فرهنگ مصادیق:احسان-مرکز جهانی آل البیت: تفاوت بین نسخه‌ها

نسخهٔ کنونی تا ‏۴ مهر ۱۳۹۵، ساعت ۱۵:۱۷

احسان

احسان یعنی نیکی کردن به دیگران که در آیات زیر به آن امر شده است :
إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ^[۱] «خدا به عدل و نیکی کردن امر می‌کند».
وَأَحْسِنْ کَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَیْکَ^[۲] «و همچنانکه خدا به تو نیکی کرده نیکی کن».
انسان اگر امکاناتی بیشتر از دیگران در اختیار دارد، نباید خود را بر دیگران برتری داده و تفوق و استکبار کند، بلکه باید صادقانه و بی هیچ منت تا توان دارد به مردم سود رسانی و خدمت کند.
باید توجه داشت ما هر چه توان داریم و هر چه در اختیار ماست از آن خداست، این مردم آفریدگان خدا هستند، اگر از توان خود و آنچه خدای بزرگ در اختیار ما نهاده است به امر خدا و در راه خدا برای آنان صرف کنیم، ما یک وسیله بیش نیستیم، از خدا گرفته و در راه خدا داده‌ایم.
اسلام خدمت و سود رسانی به عموم انسانها را اعم از مسلمان و غیر مسلمان اکیداً توصیه می‌کند و کسی را که برای خدا خدمت به خلق کند بهترین و محبوبترین مردم در پیشگاه الهی می‌شناسد، چنانچه دو حدیث زیر از پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) بیانگر آن است:
۱ - قال رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم): الخلق عیال الله فاحب الخلق الی الله من نفع عیان الله و ادخل اهل بیت سرورا^[۳]
«پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: مردم عائله خدا هستند محبوبترین مردم به خدا کسی است که به عائله او سود برساند و خانواده‌ای را شاد کند».
۲ سئل رسول الله من احب الخلق الی الله؟ قال: انفع الناس ‍ للناس^[۴]
«از پیامبر اکرم پرسیده شد، چه کسی را خدا بیشتر دوست دارد؟ فرمود: آن کس را خدا بیشتر از دیگران دوست می‌دارد که برای مردم از همه سودمندتر باشد».
عطوفت و خدمت به مردم و سود رسانی به انسانها در جان و روان انسانی ریشه دارد و مقتضای طبیعت انسانیت است، گذشته از اینکه فطرت اجتماعی بودن انسان نیز آن را ایجاب می‌کند.
زیرا زندگی اجتماعی انسان بسته و پیوسته به زندگی انسانهای دیگر است.
هر انسانی در تاءمین لوازم زندگی به بهره گیری از سائر انسانها نیازمند است غذائی که می‌خورد، لباسی که می‌پوشد، مسکن و سائر وسائل که از آنها بهره برداری می‌کند هزاران انسان در تهیه آنها دست داشته‌اند، پس هر انسان مدیون فعالیت سائر انسانهاست و متقابلاً باید در این همکاری و همیاری سهیم بوده و به اجتماع خدمت کند.
علاوه بر وظیفه‌ای که هر انسانی در برابر انسانهای دیگر دارد وظیفه ویژه‌ای هم در کمک به مستضعفان و محرومین جامعه بعهده دارد که سنگینی بار زندگی را از دوش آنها بردارند.
کمک به مستضعفان در اسلام دارای بالاترین درجه اهمیت است.
اسلام گذشته از کاربرد عطوفت انسانی به همه انسانها، مسئولیت بزرگتری هم در برابر مسلمانان بر عهده هر فرد مسلمانی گذاشته است.
پیامبر اسلام این مسئولیت را چنان عظیم شمرده است که هر کسی را که از تعهد به آن شانه خالی کند از دائره اسلام خارج دانسته و از وی نفی مسلمانی نموده است چنانچه می‌فرماید: من اصبح لا یهتم بامور المسلمین فلیس بمسلم^[۵]
«هر کس در زندگی روزانه خود به امور مسلمانان اهتمام نداشته است مسلمان نیست»
انسانهائی که ایمان در دل آنها تجلی کرده، در شعاع نور ایمان با همدیگر پیوند ویژه‌ای دارند که محکم و استوار و ناگسستنی است، رشته ارتباطی که آنها را به خدا پیوند داده دلهای آنان را بهم پیوسته است.
قرآن کریم آنها را برادر هم دانسته و میان آنها اعلام اخوت نموده است.
إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ^[۶]
«اخوت ایمانی حقوق فراوانی را به دنبال دارد، که ساده‌ترین آنها در حدیثی از امام صادق (علیه السلام) که روابط سالم میان افراد مسلمان را توصیف می‌کند چنین آمده است:
«مسلمان برادر مسلمان است، او چشم بینا و آئینه نمایانگر و راهنمای اوست، به او خیانت نمی‌کند و او را گول نمی‌زند و به او ستم نمی‌کند و دروغ نمی‌گوید و غیبت او را نمی‌نماید.^[۷]

