانی، به لحاظ نقش کلیدی و غیر قابل جایگزینش، از مصادیق گفتار امام صادق علیه‌السلام است که می‌فرماید: «هر کس برادر مؤمن خود را سوار کند خداوند در روز قیامت او را سوار بر شتر بهشتی می‌کند، و همه فرشته‌های مقرّب به او افتخار می‌کنند...»
تاکسیران، علاوه بر افتخار خدمتگزاری به مردم توفیق حضور در شهر خود و در کنار خانواده و بستگان و آشنایان را داراست زیرا رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله یکی از نشانه‌های خوشبختی هر شخص را در این می‌داند که رزق و روزی خویش را در شهر خود به دست آورد.»

روش صحیح خدمتگزاری

اولین قدم در راه خدمتگزاری به مردم این است که بذر محبّت به آنان را در قلب خویش بیفشانیم، چون انسان دوستی و عشق به مردم نیمی از خردمندی است.
دومین قدم در راه خدمتگزاری تلاش برای بر طرف کردن نیاز مردم است. به فرموده پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله کسی که برای رفع نیاز برادر مؤمن خود کوشش کند مثل این است که نُه هزار سال خداوند متعال را عبادت کرده، در حالی‌که روزهای آن را روزه بوده و شبهایش را بیدار.
برای انجام خدمت صحیح، لازم است که اصول اخلاقی اسلام و توصیه‌های فقهی آن رعایت شود؛ از جمله:
1 ـ از گفتن هر کلمه‌ای که نشانه منّت گذاری است پرهیز شود. امام علی علیه‌السلام می‌فرمایند: «هر کسی با نیکی کردن منّت بگذارد کار نیک او آلوده و تیره [و بی‌اثر] می‌شود.»
2 ـ هنگام انجام وظیفه خوش‌رو، مهربان و متواضع باشد.
3 ـ خود را به جای مسافران تصوّر کند و به همان شکلی که دوست دارد به وی خدمت شود به آنان خدمت کند؛ که از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله نقل شده: «آنچه را برای خود می‌خواهی برای دیگران بخواه.»
4 ـ خدمتش را بطور کامل به پایان برساند و مسافر را در نزدیکترین نقطه به مقصد پیاده کند.
5 ـ با برنامه ریزی صحیح زمان بیشتری را در راه خدمت به مردم قرار دهد. زیرا که بنا به فرمایش پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله : خوشحال کردن مردم مؤمن، خوشحالی خدا و پیامبر را به همراه دارد.
6 ـ از راهنمایی صحیح و کامل سرنشینان ناآشنا دریغ نورزد.
7 ـ به افراد بزرگتر از خود احترام بگذارد، همچنانکه امام علی علیه‌السلام می‌فرماید: «بزرگان خود را احترام کنید تا کوچکترها شما را گرامی دارند».
8 ـ حق تقدم مسافر را رعایت کند و با رسیدن مسافر جدید و پیشنهاد کرایه بیشتر از سوی او، مسافر قبلی را پیاده نکند.
9 ـ در ایستگاه‌ها مراقب باشد حق تقدم اشخاص مسن و بانوان؛ به ویژه بانوانی که کودک همراه دارند، ضایع نشود.
10 ـ بنا به توصیه حضرت محمد صلی‌الله‌علیه‌وآله خردسالان را گرامی دارد.
11 ـ به وقت سرنشینان اهمیت دهد و همانند آن تاکسیرانی باشد که وقتی یکی از سرنشینان از وی خواهش کرد لحظه‌ای توقف کند تا از عکاسی کنار خیابان عکسهایش را تحویل بگیرد. ولی تاکسیران با کمال ادب درخواست او را نپذیرفت.
در مقابل تاکسیرانی را دیدم که بی‌توجه به حضور سرنشینان، توقّف کرد تا از باک تاکسی بنزین بکشد و به خودروی در راه مانده بدهد.
12 ـ فشار کار و خستگی نباید، تاکسیران را از تعادل خارج کند تا به هر بهانه‌ای به دیگران پرخاش کند؛ چون خدمتگزاری با فحاشی و توهین سازگار نیست.
13 ـ به هنگام سوار و پیاده کردن مسافر، دریافت و پرداخت کرایه‌ها، جابجا کردن مسافر و انتقال سرنشینان ردیف عقب به صندلی جلو به شأن و شخصیت مسافر توجّه کند و از بر خورد خشم آلود و آمرانه اجتناب شود و با حالت احترام آمیز از واژه‌های ملایم و متین همراه با لبخند استفاده نماید.
14 ـ بهتر است تاکسیران:
ـ فقیر و غنی، پیر و جوان، زن و مرد و توانگر و غنی را به یک چشم نگاه کند؛
ـ برخوردش با همه یکسان و دوستانه باشد؛
ـ از کنار پیران عصا به دست و مریضان با بی‌توجهی عبور نکند؛
ـ به دیده حقارت به مسافر یا مسافران نگاه نکرده و کسی را مسخره نکند؛
ـ از رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله روایت شده است که: «خوارترین مردم کسی است که مردم را خوار شمارد.»
15 ـ تمام توجّه او به خدمت باشد و با اخلاص به جابجایی شهروندان بپردازند، همانطور که یکی از تاکسیرانان موفّق می‌گفت:
من بر خلاف بعضی از همکاران، بی‌جهت در خیابانها و میادین نمی‌چرخم تا فقط مسافر دربستی با رقمهای درشت پیدا کنم؛ بلکه همیشه قبل از آنکه بخواهم گوشم را آماده شنیدن مبلغ پیشنهادی مسافرِ کنارِ خیابان کنم به مقصد او توجّه می‌کنم.
16 ـ اگر راننده تاکسی تلفنی و یا سرویس خصوصی است به زمان و مکان قرار، مسیر منتهی به مقصد، تعداد سرنشینان، سرعت و مقررات دیگر دقت و توجّه ویژه‌ای داشته باشد. زیرا به فرموده پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله : «بهترین بندگان خدا کسانی هستند که به وعده وفا می‌کنند.» و نیز «در روز قیامت از عهد و پیمان سؤال می‌شود.»
17 - «آلودگی صوتی» به هر طریق ممکن؛ اعمّ از صدای ناهنجار اگزوز، بوق و صدای رادیو برهم زننده آرامش بوده و چه بسا موجب آزار و پدید آمدن عارضه‌های ناگوار می‌شود. تاکسیران موفق می‌تواند تاکسی را در وضعیتی براند که ضمن کاهش آلودگی صوتی، آرامش عصبی، فکری و شنوایی را به مسافران خود و سایر شهروندان هدیه دهد؛ به خصوص در مواقع عبور از خیابانهای کم‌عرض، کوچه‌ها، نزدیک درمانگاه‌ها و بیمارستانها. زیر هر نوع رنجاندن و آزار دیگران در اخلاق اجتماعی اسلام عملی ناپسند و حرام است.
از پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌وآله روایت شده: «هر آزار دهنده‌ای در جهنّم است.» و «خداوند در روز قیامت کسانی را که در دنیا مردم را عذاب کرده‌اند عذاب می‌کند.»
18 ـ پرحرفی و گفتگوی بیهوده از جمله ناپسندهای گفتاری است و از سوی بزرگان دین نهی شده است. پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله می‌فرمایند: «بدهای امّت من پرگویان و پرچانه‌ها هستند.»
19 ـ از بیان مشکلات شخصی و صنفی در جمع سرنشینان بپرهیزد.
20 ـ در برابر رفتار ناشایست مسافران، خویشتن‌دار بوده و با متانت از بروز خشونت و درگیری جلوگیری کند و با لحن آرام و ملایم گفتگو کند و صدای خود را بلند نکند.
21 ـ نسبت به کمبود پول خرد یا جایگزینی آن با بلیط اتوبوس یا کوتاهی مسافر در پرداخت تام و کامل کرایه‌بها، خویشتن‌دار باشد و با بزرگواری از کنار کم و کاستی‌ها بگذرد. به عنوان نمونه: یکی از مسافرانِ تاکسی پیاده شد و یک عدد بلیط 100 ریالی اتوبوس در آورد و به راننده گفت: «ببخشید. غیر از این بلیط پولی تو جیبم نیست.» راننده بی‌آنکه حرفی بزند به تاکسیمتر که رقم 450 ریال را نشان می‌داد نگاه کرد و با تبسّم بلیط را از مسافر گرفت و گفت:
«بقیه کرایه را بعدا به صندوق صدقات بریز» و سپس حرکت کرد. مسافر دیگری که شاهد صحنه بود رو به راننده کرد و گفت: «خوشم آمد ازین اخلاقت. اینو می‌گن آقایی. ای کاش دیگران هم مثل تو بودن و برای ده، بیست تومان پول بی‌ارزش با مسافر جرّ و بحث نمی‌کردن و شخصیت خودشون و مسافر رو پایین نمی‌آوردن».
22 ـ مسیر تاکسیرانی با ازدحام جمعیت و در ساعتهای پر تردد کوتاه نشود تا از روی طمع‌ورزی سرنشینان را در مسیری کوتاهتر و مقصدی نزدیکتر پیاده کند.
23 ـ در زندگی قناعت داشته باشد همچنانکه روزی به هنگام پیاده شدن از سواری ویژه خواستم کرایه‌بها بپردازم که راننده نپذیرفت و گفت: «من در خارج از مسیر اصلی خود، مسافران را بطور صلواتی (رایگان) جابجا می‌کنم، شما فقط دو تا صلوات بفرستی کفایت می‌کند.»
من نیز با فرستادن دو صلوات از خودرو پیاده شده با خود گفتم چه خوب بود اگر همه تاکسیرانان این سنّت حسنه انقلاب اسلامی و دوران دفاع مقدس را در همه ایام بویژه در مناسبتهای مهم ملّی ـ مذهبی زنده نگهدارند.
24 ـ به هنگام شنیدن آژیر وسایل نقلیه امدادی (آتش‌نشانی، آمبولانس، نیروی انتظامی...) کاملاً در منتها الیه سمت راست خیابان توقف کرده تا آن وسایل به راحتی عبور کنند.
25 ـ افراد مصدوم و آسیب‌دیده از تصادفات رانندگی را به بیمارستان و دیگر مراکز درمانی منتقل کند، به شرط آنکه مسافری در تاکسی او نباشد، یا در صورت وجود مسافر در تاکسی از وی اجازه بگیرد.
26 ـ چون بنای تاکسیران، خدمت به مردم است، پس بهتر است قصد قربت کند و با اعتقاد به رزّاق بودن خداوند به ایزد متعال توکّل کند و فعالیتهای روزانه خود را با تلاوت آیاتی از قرآن کریم و دعا آغاز کند و از درگاه خدای بزرگ طلب خیر و برکت و موفقیت نماید.

