كيفيت صلوات از نگاه فريقين: تفاوت بین نسخه‌ها

از پژوهشکده امر به معروف
پرش به: ناوبری، جستجو
(اصلاح ارقام)
(اصلاح نویسه‌های عربی، اصلاح فاصلهٔ مجازی، اصلاح ارقام)
 
سطر ۱: سطر ۱:
−
  <div class="head1">كيفيت صلوات از نگاه فريقين</div>
+
  <div class="head1">کیفیت صلوات از نگاه فریقین</div>
 
{{جعبه اطلاعات
 
{{جعبه اطلاعات
−
|نام  =كيفيت صلوات از نگاه فريقين
+
|نام  =کیفیت صلوات از نگاه فریقین
 
|عنوان = مشخصات کتاب
 
|عنوان = مشخصات کتاب
 
|تصویر =[[Image:Keyfiyat_salavat-zamani.jpg|200px]]
 
|تصویر =[[Image:Keyfiyat_salavat-zamani.jpg|200px]]
سطر ۹: سطر ۹:
 
|سرآیند۱  =
 
|سرآیند۱  =
 
|برچسب۲  =نویسنده
 
|برچسب۲  =نویسنده
−
|داده۲  =محمدحسن زماني ۱۳۳۷
+
|داده۲  = محمد حسن زمانی
 
|برچسب۳ =زبان
 
|برچسب۳ =زبان
 
|داده۳ = فارسی
 
|داده۳ = فارسی
 
|برچسب۴ =ناشر
 
|برچسب۴ =ناشر
−
|داده۴ =موسسه فرهنگي و اطلاع رساني تبيان
+
|داده۴ =موسسه فرهنگی و اطلاع رسانی تبیان
 
|برچسب۵ =محل انتشارات
 
|برچسب۵ =محل انتشارات
 
|داده۵  =  قم
 
|داده۵  =  قم
سطر ۲۶: سطر ۲۶:
 
}}
 
}}
  
−
چكيده
+
== چکیده ==
 +
«صلوات» از شعارهای مشترک کل امت اسلامی است که قرآن کریم صراحتاً به آن دستور داده است. اما متاسفانه کیفیت عبارت این شعار در بین دو فرقه بزرگ اسلامی مورد اختلاف قرار گرفته است. ضرورت اتحاد امت اسلامی اقتضا می‌کند که دو فرقه در این زمینه هم به وحدت نظر برسند. وجود ده‌ها روایت و حدیث نبوی که راهنمای کیفیت [[صلوات]] است در حل این اختلاف نقش عمده دارد. تبیین این امر نیز از رسالتهای روحانیت و محققان و مؤلفان شیعه است، به ویژه اگر این احادیث از کتب خود اهل سنت جمع‌آوری و تدوین گردد. مقاله حاضر اقدامی است در همین زمینه و برای تحقق همین هدف. این نوشتار گامی ابتدایی و شایسته تکمیل از سوی دیگر محققان است. امید است برای جویندگان و پژوهشگران معارف حقیقی اسلام مؤثر افتد. واژه‌های کلیدی: کیفیت صلوات، روایات، آل محمد، فریقین.<br/>
 +
 