شاخه‌های احسان و خدمت به خلق

خدمت به خلق دارای شاخه‌های بسیاری است که ما برخی از آنها را یادآوری و نمونه‌ای از آنچه در ارج و فضیلت آنها در قرآن و حدیث آمده است ذکر می نمائیم:

احسان و نیکی به پدر و مادر

قرآن در این مورد می‌فرماید: وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسَانَ بِوَالِدَیْهِ حُسْنًا^[۸] «و به انسان سفارش کردیم که به پدر و مادر خود نیکی کند».
وَ اعْبُدُوا اللَّهَ وَ لَا تُشْرِکُوا بِهِ شَیْئًا وَ بِالْوَالِدَیْنِ إِحْسَانًا^[۹] «خدا را بپرستید و چیزی را با او شریک مگردانید و به پدر و مادر احسان کنید».
قُلْ تَعَالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّکُمْ عَلَیْکُمْ أَلَّا تُشْرِکُوا بِهِ شَیْئًا وَ بِالْوَالِدَیْنِ إِحْسَانًا.^[۱۰]
«بگو بیایید تا آنچه را پروردگارتان بر شما حرام کرده برای شما بخوانم چیزی را با او شریک قرار مدهید و به پدر و مادر احسان کنید».
«وَ إِذْ أَخَذْنَا مِیثَاقَ بَنِی إِسْرَائِیلَ لَا تَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ وَ بِالْوَالِدَیْنِ إِحْسَانًا.^[۱۱] «و چون از فرزندان اسرائیل پیمان محکم گرفتیم که جز خدا را نپرستید و به پدر و مادر احسان کنید».
در آیات فوق و همچنین در آیه‌ای دیگر که ذیلا می‌آوریم احسان و نیکی به پدر و مادر مقارن ستایش خدای یگانه و ترک احسان و نیکی به آنان مقارن شرک به خدا قرار داده شده و این نهایت اهتمام قرآن کریم را به نیکی به پدر و مادر می‌رساند.
در آیه زیر بیشترین اهتمام را به آن مبذول داشته و کوچکترین ایذاء را به آنان روا نمی‌دارد.
«وَ قَضَی رَبُّکَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِیَّاهُ وَ بِالْوَالِدَیْنِ إِحْسَانًا إِمَّا یَبْلُغَنَّ عِنْدَکَ الْکِبَرَ أَحَدُهُمَا أَوْ کِلَاهُمَا فَلَا تَقُلْ لَهُمَا أُفٍّ وَ لَا تَنْهَرْهُمَا وَ قُلْ لَهُمَا قَوْلًا کَرِیمًا وَ اخْفِضْ لَهُمَا جَنَاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ وَ قُلْ رَبِّ ارْحَمْهُمَا کَمَا رَبَّیَانِی صَغِیرًا^[۱۲]
و پروردگار تو مقرر کرد که جز او را مپرستید و به پدر و مادر [خود] احسان کنید اگر یکی از آن دو یا هر دو در کنار تو به سالخوردگی رسیدند به آنها [حتی] اوف مگو و به آنان پرخاش مکن و با آنها سخنی شایسته بگوی و از سر مهربانی بال فروتنی بر آنان بگستر و بگو پروردگارا آن دو را رحمت کن چنانکه مرا در خردی پروردند».
در وسائل الشیعة^[۱۳] از امام باقر (علیه السلام) آمده است که فرمود:
ثلاث لا یجعل الله لاحد فیهن رخصة اداء الامانة الی البر والفاجر و الوفاء بالعهد للبر و الفاجر و برالوالدین برین کانا او فاجرین
«سه چیز است که خدا برای کسی رخصت (رخصت سهل انگاری) نداده است ، ادای امانت به نیکوکار، وفاء به عهد به نیکوکار و بدکار، و به پدر و مادر نیکوئی کردن چه نیکوکار باشند چه بدکار».

احسان و نیکی به همسر و خانواده

از پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) است که « خیرکم خیرکم لاهله و انا خیرکم لاهلی^[۱۴] «بهترین شما کسی است که به خانواده خود بهتر باشد، و من بهترین شما به خانواده خود می‌باشم».
امام موسی بن جعفر (علیه السلام) فرمودند: جهاد المراة حسن التبعل^[۱۵] «جهاد زن خوب شوهرداری کردن است».