تاکسیران، حافظِ جانِ مسافر

تاکسیران، با امانت دانستن مسافران، در حفظ سلامت آنان از هیچ تلاشی دریغ نمی‌کند و آن را وظیفه انسانی و دینی خود می‌داند. او به حکم قرآن می‌کوشد تا با رعایت نکات زیر، مسافرانش را سالم به مقصد برساند:
1 ـ حرکت با سرعت مجاز و پرهیز از سبقت بی‌مورد یا تخلّف دیگر.
2 ـ اجتناب از هر عملی که او را از توجّه به رانندگی باز دارد؛ مثل خوردن و آشامیدن که از سوی قانون منع شده است یا گفتگو با تاکسیران دیگر یا مشغول شدن به تنظیم رادیو و جابجا کردن صندلی.
3 ـ سوار کردن بیش از سه نفر ( با راننده) در قسمت جلو خودرو که برابر قانون ممنوع است.
4 ـ سوار کردن سرنشین در سمت چپ راننده که از طرف قانون منع شده است و جریمه دارد.
5 ـ گذاشتن بار یا اشیای دیگر در جلو یا عقب خودرو، اعم از داخل یا خارج، که مانع دید راننده شود برابر مقررات ممنوع است و برای متخلفین مجازاتهایی در نظر گرفته شده است.
6 ـ مطابق قانون، تاکسیران بعد از سوار شدن مسافر تا از بسته شدن کامل درِ تاکسی اطمینان پیدا نکرده نباید حرکت کند و نیز تا لحظه توقف کامل، اجازه باز کردن درِ تاکسی را به سرنشین ندهد. برای متخلّفین از این قانون جرایمی در نظر گرفته شده است.
7 ـ راندن وسیله‌ای که بیش از ظرفیت مندرج در کارت شماره گذاری، مسافر سوار کرده ممنوع است و به تعداد هر سرنشین اضافی جریمه‌ای در نظر گرفته شده است.
8 ـ سوار کردن اشخاص در قسمت خارجی خودرو، مثل باربند و صندوق عقب، ممنوع است.
9 ـ برای پیاده و سوار کردن مسافر در محلهای مجاز و در منتهای سمت راست سواره‌رو توقف کند. در غیر این صورت متخلف محسوب می‌شود.
10 ـ مسافرین ردیف عقب را از سمت چپ پیاده نکند.
11 ـ توقف در پیاده‌رو، تجاوز به حقوق عابرین بوده و غیر قانونی است و متخلّف جریمه خواهد شد.
12 ـ تاکسیران وظیفه شناس، در مناطق ممنوعِ مشخص شده توسط قانون توقف نمی‌کند.
13 ـ هـرگاه مسافر از سوی تهدید کننده‌ای مورد ظلم و تعرّض قرار گیرد به دفاع از او بر می‌خیزد.
14 ـ به هنگام سوار یا پیاده کردن مسافر «توقّف کامل» داشته باشد تا بسان آن راننده‌ای نشود که بدون توجّه به مسافری که در حال سوار شدن بود، پا را از روی پدال ترمز برداشت و ناگهان فریاد مسافر بلند شد و با ناراحتی و اعتراض گفت: «چیزی نمونده بود که پام بره زیر چرخ».
هر چند که اتفاق ناگواری رخ نداد؛ امّا با کمال تأسف آن راننده به عوض عذرخواهی و دلجویی گفت: «حالا که طوری نشده، چرا داد و فریاد می‌کنی؟»
یاد آوری:
هرگاه تاکسیران بر اثر تخلف از مقررات راهنمایی و رانندگی یا تاکسیرانی و سایر قوانین دولت اسلامی، ضرری به مسافران یا دیگران برساند، افزون بر آنکه این تخلف خود گناه محسوب می‌شود، ضامن ضرر و زیان است و باید جبران کند یا رضایت آنها را جلب نماید.
همچنین اگر بر اثر بی‌توجهی به مسائل اجتماعی یا کوتاهی در حفظ سلامتی مسافران، لطمه‌ای به آنان وارد شود.

تاکسیران و آسایش مسافر

تاکسیران خیرخواه و مردم دوست برای آسایش مسافرانش نکات زیر را اعمال می‌کند:
1 ـ صندلیها و کف تاکسی و جدار داخلی درها را وارسی می‌کند تا برآمدگی، لبه تیز و مانع دیگر پدید نیامده باشد که سبب پاره شدن لباس مسافر یا جراحت بدنی و اذیت مسافران شود.
2 ـ صندلی ردیف جلو را طوری تنظیم می‌کند که دو مسافر به راحتی و با کمترین فشار و رنجش در کنار یکدیگر قرار بگیرند.
3 ـ از سوار کردن مسافری که در حال کشیدن سیگار است پرهیز می‌کند.
4 ـ با تنظیم سرعت و توجّه به مسافران کنار خیابان در نزدیکترین محل حضور مسافر توقف کند نه آنکه در فاصله دورتر بایستد آنگاه از مسافر توقع داشته باشد تا با دویدن و شتاب خود را به تاکسی برساند و نیز در لحظه پیاده کردن دقت کند تا هر مسافر را در نزدیکترین نقطه ممکن به مقصدش پیاده کند، هر چند که مسافر قبلی در فاصله 50 متری پیاده شده باشد؛ یعنی از این مسافر توقع یا گلایه نداشته باشد که چرا همراه مسافر قبلی پیاده نشده است.