 +
== مقدمه ==
 +
بارها اتفاق افتاده است که عزیزان اهل سنت از ما سؤال کرده‌اند که: چرا شما شیعیان مقید هستید که حتماً در صلواتها «آل محمد» را ذکر کنید؟ شما می‌گویید: «اللهم صل علی محمد و آل محمد». در صورتی که علمای اهل سنت در کتابها و نوشته‌ها و سخنرانیهای خود معمولاً به [[صلوات]] بر خود پیامبر اکتفا می‌کنند و می‌گویند: «صلی الله علیه وسلم» و اگر احیاناً نام «آل محمد» را نیز در [[صلوات]] ببرند، [[صلوات]] بر اصحاب پیامبر(ص) را نیز اضافه می‌کنند و می‌گویند: «اللهم صل علی محمد و آله و صحبه». آیا کدام یک مطابق با سنت است و کدام یک ابتکار و اختراع بعضی متعصبین مذهبی است؟ به هر حال این عزیزان سؤال کننده انتظار دارند که همه مسلمین و پیروان خاتم انبیا(ص) در این موضوع به وحدت برسند. چرا که وحدت در این گونه مسائل کاری است ممکن، و راهش نیز این است که همگی مطیع خاتم انبیا (ص) باشیم و فقط به دستورها و رهنمودهای ایشان عمل کنیم. در پاسخ این برادران عزیز و در برابر محبت آنان که به جای اعتراض خواستار توضیح نظرها واعتقادات شیعه شده‌اند و نیز برای رفع ابهام از اندیشه‌های دیگر عزیزانی که این سؤال را در ذهن دارند، مبانی این [[صلوات]] شیعیان را به طور مختصر ارائه می‌کنیم. زیرا معتقدیم منشأ بسیاری از اختلافات و بدبینیهای پیروان مذاهب اسلامی با یکدیگر، بی‌اطلاعی و دوری و عدم آشنایی با واقعیت افکار و عقاید یکدیگر است، و اگر روزی همه مسلمین با یکدیگر روابط کامل برقرار کنند و مستقیماً در جریان صداقت و خلوص و خداجویی و تسلیم در برابر خدا و رسول خدا (ص) و قرآن و اندیشه‌های واقعی یکدیگر قرار گیرند، دیگر بدبینی و عناد و پرهیز از یکدیگر را کنار خواهند نهاد. اکنون مطالب این نوشتار را در هفت بخش تقدیم می‌داریم. <br/>
 +
فلسفه تشریع [[صلوات]] علاوه بر اینکه [[صلوات]] و سلام فرستادن مسلمانان بر پیامبر اکرم (ص) گونه‌ای تشکر و سپاسگزاری از زحمات طاقت فرسای ۲۳ ساله رسول گرامی اسلام (ص) است و قدردانی هر مسلمان از نعمت «هدایت» و «ابلاغ پیام الهی» که از بزرگ‌ترین نعمت‌های خداوند است لازم می‌نماید، از نظر روان شناسی و علم النفس نیز خود این [[صلوات]] و سلام فرستادن و دعا برای آن حضرت نمودن، موجب تحکیم و ریشه‌دارتر شدن محبت به آن حضرت می‌شود و به تبع این زمینه سازی روحی، تبعیت بیشتر شخص را از رهنمودهای آن حضرت فراهم می‌کند. افزون بر این، عبارت [[صلوات]] (اللهم صل علی محمد و آل محمد) یک دعاست. همچنین کلمه «صلوات» به معنای انعطاف و عطف توجه خداوند و نزول رحمت االهی است که مسلمانان هنگام [[صلوات]] فرستادن و گفتن جمله «اللهم صل علی محمد و آل محمد» دعا می‌کنند و از خداوند می‌خواهند که عطف توجه و رحمت بیشتری بر پیامبر اکرم (ص) ومعصومان (ع) داشته باشد و انوار مقدس وارواح مطهر آنان را به درجات بالاتری از قرب الهی ارتقا دهد.<ref>المیزان، ج ۱۶، ص۳۳۸.</ref><br/>
 +
مفهوم [[صلوات]] کلمه «صلوات» در لغت علاوه بر آنکه ابتدا به معنای «روشن کردن آتش» آمده است، طبق نظر بسیاری از لغویین به معنای «دعا، تبریک و تمجید» است؛ چنان که در اصطلاح شرع اسلام وقاموس قرآن هم به همین سه معنا به کار برده شده است. مثلاً در آیه - خذ من اموالهم صدقة تطهرهم و تزکیهم و صل علیهم إن صلوتک سکن لهم...-، مقصود دعای پیامبر(ص) برای مسلمانان [[زکات]] دهنده است. اما [[صلوات]] خداوند بر اولیا و مؤمنان به معنای تزکیه و بخشش و پاک سازی آنها از معایب است؛ مثل آیه شریفه -اولئک علیهم [[صلوات]] من ربهم و رحمة-. «سلام» نیز در لغت و اصطلاح به معنای سلامت از عیوب ظاهر و باطن است. اکنون حدیث شریفی از معصومان (ع) را که در خصوص [[صلوات]] خدا و مردم بر پیامبر اکرم است ملاحظه بفرمایید: عن ابی المغرا عن ابی الحسن فی حدیث قال: قلت: ما معنی صلوة الله و صلوة ملائکته و صلوة المومن؟ قال: صلوة الله رحمة من الله و صلوة الملائکة تزکیة منهم له و صلوة المؤمنین دعاء منهم له.<ref>همان، ص۳۴۳.</ref>طبق این حدیث شریف، [[صلوات]] خدا به معنای نزول رحمت ذات لا یزال بر آن حضرت و [[صلوات]] ملائکه مدح و تجلیل و منزه شمردن حضرت و [[صلوات]] مؤمنان دعا برای آن بزرگوار است. <br/>
 +
 