احسان و نیکی به فرزندان و تربیت آنها

از امیرالمؤمنین (علیه السلام) نقل شده است که اکرموا اولادکم و احسنوا آدابهم یغفر لکم^[۱۶] «فرزندان خود را گرامی دارید و به آداب نیکو آنها را تربیت کنید تا امرزیده شوید».
پیامبر اکرم با اینکه نسبت به تربیت انسانها مسئولیت و مأموریت همگانی دارد در مورد تربیت اهل و فرزندان بالخصوص مورد خطاب قرار گرفته قرآن می‌فرماید:
وَ أْمُرْ أَهْلَکَ بِالصَّلَاةِ وَ اصْطَبِرْ عَلَیْهَا^[۱۷] «و خانواده خود را به نماز دستور ده و بر انجام آن شکیبا باش».
گذشته از تربیت، گرامی داشت فرزندان و عفو و اغماض از لغزش آنها و پرده دری نکردن و بدین ترتیب او را به بر والدین کمک کردن نیز باید مورد توجه پدران و مادران قرار گیرد چنانچه در حدیث دیگری از پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) آمده است:
رحم الله من اعان ولده علی بره قال (الراوی) کیف یعینه علی بره قال: یقبل میسورة و یتجاوز عن معسوره و لا یرهقه و لا یخرق به^[۱۸]
«خدا رحمت کند آن کس را که فرزندش را بر «بِرّ» (نیکی کردن به والدین) یاری کند، راوی پرسید چگونه او را بر «بِرّ» یاری کند؟ فرمود: از فرزندش آنچه را که بر وی آسان است بپذیرد، و از آنچه بر وی سخت است صرف نظر نماید و او را به رنج و سختی نیندازد و بر وی پرده دری نکند».

احسان و نیکی به همسایگان و صله رحم با خویشاوندان

وَ اعْبُدُوا اللَّهَ وَ لَا تُشْرِکُوا بِهِ شَیْئًا وَ بِالْوَالِدَیْنِ إِحْسَانًا وَ بِذِی الْقُرْبَی وَ الْیَتَامَی وَ الْمَسَاکِینِ وَ الْجَارِ ذِی الْقُرْبَی وَ الْجَارِ الْجُنُبِ وَ الصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ وَ مَا مَلَکَتْ أَیْمَانُکُمْ إِنَّ اللَّهَ لَا یُحِبُّ مَنْ کَانَ مُخْتَالًا فَخُورًا^[۱۹]
«و خدا را بپرستید! و هیچ چیز را شریک او قرار ندهید! و به پدر و مادر، نیکی کنید؛ و همچنین به خویشاوندان و یتیمان و مسکینان، و همسایه نزدیک، و همسایه دور، و دوست و همنشین و واماندگان در سفر و بردگانی که مالک آنها هستید، زیرا خداوند، کسی را که متکبر و فخرفروش است، (و از ادای حقوق دیگران سرباز می‌زند،) دوست نمی‌دارد».
تفسیر: منظور از «وَ الصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ» را گفته شده همسر شخص ‍ است و گفته شده همراه در سفر یا خدمتکار یا کسی که به تو پیوسته و از تو توقع دارد می‌باشد ولی چنانچه مفسر معروف صاحب مجمع البیان می‌گوید اولی آنست که شامل همه آنان می‌گردد.
إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ وَإِیتَاءِ ذِی الْقُرْبَی وَ یَنْهَی عَنِ الْفَحْشَاءِ وَ الْمُنْکَرِ وَ الْبَغْیِ یَعِظُکُمْ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ^[۲۰]
«خداوند فرمان به عدل و احسان و بخشش به نزدیکان میدهد و از فحشاء و منکر و ظلم و ستم نهی میکند، خداوند به شما اندرز می دهد شاید متذکر شوید».
تفسیر: برخی از مفسران گفته‌اند مراد از «ذِی الْقُرْبَی» که به معنی خویشاوند است، خویشاوندان پیامبر بزرگوار می‌باشد.
چنانچه مراد از ذی القربی در آیه خمس نیز آنان می‌باشند.
وَ إِذْ أَخَذْنَا مِیثَاقَ بَنِی إِسْرَائِیلَ لَا تَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ وَ بِالْوَالِدَیْنِ إِحْسَانًا وَ ذِی الْقُرْبَی وَ الْیَتَامَی وَ الْمَسَاکِینِ وَ قُولُوا لِلنَّاسِ حُسْنًا^[۲۱]
«و (به یاد آورید) زمانی را که از بنی اسرائیل پیمان گرفتیم که جز خداوند یگانه را پرستش نکنید و نسبت به پدر و مادر و نزدیکان و یتیمان و بینوایان نیکی کنید و به مردم نیک بگوئید».
در اصول کافی (حدیث شماره ۲۷۰۶) از امام باقر (علیه السلام) آمده است که فرمود: ان اعجل الطاعة ثوابا لصلة الرحم. «به تحقیق طاعتی که ثواب آن سریعتر از هر طاعت به شخص عائد می‌گردد صله رحم است».
امام صادق (علیه السلام) می‌فرماید: صلة الرحم و حسن الجوار یعمران الدیار و یزیدان فی الاعمار^[۲۲]
«صله رحم و خوبی به همسایگان موجب آبادی دیار و طول عمر می‌گردد».