تاکسیران و حیثیت مسافر

همزیستی و ارتباط سالم افراد جامعه بشری در پناه «حیثیت و اعتبار» است و همگان سعی دارند بر حسب فطرت خود از آن دفاع کنند. اسلام نیز این ویژگی ذاتی انسان را محترم شمرده و بسیاری از احکام و توصیه‌هایش را بر مبنای حفظ آبروی اشخاص استوار ساخته است و از امام صادق علیه‌السلام در حدیثی نقل شده:
«مسلمان کسی است که مردم از دست و زبان او در أمان و آسایش باشند».
بر این اساس و برای ادای احترام متقابل لازم است تاکسیران نسبت به مسافری که پیاده شده سخنی از نحوه رفتار و گفتار او به میان نیاورد و به دیگری نیز چنین اجازه‌ای ندهد. زیرا این قبیل سخنان از مصادیق آشکار «غیبت» است و از گناهان بزرگ به شمار می‌رود.
حال اگر این سخنان با تمسخر و فحش و واژه‌های رکیک همراه شود بر میزان جرم افزوده می‌شود و همگی بر خلاف ارزشهای اخلاقی اسلام هستند که آیه ذیل شاهد همین مدعاست:
ای کسانی که ایمان آورده‌اید نباید قومی قوم دیگر را ریشخند کند. شاید آنها از اینها بهتر باشند... و از یکدیگر عیب مگیرید و به همدیگر لقبهای زشت مدهید... و هر که توبه نکرد آنان خود ستمکارند... و بعضی از شما غیبت بعضی نکند. آیا کسی از شما دوست دارد که گوشت برادر مرده‌اش را بخورد؟ از آن کراهت دارید.[پس ] از خدا بترسید...
نسبت به رفتار و گفتار ناشایست دیگران نیز وظیفه تاکسیران همانست که پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله فرمودند: «ملایمت کن و از خشونت و فحش و ناسزا بپرهیز» و نباید از درِ مقابله به مثل و انتقام برآید که به گفته آن حضرت: «منفورترین مردم نزد خدا شخص لجوج و ستیزه‌جو است.»
همین نسخه برای وضعیت دیگر نیز قابل تجویز است و آن وقتی است که تاکسیران یا تاکسیدار به شهرداری یا سازمان یا اتحادیه مراجعه کند و بر طبق خواسته‌اش با وی رفتار نکنند یا از سوی همکاران مورد بی‌مهری قرار گیرد.
بنابراین هرگاه به عملکرد کسی انتقاد یا نارضایتی دارد، بر اساس اصل امر به معروف و نهی از منکر و با شهامت کامل و بطور مستقیم با همان شخص روبرو شود و محترمانه نظر خودش را ارائه کند.
همچنین سزاوار است برای دستیابی به خواسته صنفی (خواسته‌ای معقول و بر حق و قابل وصل) از طریق صحیح وارد شود و به عوض بیراهه رفتن‌ها و هیاهو، با مسؤول مستقیم آن قبیل خواسته‌ها ارتباط برقرار کند و نیازمندیهایش را با وی در میان بگذارد و پیوسته خواسته‌ها و آرزوهایش را با بردباری و متانت پی‌گیری کند.
در راستای اصل حفظ آبروی مردم، تاکسیران امین هرگز به خود اجازه نمی‌دهد که از روی بدگمانی یا کنجکاوی، فضای سالم و آرام اجتماعی را آلوده کند و هرگز تلاش نمی‌کند از آمد و شد مسافران سر در آورد یا به گفتگوی خصوصی زن و شوهر و دو دوست گوش فرا دهد یا از محتویات اثاث آنها با خبر شود یا حرکات مسافرین را زیر نظر بگیرد یا از طریق آئینه و با نگاه‌های تند مراقب سرنشینان باشد و... زیرا همه این موارد بر طبق صریح آیات و روایات از گناهان بزرگ شمرده شده‌اند؛ مثلاً:
ای کسانی که ایمان آورده‌اید از بسیاری از گمانها بپرهیزید که پاره‌ای از گمان‌ها گناه است و تجسّس نکنید.
امام علی علیه‌السلام: هر که پرده از اسرار دیگری بردارد خداوند نیز پرده از اسرارش بر می‌دارد.
امام خمینی(ره): «عیب جویی و تنقیص مسلمان جایز نیست.»
حال اگر به خصوصیاتی از زندگی شخصی و رفتار و گفتار مسافرین دست یافت، لازم است با «تغافل و چشم پوشی»، که امام علی علیه‌السلام همگان را بدان توصیه کرده‌اند، از کنار آن بگذرد تا از نتیجه آن که آرامش و امنیت است بهره‌مند شود: «هر کس بسیاری از چیزها را نادیده نگیرد زندگی‌اش ناخوش می‌شود.»
نکته پایانی این بحث عبارت است از اینکه برای حفظ حیثیت عمومی بانوان و برای جلوگیری از ایذا و مزاحمت و سلب آسایش آنان، تاکسیران سعی کند در صورت امکان از سوار کردن و نشاندن زن و مرد نامحرم و جوان در کنار یکدیگر خصوصا در ردیف جلو صرف‌نظر کند، بخصوص در وقتی که احتمال فساد می‌دهد یا یقین به وقوع خلاف شرع دارد. زیرا هیچگاه وجدانش به وی اجازه نمی‌دهد تا برای به دست آوردن چند ریال پول، زمینه گناهکاری دو انسان و نافرمانی خدا را فراهم کند و نیز می‌داند که رعایت این نکته از جمله شئون اسلامی و اجتماعی است و بر حسب مقررات تخلّف محسوب می‌شود.
تاکسیران برای آنکه ناخود آگاه در معرض سوء ظن یا تهمت قرار نگیرد از سوار کردن دو زن در ردیف جلوی تاکسی اجتناب کند، همچنانکه در بعضی شهرها از سوار کردن دو زن یا یک مرد و یک زن در صندلی جلو، جلوگیری می‌شود و هیچ مشکلی نیز درپی نداشته است.
چند یادآوری مهم:
1 ـ برای حفظ حریم شرعی و عفّت عمومی لازم است از گفتگو و خندیدن با زنان مسافر و نیز از سؤالهای بی‌مورد پرهیز شود.
2 ـ در وقت دریافت و پرداخت پول با دست زنان تماس پیدا نکند.
3 ـ از داخل آیینه به نامحرم نگاه نکند، زیرا بنابر احتیاط واجب، نگاه کردن به صورت و دستهای نامحرم، هر چند بدون قصد لذت باشد، حرام است.
4 ـ امر به معروف و نهی از منکر واجب کفایی است. در صورت مشاهده منکر از سوی مسافران، بر تاکسیران لازم است که با رعایت شرایطبه وظیفه شرعی خود عمل کند.

تاکسیران و مالِ مسافر

در حدیثی از نبی مکرم اسلام صلی الله علیه‌و‏‏آله نقل شده که «هر کس نسبت به مال مردم که در اختیار اوست مسؤول است تا اینکه آن را برگرداند.»
این حدیث بیانگر حساسیت دین اسلام نسبت به اموال مردم و مسؤولیت هریک از افراد جامعه در برابر آن است. زیرا به گفته آن حضرت «هر کسی که به وحدانیت خدا و رسالت محمّد شهادت دهد مال و خون او محترم است و باید محفوظ بماند.» و «مال شخص مؤمن مانند خونش محترم است و نباید به حریم آن نزدیک شد.»
حرمت مال مسلمان به این معنی است که دیگران حق هیچگونه تصرّف خودسرانه و بهره‌برداری ناصواب از آن مال را ندارند؛ مگر در مواردی که با اجازه و رضایت صاحب آن مال باشد.
بازتاب این حکم ارزشی اسلام حفظ کرامت انسانی، امنّیت مالی و آسایش زندگی همه انسانهاست و هیچ عقل سلیم در ضرورت و اهمیت آن تردید ندارد. به همین لحاظ تاکسیران نیز در پرتو تربیت اسلامی مال مسافران را اعم از پول نقد یا اثاث همراه، بر خود حرام دانسته و به آن مال به دیده «امانت» می‌نگرد و تلاش می‌کند تا از مصادیق کلام امام صادق علیه‌السلام شود که فرموده‌اند: «مؤمن آن است که مردم او را نسبت به اموال و جان خود امین بشمارند.»
تاکسیران مؤمن پیوسته مراقب است تا از روی سهل انگاری یا غفلت یا وسوسه، عملی از او سر نزند که «خیانت» تلّقی شود. زیرا از رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‏‏آله نقل شده «کسی که به... مالِ مسلمان خیانت کند از ما نیست.»
چنانچه بر اثر کوتاهی تاکسیران، اثاث مسافر تلف شود یا نقصانی بر آن وارد شود، تاکسیران ضامن است و باید رضایت مسافر را جلب کرده یا خسارت وارده را جبران کند.