 +
== تعریف اهل بیت پیامبر ==
 +
کلمه «اهل» و «آل» در لغت به معنای خانواده و خاندان است که بالتبع شامل همسر و فرزندان و نوه‌ها می‌شود.<ref>مفردات راغب.</ref> در مورد «اهل بیت پیامبر» و «آل بیت النبی» نیز اگر دلیل خاص بر محدودیت مفهوم آن از نظر پیامبر اکرم (ص) نداشتیم، آن را شامل همسران و فرزندان می‌شمردیم؛ ولی احادیث خاصی وجود دارد که دلالت می‌کند مقصود خداوند و پیامبر اکرم از «اهل بیت پیامبر» فقط حضرت فاطمه (س) و علی (ع) و فرزندان معصوم آنها می‌باشند. <br/>
 +
 
 +
== صلوات دستور قرآن است ==
 +
باید دانست که اصل موضوع [[صلوات]] فرستادن بر رسول خدا (ص) نه ابتکار مسلمین بوده و نه آنکه نعوذبالله خود حضرت برای نفع خویش این دستور را به مسلمین داده است. خداوند متعال آن حضرت را که شایسته‌ترین بندگان و برجسته‌ترین و کامل‌ترین انسان در طول تاریخ بشریت، بلکه عالی‌ترین تجلی خدا در کل نظام آفرینش است و همه موجودات عالم حتی فرشتگان الهی در پرتو نور کمالات و افاضات او به امر ذات لا یزال زندگی می‌کنند، لایق برای [[صلوات]] و درود خویش دانسته است، و نه تنها به همه ملائکه کرام و فرشتگان خویش امر کرده که بر آن حضرت [[صلوات]] و درود بفرستند، بلکه این موضوع را توسط پیک وحی، جبرئیل امین، به رسولش (ص) و بندگان مؤمنش ابلاغ کرده، و از همه مؤمنین خواسته است که بر این پیامبر بزرگ و مصلح بزرگوار تاریخ و راهنمای ارجمند بشریت [[صلوات]] و درود بفرستند: -ان الله و ملائکته یصلون علی النبی یا ایها الذین آمنوا صلوا علیه و سلموا تسلیماً-؛<ref>احزاب،(۳۳)، آیه۵۶.</ref> همانا خداوند و فرشتگان او بر پیامبر درود می‌فرستند، ای کسانی که ایمان آورده‌اید، شما (هم) بر آن پیامبر [[صلوات]] و بهترین سلام بفرستید. [[صلوات]] فرستادن آن قدر در دین مبین اسلام مهم است که شرط استجابت دعا شده است و احادیث متعددی در کتب روایی اهل سنت وارد شده است مبنی بر اینکه هر دعایی که انسان بکند، حجابی بین آن دعا و خداوند قرار دارد مگر آن که [[صلوات]] فرستاده شود. پیامبر اکرم(ص) فرموده است: الدعاء محجوب حتی یصل علی محمد و اهل بیته، اللهم صل علی محمد و آله.<ref>الصواعق المحرقة، ص۱۴۸.</ref> این نکته لازم یادآوری است که قرآن کریم فقط کلیات معارف و عقاید و دستورهای الهی را بیان کرده است و برای شرح و تفضیل آنها باید به رسول خدا (ص) مراجعه کرد. احادیث نبوی شرح و تفصیل و تفسیر آیات قرآن اند که خدا علم به تفصیل احکام را در قلب رسول الله نهاد تا با زبان ایشان بیان شود. مثلاً خداوند در قرآن اصل دستور نماز خواندن را با جمله «اقیموالصلوة» بیان کرده است، اما خصوصیات نماز مثل تعداد رکعات صبح و ظهر وعصر و مغرب و عشاء و خصوصیات اذکاری که باید در نماز خوانده شود در قرآن نیامده است، و بیان آن به عهده رسول خدا (ص) است و ما نیز از ایشان آموخته‌ایم. موضوع [[صلوات]] هم همین گونه است. قرآن اصل لزوم فرستادن [[صلوات]] را بر پیامبر اکرم (ص) بیان کرده است، اما هیچ انتظار نباید داشت که خصوصیات و چگونگی [[صلوات]] را نیز قرآن بیان کند تا اگر خصوصیتی را در قرآن ندیدیم، ادعا کنیم که [[صلوات]] هیچ خصوصیت و کیفیتی خاص ندارد و به توصیه و دستورالعملهای پیامبر گرامی اسلام توجه نکنیم. <br/>
 +
 