احسان و نیکی با سیر کردن گرسنگان و سیراب کردن تشنگان

امام سجاد (علیه السلام) فرمود:
و من اطعم جائعا اطعمه الله من ثمار الجنة^[۲۳] «هر کس گرسنه‌ای را اطعام کند خدا او را از میوه‌های بهشت بخوراند».
از رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) است که فرمود: من افضل الاعمال عندالله ابراد الاکباد الحارة و اشباع الاکباد الجائعة و الذی نفس محمد بیده لا یؤمن بی عبد یبیت شبعانا و اخوه - او قال جاره المسلم - جائع^[۲۴]
«از با فضیلت‌ترین اعمال پیش خدا خنک نمودن جگرهای سوخته (تشنه) و سیر کردن جگرهای گرسنه است، سوگند به خدائی که جان محمد [صلی الله علیه و آله و سلم] در دست اوست به من ایمان ندارد آنکس که شب را سیر بخوابد و برادرش (یا فرمود: همسایه مسلمانش) گرسنه باشد».

رسیدگی به بیچارگان

پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: من سمع رجلا ینادی یا للمسلمین فلم یجبه فلیس ‍ بمسلم^[۲۵]
«هرکس صدای مردی را بشنود که مسلمانان را به فریاد می‌طلبد، پس او را اجابت نکند مسلمان نیست».

هدایت و ارشاد مردم

من علم باب هدی فله مثل اجر من عمل به و لا ینقص اولئک من اجورهم شیئا و من علم باب ضلال کان علیه مثل اوزار من عمل به و لا ینقص اولئک من اوزارهم شیئا^[۲۶]
«هر کس باب هدایتی را تعلیم کند برای او خواهد بود پاداش هر شخصی که به آن عمل کند، و از پاداش آنها نیز کاسته نخواهد شد و هرکس بابی از گمراهی را تعلیم نماید بر او خواهد بود وِزر [و گناه] هر شخصی که به آن عمل نماید و از وزر آنها نیز کاسته نمی‌شود».

کمک به مستمندان

هُوَ یَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبَادِهِ وَ یَأْخُذُ الصَّدَقَاتِ^[۲۷] «خداست که از بندگانش توبه را می پذیرد و صدقات را می گیرد».
خیر مال المرء و ذخائره الصدقه^[۲۸] «بهترین ثروت و اندوخته‌های مرد صدقه است».

یاری کردن به ناتوانان

از رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) است که؛ عونک الضعیف من افضل الصدقة.^[۲۹] «یاری نمودن تو به ناتوان از بهترین صدقات است».

کوشش در تأمین نیازهای دیگران

امام رضا(علیه السلام) فرمودند: ان لله عباداً فی الارض یسعون فی حوائج الناس هم الامنون یوم القیامة^[۳۰]
«خدا در روی زمین بندگانی دارد که در حوائج مردم سعی می‌کنند، آنانند که روز قیامت در ایمنی هستند».

احسان با دادن قرض الحسنه

از حضرت صادق (علیه السلام) نقل شده که فرمود: مکتوب علی باب الجنة الصدقة بعشرة و القرض بثمانیة عشر^[۳۱]
«بر در بهشت نوشته شده: صدقه ده برابر پاداش دارد و وام دادن هجده برابر».

سختگیری نکردن در مطالبه دِین

و نیز از حضرت صادق (علیه السلام) است که؛ من أراد أن یظله الله یوم لا ظل الا ظله فلینظر معسرا اولیدع له من حقه^[۳۲]
«هر کس بخواهد که خدا او را در سایه قرار دهد روزی که جز سایه او سایه‌ای نیست دست تنگی را مهلت دهد، یا از حق خویش نسبت به او بگذرد».