کرایه تاکسی

در جامعه اسلامی دریافت و پرداخت مال، فقط در صورت انطباق با موازین شرعی و رضایت طرفین رسمیت دارد.
تاکسیران زمانی می‌تواند مالک شرعی پول دریافتی از مسافرین شود که: بر اساس یـکی از عملیات شرعی همانند اجاره، جُعاله، بخشش، قرض،... به وی پرداخت شده باشد. برابر نرخ مصوّب باشد. همراه با توافق و رضایت طرفین در حالت عادی (نه در حال اضطراری و تحمیلی) باشد.
پس هر مقدار پولی که خارج از چهارچوب بیان شده به دست آید؛ به عنوان مثال:
با فریبکاری و نیرنگ از مالک آن گرفته شود؛ یا بی‌اذن و اجازه صاحبِ‌مال در آن پول تصرّف شود؛ یا به بهانه واهی از برگرداندن باقیمانده پول طفره برود؛ یا بیش از کرایه‌بهای مصوّب دریافت کند؛ یا مسافر را به شکلی در وضعیت ناچاری قرار دهد تا وی تن به پرداخت مبلغ بیشتر بدهد؛ یا....
چنین پولی به استناد کلام خداوند و سخنان پیشوایان دین، مشروع و حلال نیست و «مال حرام» محسوب می‌شود که قرآن و روایات معصومین علیهم‌السلام همگان را از نزدیک شدن به آن مال بر حذر داشته است؛ از جمله:
خداوند در قرآن کریم می‌فرماید:
«ای کسانی که ایمان آورده‌اید! اموال همدیگر را به ناروا مخورید. مگر آنکه داد و ستدی با تراضی یکدیگر از شما[انجام گرفته ]باشد...».
از پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‏‏آله روایت شده است که: «از گناهان بزرگ این است که کسی مال فرد مسلمان را به ناحق تصرف کند.»
«وای بر آن کسی که از راه نامشروع هزینه زندگی خانواده‌اش را فراهم کند.»
امام علی علیه‌السلام: «هر که از غیر راه حلال مالی به دست آورد به آخرتش زیان می‌رساند.»
بر همین مبنا امام خمینی(قدس‌سره) می‌فرمایند:
«خوردن مال دیگری حرام است، اگر چه مال کافری باشد که مالش محترم دانسته شده است. مگر اینکه به اذن و رضایت صاحب مال باشد و باید از طریق علم و اطمینان رضایت صاحب مال احراز شود.»

افزون خواهی

روزی از مسؤولین سازمان تاکسیرانی پرسیدم چرا در بعضی از مسیرها یا در بعضی روزهای سال یا با افزایش تعداد مسافران، نرخ حمل و نقل مسافران افزایش می‌یابد و نرخ کاذب جدید و موقت پدید می‌آید. آیا این «بازار سیاه» نیست؟ پاسخ داده شد: «بله، این بازار سیاه است. امّا تاکسیران وظیفه شناس و قانع هرگز فرصت طلبی نمی‌کند و چنین بازاری را پدید نمی‌آورد. او همه روزها را یکسان می‌بیند و تابع نرخ مصوّب است و با دیدن ازدحام جمعیت به فکر جبران روزهای کساد نمی‌افتد.» ضمن خداحافظی اظهار امیدواری کردم که همه اینگونه باشند. زیرا چنین تاکسیران وظیفه شناسی خود را مطیع پیامبر گرامی اسلام صلی‌الله‌علیه‌و‏‏آله می‌داند که با عبارت «لاتُناجِشُوا» همگان را از ایجاد بازار سیاه نهی فرموده و نیز چنین تاکسیرانی خود را پیرو حضرت صادق علیه‌السلام می‌بیند که در قضیه‌ای از پذیرفتن سود غیر واقعی و غیر منتظره خودداری کرد، زیرا یکی از مصادیق مهم حرام‌خوری، کسب پول از راه بازار سیاه است.

نکته مهم

روزی با راننده‌ای مواجه شدم که در دریافت و پرداخت کرایه‌بها دقت لازم را به خرج نمی‌داد و بی‌توجه به نرخ مصوّب و تاکسیمتر عمل می‌کرد. با پیاده شدن دیگر مسافران، فرصت را مغتنم شمرده تخلّف راننده را بطور محترمانه به وی گوشزد کردم. ابتدا چهره درهم کشیده و با قیافه حق به جانب گفت:
ـ دستت تو خرج ماشین نیست. از گرانی خرج و مخارج زندگی و لوازم یدکی و هزینه سنگین تعمیرگاه بی‌خبری.
بعد از چند لحظه سکوت گویا وجدانش نیز به این پاسخ قانع نشده بود، چون با خود فکر کرد که اگر کسی با همین توجیه دست به دزدی بزند نباید مجازات شود.
پس در حین عوض کردن دنده رو به من کرد و با لبخند گفت:
ـ نگران نباش. جای دور نمی‌ره. ازین دست می‌گیرم از اون دست رد می‌کنم. منو می‌بینی؟ هر روز صبح که از خونه بیرون میام تا چشمم به فقیر و بیچاره می‌افته صدتومان، صدتومان کمک می‌کنم. ماهی یه روز تو امامزاده... سفره نذری می‌اندازیم. همین عید امسال یه گوسفند خریدم و دادمش به آسایشگاه سالمندان. بالاخره یر به یر می‌شیم... . چون به مقصد نزدیک شده بودم کلام آقای راننده را قطع کردم و در حین خداحافظی او را به خواندن داستان «شهرت عوام» ارجاع دادم تا به اشتباه خود پی‌ببرد و آن داستان بدین شرح است:
چندی بود که در میان مردم عوام، نام شخصی بسیار برده می‌شد و شهرت او به پاکی و تقوا و دیانت پیچیده بود. همه جا عامه مردم، سخن از بزرگی و بزرگواری او می‌گفتند. مکرر در محضر امام صادق علیه‌السلام، سخن از آن مرد و ارادت و اخلاص عوام الناس نسبت به او به میان می‌آمد. امام به فکر افتاد که دور از چشم دیگران، آن مرد «بزرگوار» را که تا این حد مورد علاقه و ارادت توده مردم واقع شده از نزدیک ببیند. یک روز به طور ناشناس نزد او رفت. دید ارادتمندان وی که همه از طبقه عوام بودند غوغایی در اطراف او به پا کرده‌اند. امام بدون آنکه خود را بنمایاند و معرفی کند، ناظر جریان شد. اولین چیزی که نظر امام را جلب کرد، اطوار و ژستهای عوام فریبانه وی بود. تا آنکه او از مردم جدا شد و به تنهایی راهی را پیش گرفت. امام آهسته به دنبال او روان شد تا ببیند کجا می‌رود و چه می‌کند و اعمال جالب و مورد توجّه این مرد از چه نوع اعمالی است. طولی نکشید که آن مرد جلو دکان نانوایی ایستاد. امام با کمال تعجب مشاهده کرد که این مرد، همینکه چشم صاحب دکان را غافل دید، آهسته دو عدد نان برداشت و در زیر جامه خویش مخفی کرد و راه افتاد.
امام با خود گفت: شاید منظورش خریداری است و پول نان را قبلا داده یا بعدا خواهد داد. ولی بعد فکر کرد، اگر این طور بود پس چرا همینکه چشم نانوای بیچاره را دور دید نانها را بلند کرد و راه افتاد.
باز امام آن مرد را تعقیب کرد و هنوز در فکر جریان دکان نانوایی بود که دید، در مقابل بساط یک میوه فروش ایستاد. آنجا هم مقداری درنگ کرد و تا چشم میوه فروش را دور دید، دو عدد انار برداشت و زیر جامه خود پنهان کرد و راه افتاد. بر تعجب امام افزوده شد. تعجب امام آن وقت به منتها درجه رسید که دید آن مرد به سراغ یک نفر مریض رفت و نانها و انارها را به او داد و راه افتاد. در این وقت امام خود را به آن مرد رساند و اظهار داشت: «من امروز کار عجیبی از تو دیدم» تمام جریان را برایش بازگو کرد و از او توضیح خواست.
او نگاهی به قیافه امام کرد و گفت:«خیال می‌کنم شما جعفر بن محمّد باشی!»
امام: بلی، درست حدس زدی، من جعفر بن محمدم.
مرد: البته تو فرزند رسول خدایی و دارای شرافت و نسب می‌باشی، امّا افسوس که این اندازه جاهل و نادانی.
امام: چه جهالتی از من دیدی؟
مرد: همین پرسشی که می‌کنی از منتهای جهالت است. معلوم می‌شود که یک حساب ساده را در کار دین نمی‌توانی درک کنی. مگر نمی‌دانی که خداوند در قرآن فرموده:... هر کار نیکی ده برابر پاداش دارد؟! باز قرآن فرموده: هر کار بد فقط یک برابر کیفر دارد. روی این حساب پس من دو نان دزدیم دو خطا محسوب شد، دو انار هم دزدیدم دو خطای دیگر شد.
مجموعا چهار خطا شد. امّا از آن طرف آن دو نان و آن دو انار را در راه خدا دادم، در برابر هر کدام از آنها ده حسنه دارم، مجموعا چهل حسنه نصیب من می‌شود. در اینجا یک حساب خیلی ساده نتیجه مطلب را روشن می‌کند و آن اینکه چون چهار را از چهل تفریق کنیم، سی و شش باقی می‌ماند. بنابراین من سی و شش حسنه خالص دارم و این است آن حساب ساده‌ای که گفتم تو از درک آن عاجزی.
امام: خدا تو را مرگ بدهد، جاهل تویی که به خیال خود این طور حساب می‌کنی. آیه قرآن را مگر نشنیده‌ای که می‌فرماید: خدا فقط عمل پرهیزگاران را می‌پذیرد؟! حالا یک حساب بسیار ساده کافی است که تو را به اشتباهت واقف کند. تو به اقرار خود چهار گناه مرتکب شدی و چون مال مردم را به نام صدقه و احسان به دیگران دادی نه تنها حسنه‌ای نداری بلکه به عدد هر یک از آنها گناه دیگری مرتکب شدی.
پس چهار گناه دیگر بر چهار گناه اوّلی تو اضافه شد و مجموعا هشت گناه شد. هیچ حسنه‌ای هم نداری.
امام این را بیان کرد و در حالی که چشمان بهت زده آن مرد به صورت امام خیره شده بود، او را رها کرد و برگشت.
امام صادق وقتی این داستان را برای دوستان نقل کرد، فرمود: «اینگونه تفسیرها و توجیه‌های جاهلانه و زشت در امور دینی سبب می‌شود که عده‌ای گمراه شوند و دیگران را هم گمراه سازند.»
جهت اهمیت مطلب توجّه عزیزان تاکسیران را به حدیثی از امام صادق علیه‌السلام جلب می‌کنم و این بحث را به پایان می‌برم:
«هرگاه مردم از راه صحیح و حلال مالی به دست آورند ولی آن را در راه باطل و نامشروع انفاق کنند از آنان پذیرفته نمی‌شود و نیز اگر از راه نامشروع و باطل درآمدی کسب کنند و آن را در راه حق و صحیح خرج کنند خداوند از آنان نمی‌پذیرد. مگر آنکه از راه حق و مشروع درآمدی کسب کنند و در راه حق و مشروع انفاق کنند.»

نتیجه بحث

تاکسیران موفق، بدون حرص و طمع نسبت به مال مردم و با اعتقاد به مقدر بودن روزی از سوی خداوند رزّاق و منّان علاوه بر اینکه در زندگی اقتصادی خود «قناعت» پیشه است، با برنامه ریزی صحیح و رعایت اعتدال و اقتصاد، هزینه‌ها (خرج) را با درآمد (دخل) هماهنگ می‌کند و همواره از درگاه ایزد یکتا طلب روزی حلال می‌نماید که برکت و خیر و پایداری چنین مالی قابل اندازه‌گیری نیست.

اجاره تاکسی

گفته شد که داد و ستدهای مالی باید براساس یکی از عناوین فقهی باشد. کار تاکسیرانی در فقه اسلام از نوع «اجاره» است و رعایت مقررات و ضوابط شرعی اجاره برای تاکسیران و مسافر لازم و واجب می‌شود، و هر دو طرف باید به شرایط اجاره و احکام ویژه آن پایبند باشند.
بر این اساس دریافت هزینه خدمات حمل و نقل مسافر (کرایه‌بها)، حقّی شرعی و عرفی است که برای تاکسیران قرار داده شده است و مقدار آن به تناسب کم و کیف خدمات و قدرت خرید مردم در شهرهای کشور، مختلف و قابل تغییر است. امّا در بعضی شهرهای بزرگ برای وحدت رویه دستگاه «تاکسیمتر» برای نوعی خاص از تاکسیها در نظر گرفته شده است. در دیگر شهرها و برای دیگر انواع تاکسی از سوی شهرداری یا سازمان تاکسیرانی مبلغ دریافتی برحسب معیارهایی به‌صورت «نرخ مصوّب» تعیین و اعلام می‌شود و برابر قانون «عدم رعایتِ نرخهای مصوب و عدم استفاده از تاکسیمتر در صورت نصب و الزام استفاده از آن» از تخلّفات تاکسیرانی محسوب شده و همانطور که قبلاً گذشت هر گونه تخلّف از قانون جرم و گناه است.

تاکسیمتر

تاکسیمتر با توجّه به مسافت طی شده و براساس زمان سپری شده نرخ کرایه را تعیین می‌کند؛ یعنی دو عامل «مسافت» و «زمان» در میزان کرایه‌بها مؤثرند.
بنابراین لازم است:
۱ ـ هر کانال تاکسیمتر برای هر یک از مسافران بطور مستقل روشن شود، هر چند که در مسیر ثابت و تکراری حرکت کند. پس تاکسیران نمی‌تواند در بعضی مسیرهای تکراری، از مسافر همان مبلغی را درخواست کند که از مسافرین روزهای قبل در آن مسیر دریافت کرده است. زیرا ممکن است تاکسیمتر برای مسافرِ روز قبل به علّتهای مختلف؛ مثل توقفِ طولانی‌تر تاکسی، ترافیک یا سرعت کمتر و در نتیجه در فاصله زمانی بیشتر، مبلغ ۴۵ ریال را نشان داده باشد، ولی برای مسافرِ امروز به علّت وضعیتِ دیگر رقم ۳۵۰ ریال را نشان دهد و به عکس.
۲ ـ آیین نامه راهنمایی و رانندگی، رانندگان تاکسیها را موظف می‌کند پس از سوار شدن مسافر و مقارنِ شروع به حرکت، تاکسیمتر را بکار اندازند. نه آنکه با روشن کردن زود هنگام، مقدار زمان تلف شده در ایستگاه را به حساب مسافر یا مسافرینی بگذارند که زودتر از دیگران به انتظار حرکت تاکسی نشسته‌اند و یا هنوز سوار نشده‌اند.
۳ ـ تاکسیرانِ حق شناس همیشه با سرعت مجاز و متعارف حرکت کرده و بی‌عذر موجّه از سرعت تاکسی نمی‌کاهد. زیرا با کاهش سرعت، زمان بیشتر سپری می‌شود و رقم تاکسیمتر بالا می‌رود. گفتنی است بر اسـاس آیین نامه راهنمایی و رانندگی «رانندگان حق ندارند در راه‌ها آنقدر با سرعت کم حرکت نمایند که باعث کندی عبور و مـرور یا اختـلال در آن بشونـد؛ مگر آنکه برای احتراز از خطـر و تصـادف، ضـروری بـاشد.»
۴ ـ در مواردی که تاکسیمتر رقمی مثل ۴۷۵ یا ۲۳۵ را نشان می‌دهـد، تاکسیرانِ قانـع برای سـاده کـردن مبلغ دریافتی و به ملاحظه مشکل پول خرد، رقم پایین‌تر را از مسافر طلب می‌کند و از دریافت مبلغ اضافی چشم‌پوشی می‌کند. این آسان گیری روشی پسندیده و مطلوب اخلاق اسلامی است که مورد تأکید بزرگان دین قرار گرفته است؛ مثلاً پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‏‏آله می‌فرمایند: آیا می‌خواهید خبر دهم که روز قیامت آتش بر چه کسی حرام است؟ بر کسی که ملایم، نرم و آسانگیر باشد.» «خداوند بنده‌ای را که به هنگام خرید و فروش و به هنگام دریافت و پرداخت سهل و آسان می‌گیرد دوست می‌دارد.»
حال اگر تاکسیران برای ساده نمودن مبلغ دریافتی، رقم تاکسیمتر را بدون رضایت مسافر افزایش دهد مرتکب عمل حرام شده و مبلغ اضافی، نامشروع و حرام خواهد بود مگر آنکه بداند مسافر از این افزایش مطلّع و به آن راضی است.