به سهولت پرداختن دین

رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: ان الله تبارک و تعالی یحب العبد یکون سهل البیع، سهل الشراء، سهل القضاء، سهل الاقتضاء^[۳۳] «خدا دوست دارد بنده‌ای را که آسان بفروشد و آسان بخرد، و آسان بدهد و آسان مطالبه کند».

حفظ مسلمانان از خطر حوادث غیر مترقبه

امیرالمؤمنین (علیه السلام) می‌فرماید: من رد عن قوم من المسلمین عادیة ماء او نار وجبت له الجنة ^[۳۴]
«هر کس از گروهی از مسلمانان طغیان آب یا آتش را برگرداند بهشت بر وی واجب گردد».

احسان با احترام به سالمندان

حضرت صادق (علیه السلام) فرمود: من عرف فضل کبیر لسنة، فوفره امنه الله من فزع یوم القیامة^[۳۵]
«هر کس فضل و برتری سالمندی را بخاطر سن او بشناسد، و او را احترام کند، خدا او را در روز قیامت از فزع ایمن سازد».

احسان با شاد کردن برادران ایمانی

امام باقر (علیه السلام) فرمود: ما عبدالله بشی ء احب الی الله من ادخال السرور علی المؤمن^[۳۶]
«خدا به کاری بهتر از شاد کردن مؤمن عبادت نشده است».

احسان و نیکی کردن با گشاده روئی نسبت به برادران ایمانی

تبسم الرجل فی وجه اخیه حسنة^[۳۷] «تبسم مرد به روی برادر (مؤمن) خود حسنه است».

پاک کردن دل از رذائل اخلاقی نسبت به مسلمانان

از حضرت صادق (علیه السلام) است که انسک الناس نسکا حبا و اسلمهم قلبا لجمیع المسلمین^[۳۸]
«عابدترین مردم کسی است که بیشتر از همه به مسلمانان محبت خالصانه داشته و دل پاکتر باشد».

خیرخواهی در مقام مشورت

و از امام صادق (علیه السلام) است که فرمود: من استشار اخاه المؤمن فلم یمحضه محض الرای سلبه الله عزوجل راءیه^[۳۹]
«هر کس با برادر مؤمن خود مشورت کند و او رأی بی شائبه خود را بر اختیار او قرار ندهد خدا از وی رأی (نیروی تشخیص) را برگیرد».

احسان با تواضع و فروتنی نسبت به افراد با ایمان

وَاخْفِضْ جَنَاحَكَ لِلْمُؤْمِنِينَ^[۴۰] «و بال خويش براى مؤمنان فرو گستر».

احسان با رعایت احترام در سخن گفتن به ویژه با مستمندان

قَوْلٌ مَعْرُوفٌ وَ مَغْفِرَةٌ خَيْرٌ مِنْ صَدَقَةٍ يَتْبَعُهَا أَذًى^[۴۱] «گفتار پسنديده (در برابر نيازمندان‏) و گذشت (از اصرار و تندىِ آنان‏) بهتر از صدقه‏ اى است كه آزارى به دنبال آن باشد».

احسان با اظهار دوستی و محبت به برادران ایمانی

اتقوالله و کونوا اخوة بررة متحابین فی الله متواصلین متراحمین، تزاورواو تلاقوا و تذاکروا امرنا و احیوه^[۴۲]
«از خدا پروا کنید و برادران خوش رفتار باشید، در راه خدا باهم دوستی و پیوستگی داشته و بهم مهربان باشید، به دیدار همدیگر بروید و امر ما را (ولایت را) مذاکره کنید و آن را زنده نگهدارید».

احسان با ایجاد اتحاد میان مسلمانان و دوری از تفرقه و اختلاف

وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعًا وَ لَا تَفَرَّقُوا وَ اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنْتُمْ أَعْدَاءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْوَانًا وَ كُنْتُمْ عَلَى شَفَا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ فَأَنْقَذَكُمْ مِنْهَا كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ^[۴۳]
«و همگى به ريسمان خدا چنگ زنيد و پراكنده نشويد و نعمت‏ خدا را بر خود ياد كنيد آنگاه كه دشمنان [يكديگر] بوديد پس ميان دلهاى شما الفت انداخت تا به لطف او برادران هم شديد و بر كنار پرتگاه آتش بوديد كه شما را از آن رهانيد اين گونه خداوند نشانه‏ هاى خود را براى شما روشن مى ‏كند باشد كه شما راه يابيد».

احسان با تعاون و همیاری در خیر و تقوا

تَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَ التَّقْوَى وَ لَا تَعَاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَ الْعُدْوَانِ ^[۴۴]

پانویس