تاکسی بی‌تاکسیمتر

همانطور که بیان شد در بعضی شهرها و در بعضی از انواع تاکسی‌ها تاکسیمتر وجود ندارد. ولی کرایه‌بها براساس نرخ مصوّب دریافت می‌شود.
در مرحله تعیین و تصویب نرخ تاکسیرانی، کارشناسان هر شهر با درایت و آینده‌نگری همه عوامل مؤثر را در نظر می‌گیرند؛ از جمله ارزش ریالی خدمات تاکسیران، استهلاک و ارزش ریالی خـودرو، هزینـه تعمیر و تعویض قطعات، اقتصاد کشور، توان مالی شهروندان و غیره. سپس تصمیم نهایی را به صورت بخشنامه جهت اجـرا به اطلاع همه تاکسیرانان و شهروندان می‌رسانند.
تاکسیران نیز برابر مقررات به هنگام دریافت پروانه بهره‌برداری و تاکسیرانی بطور رسمی در متن قرارداد واگذاری، متعهد می‌شود تا نرخهای مصوّب را رعایت کند و بر این تعهد پایدار می‌ماند. زیرا وفای به عهد از ارزشهای قرآنی است:
آنان که وقتی عهد بندند به عهد خود وفا دارند... از متقین هستند. خردمندان میثاق را نمی‌شکنند.

سرویس دربستی

هر چند که برای تاکسی در ارایه خدمات به صورت «دربست» نه ممنوعیت قانونی وجود دارد و نه ماده‌ای از مقررات و آیین نامه‌ها هست که بطور صریح آن را تأیید کند. امّا از نظر اخلاقی و به لحاظ اصل خدمتگزاری، به تاکسیران توصیه می‌شود حتی المقدور از انجام این نوع سرویس خودداری کند و امیال شخصی یک مسافر و پرداختی قابل‌توجه‌تر او را بر انبوه مسافرانِ چشم انتظار ترجیح ندهد و با گذر برق‌آسا از کنار آنان، آهِ سرد تأسف و ناراحتی را از سینه‌هاشان خارج نسازد و همیشه پیران و ناتوانان و بانوان بچه در آغوش را جلو چشمان خود مجسّم سازد که برای رسیدن تاکسی لحظه شماری می‌کنند. شایسته است که تاکسیران افتخار عمومی بودن تاکسی را در همه وقت برای خود حفظ کند؛ مگر در اوقات عادی و کم تردد روز یا در حالتهای اضطراری، همچون رساندن مصدوم و بیمار اضطراری به مرکز درمانی، که در این حالت می‌تواند به صورت دربست اقدام کند.

سرویس دهی در شب

«تاکسی» وسیله نقلیه عمومی است و «تاکسیرانی» هم خدمت به مردم. خدمت به مردم با وسیله نقلیه عمومی مختصّ «روز» نیست و چه بسا به لحاظ کاهش تردد دیگر وسایل نقلیه در سطح شهر به هنگام شب و به جهت اعتماد عموم مردم به تاکسی، «تاکسیرانی در شب» نیز از اهمیت و ضرورت ویژه‌ای برخوردار است.
حال اگر خدمت شبانه تاکسیران رنگ خدایی به خود بگیرد و در راه رضای خدا باشد بر ارزشمندی آن به مراتب افزوده می‌شود و «عبادت» تلقّی می‌گردد. از رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‏‏آله روایت شده: «آتش جهنّم چشمی را که در راه خدا بیدار مانده‌نمی‌سوزاند وبه‌آن آسیب نمی‌رساند.»

چند نکته ویژه

۱ ـ «کار شب» به کاری گفته می‌شود که زمان انجام آن بین ساعت ۲۲ تا ۶ بامداد است.
۲ ـ برای آنکه مسافر بتواند تاکسی را از فاصله دور تشخیص دهد باید آن را به «تابلوی چراغدار» مجهّز کرد و چراغ آن همواره روشن باشد.
۳ ـ برابر ماده ۱۳۲ آیین نامه راهنمایی و رانندگی، چراغهای داخل وسایل نقلیه عمومی مسافربری، شبها موقع حرکت باید روشن باشد.
دو تذکر مهم امنیتی:
۱ ـ «تاکسیران»، راننده وسیله نقلیه عمومی است و وظیفه‌اش جابجایی مسافران است، نه پلیس، که اشخاص را تعقیب کند، یا وسایل نقلیه را ردیابی نماید.
۲ ـ از پذیرفتن مواد خوراکی و نوشیدنی از مسافران بپرهیزد.

لوازم و بارِ مسافر

«تاکسی» وسیله نقلیه مسافربری است و برابر مقررات حق ندارد بارهایی را که از داخل اطاق آن یا گلگیرها به اطراف تجاوز می‌کند حمل نماید. تخلّف از این قانون جریمه نقدی در پی دارد. البته این قانون نباید بهانه‌ای شود که تاکسیران، از سوار کردن مسافری که اثاث به همراه دارد سر باز زند.

حمل بار مسافر

۱ ـ اثاث همراه مسافر را، اگر دارای حجم زیاد است، به صندوق عقب منتقل کند تا مزاحم سرنشینان نشود و نیز این انتقال را از سر شوق و در کمال ادب و احترام انجام دهد؛ نه آنکه ابراز نارضایتی کند.
۲ ـ کف صندوق عقب را همیشه پاکیزه و خشک نگه دارد.
۳ ـ مایعات، مواد شیمیایی و دیگر مواد بودار یا سرایت کننده را در داخل ظرفهای در بسته قرار دهد و به بسته بودن درِ آن ظرفها اطمینان پیدا کند.
۴ ـ از پذیرش اشیایی که آلودگی به همراه دارد یا قابل سرایت به دیگر اشیاست خودداری کند. برابر قانون «حمل اشیای کثیف و آلوده و حیوانات با وسیله نقلیه عمومی، که اختصاص به این کار داده نشده باشد، جریمه نقدی به همراه دارد».
۵ ـ برای حمل جنازه باید از نیروی انتظامی اجازه بگیرد؛ در غیر این صورت مجازات خواهد شد .
۶ ـ از شرایط صحت اجاره، مباح بودن منفعت مورد نظر از تاکسی و تاکسیران است. پس کرایه دادن تاکسی برای حمل و نقل و نگهداری افراد مجرم و گناهکار همچون زندانی فراری، جاسوس، تروریست، دزد، قاتل،... اشیای حرام و قاچاق مثل مواد مخدر، مشروبات الکلی، سلاح گرم و سرد و دیگر اجناسِ ممنوع شده از سوی دولت اسلامی صحیح نیست و ارتکاب جرم در هنگام تاکسیرانی یا با استفاده از تاکسی از تخلّفات محسوب می‌شود و مرتکبین تابع تصمیم‌های هیأتهای انضباطی خواهند بود.
۷ ـ در صورتی که اثاث همراه مسافر بیش از مقدار متعارف باشد لازم است در ابتدا نسبت به هزینه حمل و نقل آن با مسافر به توافق برسد؛ نه آنکه در مقصد بر سر وزن و کرایه با وی منازعه کند.
۸ ـ اگر مسافری تاکسی را اجاره کند و معین نماید که چقدر «بار» بر آن بگذارد؛ چنانچه بیشتر از آن مقدار بار بگذارد و موجب نقص و عیب تاکسی شود، مسافر ضامن است و همچنین است اگر مقدار بار را معین نکند و بیشتر از معمول در آن بار قرار دهد و سنگینی بیش از حّد بار موجب عیب و نقص تاکسی شود.
۹ ـ اگر بار شکستنی و آسیب‌پذیر در طول راه و در دست انداز بشکند یا آسیب ببیند، تاکسیران ضامن نیست. ولی اگر تاکسیران بد رانندگی کند یا تاکسی را از راهی ببرد که بار بشکند ضامن است. پس به راننده محترم توصیه می‌شود در جا سازی اشیای شکستنی و اثاث مسافر دقت کند تا در راه آسیب نبیند.
۱۰ ـ تاکسیران، ضامن کالای به سرقت رفته مسافر نیست. امّا اگر مسافر کالایش را نزد تاکسیران به امانت بگذارد و خود به همراه تاکسیران، نباشد و در اثر کوتاهی تاکسیران، کالا به سرقت برود، تاکسیران ضامن خواهد بود؛ ولی اگر تاکسیران در نگهداری امانت کوتاهی نکرده باشد ضامن نیست.
۱۱ ـ از آنجا که مو، پنجه، ناخن و رطوبت سگ و خوک نجس است، از سوار کردن آنها اجتناب کند و نیز دیگر اشیای نجس را. اشیای جا مانده از مسافر اشیای (نقدی یا غیر نقدی) که از مسافر جا می‌ماند و تاکسیران صاحب آن را نمی‌شناسد از نظر فقهی «مجهول المالک» محسوب می‌شود و احکام آن بدین شرح است:
۱ ـ اگر تاکسیران شی‌ء جا مانده را به قصـد نگهداری و رسانـدن به صاحـبش بردارد «مسؤول» است و آن شی‌ء در دست او «امانت شرعی» خواهد بود. در صـورت کوتـاهی کردن یا تجاوز و تصرف در آن شی‌ء ضامن می‌باشد.
۲ ـ تاکسیران جهت سهولت دستیابی مالک اصلی به مال، شی‌ء جا مانده را به دفتر اشیای گمشده مستقر در سازمان تاکسیرانی یا هر مرکز دیگر که شهرداری تعیین کرده منتقل کند.
ولی امر مسلمین، حضرت آیه ا... العظمی خامنه‌ای در این خصوص می‌فرمایند: «قرار ضمان بر دفتر - اشیای گمشده - است؛ ولی مسؤولیت با هر دو است».
۳ ـ اگر مسؤولین سازمان تاکسیرانی پس از اعلان عمومی و جستجو، از دستیابی به مالک آن شی‌ء ناامید شدند، واجب است اصل آن شی‌ء یا پول معادل آن را به نیابت از صاحبش صدقه دهند. در حال حاضر سازمان تاکسیرانی تهران اشیا و پول جا مانده از مسافران را، پس از ناامیدی از شناسایی صاحبان آنها، به دادگستری تهران، قسمت اموال بلاصاحب تحویل می‌دهد.
۴ ـ اگر شی‌ء جا مانده فاسد شدنی باشد و امکان نگهداری آن نباشد، می‌توان آن را فروخت و پس از گذشت مدت زمانی و با ناامیدی از دسترسی به مالک شی‌ء، پول آن را به نیابت از مالکش صدقه داد.
۵ ـ هرگاه قبل از راننده یکی از مسافران شی‌ء جا مانده را بردارد هر دو مسؤول هستند و اگر یکی از آنها به وظیفه عمل کند مسؤولیت شرعی از دیگری ساقط می‌شود. هر چند که تاکسیران می‌تواند از گرفتن آن شی‌ء خود داری کرده، مسؤولیت و ضمانت را به عهده آن مسافر بگذارد.
۶ ـ تاکسیران نمی‌تواند به صرف ادعا، شی‌ء جا مانده را به مسافر مدعی بدهد؛ مگر آنکه صداقت گفتارش برای وی ثابت شود.
۷ ـ گاهی مسافری از روی عمد یا اشتباه ساک خود را جا گذاشته و ساک مسافر دیگر را همراه می‌برد. ساک جا گذاشته شده نیز «مجهول المالک» است و احکام آن همان است که گفته شد.
۸ ـ اگر تاکسیران از طریق نشانی یا هر علامت دیگر، صاحب شی‌ء جا مانده را می‌شناسد، شخصا آن را به صاحبش تحویل دهد.

تعیین کرایه و دستمزد

در مواردی که مسیر تاکسی نرخ مصّوب یا متعارف و معینی ندارد، تاکسیران محترم و دور اندیش نرخ حمل و نقل و کرایه‌بها را در ابتدا تعیین کرده و در ابتدا به اطلاع مسافران می‌رساند و پس از حصول اطمینان به آگاهی و موافقت آنان ارایه خدمت می‌کند زیرا معلوم بودن اجرت و تعیین مقدار آن از شرایط صحّت اجاره است.
نه آنکه بدون توافق اولیه، مسافر را سوار کند و بگوید «یه جوری با هم کنار می‌آییم» یا بگوید« هر چقدر که دادی» ولی در مقصد به شکل نامطلوب برخورد کند. یکی از تاکسیرانان با تجربه در خصوص اهمیت و نحوه تعیین اجرت گفت: «من در هر مبدأ و ایستگاه به محض آماده شدن برای حرکت و به محض ورود مسافر به تاکسی ضمن خوش‌آمدگویی، هم مقصد و هم کرایه‌بها را به گوش سرنشینان می‌رسانم و در اثر همین عادت هنوز با کسی جرّ و بحث نکرده‌ام و هیچ مسافری هم ناراضی پیاده نشده است».

پرهیز از اجحاف

بعضی از تاکسیرانان از روی سهل انگاری یا به هر شکل دیگر پولی بیش از کرایه واقعی از مسافران دریافت می‌کنند که معمولاً با نارضایتی مسافران همراه است. چنین پولی، مال حرام محسوب می‌شود و در اصطلاح فقهی می‌گویند «مال حلال با مال حرام مخلوط شده است».
از آنجا که صاحب یا صاحبان مقدار پولهای اضافی دریافت شده مشخص نیست، باید خمس تمام اموال و دارایی چنین تاکسیرانی به مرجع تقلیدش یا نماینده رسمی آن مرجع پرداخت شود تا اموال او خالص و پاک گردد.

مسؤولیت اجتماعی تاکسیران

تاکسیران به عنوان عنصر مهم و فعال جامعه شهری علاوه بر خدمتگزاری به افراد جامعه در قبال «شهر» و «محیط زندگی» نیز مسؤولیت دارد که آن محیط همواره به صورت سالم و شایسته برای فعالیتهای اجتماعی باقی بماند. از جمله مسؤولیتهای تاکسیران نسبت به شهر و جامعه عبارت است از:
۱ ـ پاکیزه و امن نگه داشتن شهر و خیابانها: الف ـ «ریختن شیشه، بطری، میخ، سیم، حلبی، مایعات لزج و بطور کلی هر چیزی که باعث سد راه و ایجاد خطر و انحراف وسایل از مسیر حرکت باشد، بر روی راه‌ها ممنوع است».
بنابراین رها کردن لاستیک فرسوده، پارچه‌های آغشته به روغن، پس مانده میوه، قطعات تعویض شده و غیره در مسیر حرکت؛ موجب آلودگی خیابان و ایجاد خطر و تصادف می‌شود و نیز به عزیزان راننده توصیه می‌شود به جای آتش زدن این قبیل اشیای زاید، آنها را در محلهای تعیین شده از سوی شهرداری بریزند. تاکسیران محترم علاوه بر رعایت نکات فوق در کنار زدن ضایعات و رفع موانع از سطح خیابانها می‌کوشد.
زیرا به گفته پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‏آله : «دور کردن سنگ و خار و استخوان از راه صدقه است.»
ب ـ از پیامدهای ناگوار شهر و شهر نشینی، ناسالم بودن و آلودگی هوا به گازهای سمّی ناشی از مراکز تولیدی صنعتی و وسایط نقلیه است که دستگاه تنّفسی را و سپس دیگر دستگاه‌های حساس بدن انسان را با خطر مواجه می‌کند. این خطر برای اشخاص بزرگسال و کودکان و بیماران محسوس‌تر است. برای حفظ محیط زیست از آلودگی و کاهش خطرهای تنفّسی، مغزی و قلبی بر تاکسیران است تا به سهم خود در سالم سازی هوای شهر بکوشد. او می‌تواند:
ـ سوخت خودرو را از بنزینی به گازی تبدیل کند؛
ـ بنزین بی‌سرب مصرف کند؛
ـ روغن را بر اساس جدول زمانی استاندارد تعویض و کنترل کند؛
ـ هنگام توقف طولانی در ایستگاه موتور خودرو را خاموش نگه دارد؛
ـ در پمپ بنزین از سر ریز شدن بنزین از باک جلوگیری کند؛ و...
این چنین تاکسیران به خاطر ضرر نرساندن به مردم، از بهترین آنها خواهد شد؛ که به گفته پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‏آله : «بهترین مردم کسی است که همه مردم از وجودش بهره‌مند شوند».
۲ ـ دوری کردن از شایعه: تاکسیران وظیفه خود را «جابجایی مسافر» می‌داند؛ نه «پخش اخبار کذب و گزارشگری و خبرسازی و خبر پراکنی.» او بر خود لازم می‌داند برای حفظ آرامش روانی سرنشینان از بازگو کردن شنیده‌های هر چند راست، با هر انگیزه‌ای خودداری کرده و از نقل اخبار ثابت نشده که غالبا موجب اضطراب، نگرانی، سلب آرامش روحی و احیانا فتنه انگیزی در بین مردم می‌شود دوری کند و به دیگران نیز اجازه ندهد در تاکسی شایعه سازی و شایعه پراکنی کنند.
این توصیه اخلاقی و ارزشی است و از جمله شئون اجتماعی ـ اسلامی می‌باشد که از سوی قرآن و بزرگان دین ارائه شده است. قرآن کریم شایعه افکنان را در ردیف منافقین قرار داده و ضمن تهدید به قتل، آنان را ملعون خوانده است:
«اگر منافقان و کسانی که در دلهایشان مرضی هست و شایعه افکنان در مدینه از کارشان باز نایستند تو را سخت بر آنان مسلّط می‌کنیم. از رحمت خدا دور گردیده و هر کجا یافت شوند گرفته و سخت کشته خواهند شد».
پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‏‏آله و امام علی علیه‌السلام شایعه پراکنی را نشانه دروغگویی و نادانی دانسته و آن را مذمّت کرده‌اند:
«برای دروغگو بودن فرد همین بس، که هر چه را بشنود نقل کند.»
«همه آنچه را می‌دانی بازگو مکن؛ که برای نادانی تو همین بس است».
از آنجا که بسیاری از شایعات از دروغ و غیبت و تهمت مایه می‌گیرد، جرم و گناه«گوش دادن به شایعات» در ردیف نقل آن است؛ خصوصا اگر به نحوی مورد تأیید و پشتیبانی قرار گیرد. خداوند در قرآن کریم گوش دادن به شایعات را از خصلتهای ناپسند کفار و یهودیان دانسته و به مؤمنین سفارش کرده است که از حرفهای لغو و شایعات اعراض کنند. و در جای دیگر، اهل ایمان را به تحقیق و وارسی فرا خوانده است تا به هر حرفی ترتیب اثر ندهند.
۳ ـ نگهداری صحیح اسکناس: پول رایج کشور، به خصوص اسکناس، به عنوان سرمایه ملّی و امانت عمومی نیازمند مراقبت جدی آحاد مردم است و تاکسیران محترم اسکناسها را بطور سالم و تا نشده حفظ می‌کند تا ضمن نگهداری صحیح اسکناس، دریافت و پرداخت کرایه‌ها آسان‌تر شده و پولها در دسترسش قرار گیرد.
۴ ـ اجتناب از ریختن بنزین یا روغن در شیشه‌های نوشابه و ظروف مورد استفاده در خوردن و آشامیدن.
۵ ـ با جهانگردان خارجی، بویژه مسلمانانی که برای زیارت اماکن مقدس به ایران می‌آیند، طوری رفتار کند که بیانگر عظمت اخلاقی ایرانیان و بلند طبعی و کرامت مسلمانان باشد. ضمنِ مهمان نوازی و برخورد متعادل و منصفانه، مراقب باشد تا خوراک برای تبلیغات مسموم دشمنان اسلام و ایران فراهم نکند.
تاکسیرانان عزیز توجّه داشته باشند که عوامل سرویسهای اطلاعاتی و جاسوسی خارجی در پوشش توریست وارد کشور می‌شوند. پس نباید سفره دل را نزد بیگانگان باز کرده و ناگفته‌ها را برای آنان بیان کند و نیز از حمل و نقل آنان به مراکز حساس اجتناب کرده و هر نوع حرکت مشکوک آنان را به مسؤولان امنیتی کشور (نیروی انتظامی یا اداره اطلاعات) گزارش دهند.
۶ ـ از توقف در محل عبور عابرین، جلوی پارکینگ: اختصاصی، پیاده روها، ایستگاه‌های ویژه اتوبوس و محل‌های تخلیه بار بپرهیزد. زیرا این عمل «سد معبر» محسوب شده و از مصادیق غصب مال و حق دیگر اشخاص به شمار می‌رود و در اسلام نهی شده است.
۷ ـ به شخصیت و حقوق شهروندان و عابرین احترام بگذارد و از هر عملی که موجب اذیت، آزار، ترس، هتک حرمت و محرومیت از حق اجتماعی آنان می‌شود خودداری کند؛ به عنوان مثال: بوق زدن بی‌جا، پاشیدن آب به عابران کنار خیابان، حرکت با سرعت زیاد و غیره، از مصادیق بی‌حرمتی و رعایت نکردن حقوق شهروندان است.

تاکسیران و خانواده

بعضی از مردان پس از چند ساعت کار و برخورد با مشکلات صنفی، دچار خستگی شده و با چهره‌ای گرفته و عبوس راهی خانه می‌شوند. اولین هدیه آنها به خانواده، بهانه‌گیری، ابراز ناراحتی یا بی‌اعتنایی به همسر و فرزندان است، نسبت به گفتار و درخواستهای آنان اظهار بی‌حوصلگی کرده و ممکن است با خشونت و بدخلقی رفتار نمایند. مگر نه اینست که همه این تلاشها و تحمّل زحمت برای تأمین معاش و رفاه و آسایش فرزندان صورت گرفته است؟
مگر امام صادق علیه‌السلام نگفته «کسی که در راه زندگی و معاش خانواده تلاش می‌کند همانند مجاهدی است که در راه خدا می‌جنگد.»
مگر این گفته از امام رضا علیه‌السلام نیست «کسی که برای تأمین هزینه خانواده به دنبال روزی حلال حرکت می‌کند دارای پاداشی بیش از پاداش رزمنده در راه خداست».
مگر پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‏‏آله نفرموده‌اند: «بهترین شما کسانی هستند که برای اهل و خانواده خود بهترند».
پس چرا با سخت گیری، بد خُلقی، توقّع زیاد و با منت‌گذاری برخورد می‌کنند؟!
علاوه بر این، باید دانست که رفع نیاز مادی و برآورده کردن حاجتهای ظاهری زندگی همچون تهیه خوراک و پوشاک و مسکن، همه وظیفه نیست. بلکه وظیفه‌ای بس مهمتر و مقدم بر دیگر وظایف وجود دارد و آن توجّه و پاسخگویی به نیازهای روانی و معنوی خانواده و اکرام و اعطای شخصیت به اعضای خانواده و تربیت و پرورش روحی آنان و درک احساسات آنها است.
تاکسیران عزیز بداند که به هنگام ورودش به منزل چشمان اعضای خانواده، بویژه فرزندان، به چهره او دوخته می‌شود نه به دستهای او و همین نکته باید او را ملزم کند تا با ابراز احساسات لطیف و ارائه محبّت و عطوفت به خانواده، زمینه تربیت انسانی و بالندگی اخلاقی و رفاه حقیقی آنان را فراهم سازد.
تذکر:
۱ ـ قبل از عزیمت به سرویس خارج از شهر، خانواده را با خبر سازد و نیز اعضای خانواده را در جریان زمان و مکان سرویس شبانه یا روزانه قرار دهد.
۲ ـ برنامه تاکسیرانی را طوری تنظیم کند تا حداقل در یک نوبت، غذا را در جمع خانواده تناول کند؛ تا هم به اجر معنوی خدمتگزاری به مردم برسد و هم از نعمت همنشینی با جمع خانواده برخوردار شود.

مسؤولیت شخصی تاکسیران

پانویس