 +
== جایگاه آل محمد در اسلام ==
 +
اگر نظری به جایگاه و موقعیت آل و اهل بیت پیامبر اکرم (ص) در قرآن و احادیث نبوی بیفکنیم و به مقام والایی که آنها در پیشگاه خداوند متعال دارند و نیز به نقش مهمی که طبق بیانات نبوی (ص) در نشر و تبیین فرهنگ اسلام ایفا می‌کنند توجه نماییم، آن وقت سرّ لزوم [[صلوات]] بر آل را بهتر درک خواهیم کرد. آل محمد و اهل بیت ایشان انوار مقدسی هستند که آیه تطهیر<ref>انما یرید الله لیذهب عنکم الرجس اهل البیت و یطهرکم تطهیرا-، احزاب،(۳۳)،آیه ۳۳.</ref> در شأن آنان نازل شده، و ولایت آنها را آیات اطاعت اولی الامر<ref>اطیعواالله و اطیعوا الرسول و اولی الامر منکم-...نساء، (۴)،آیه۵۹.</ref> و تبلیغ<ref>یا ایهالرسول بلغ ما انزل الیک من ربک...- مائده، (۵)، آیه۷.</ref> و اکمال دین و اتمام نعمت<ref>الیوم اکملت لکم دینکم و اتممت علیکم نعمتی و رضیت لک الاسلام دیناً-، مائده، (۵)، آیه۳۵.</ref> و ولایت<ref>انما ولیکم الله و رسوله والذین آمنوا الذین یقیمون الصلوة و یوتون الزکوة و هم راکعون-، مائده، (۵)، آیه ۵۵.</ref> گواهی داده است. آنان اهل الذکر<ref>فاسألوا اهل الذکر ان کنتم لا تعلمون-، انبیا. (۲۱)، آیه۷، و نحل، (۱۶)، آیه۴۳.</ref> هستند که باید دیگران از آنان سؤال کنند. ستارگانی<ref>... و بالنجم هم یهتدون-، نحل، (۱۶)، آیه۱۶.</ref> هستند که مردم<ref>... و لکل قوم هاد-، رعد،(۱۳)، آیه۷.</ref> ، به ویژه متقین<ref>... واجعلنا للمتقین اماماً-، فرقان، (۲۵)، آیه ۷۴.</ref> ، توسط آنها راه هدایت می‌یابند ومحبت و پیوند با آنان اجر رسالت<ref>قل لا اسئلکم علیه اجراً الاالموده فی القربی-، شوری، (۴۲)، آیه ۲۳.</ref> خاتم انبیاست. آنان نعمت بزرگ خدا برای امت اسلام هستند که خداوند امت را دربارهٔ رفتار با آنان مواخذه خواهد کرد.<ref>ثم لتسئلن یومئذ عن النعیم-، تکاثر، (۱۰۲)، آیه۸.</ref> آنان دانشمندانی هستند که کل علم الکتاب نزد آنان است<ref>و من عنده‌ام الکتاب-، رعد، (۱۳) آیه۴۳.</ref> و به عنوان حجتهای الهی در مباهله رسول الله (ص) با نصاری نجران شرکت کردند<ref>فمن حاجک فیه... فقل تعالوا ندع ابنائنا... ثم نبتهل...-، آل عمران، (۳)، آیه۶۱.</ref> آنها خانواده لولوء و مرجان‌اند<ref>یخرج منها اللوء لوء و المرجان-، الرحمن، (۵۵)، آیه ۲۲.</ref> و به خاطر [[انفاق]] فراوانشان نه تنها نشان آیه ایثار<ref>و یؤثرون علی انفسهم ولو کان بهم خصاصة-، حشر، آیه۹.</ref> را از خداوند گرفته‌اند، بلکه سوره «هل اتی» را خداوند به آنان هدیه کرده است.<ref>هل اتی علی الانسان... و یطعمون الطعام علی حبه مسکیناً و یتیماً و اسیراً-، انسان، (۷۶)، آیه۷-۸.</ref>آنها یکی از دو ثقل گرانبها هستند که پیامبر گرامی اسلام آنها را جایگزین خود در امت قرار داد و قرین و عدل قرآن ساخت.<ref>قال النبی: انی تارک فیکم الثقلین کتاب الله و عترتی اهل بیتی و انهما لن یفترقا حتی یردا علی الحوض. مسند امام احمد حنبل، ج ۳، ص۱۴.</ref> آنان کشتی نجات امت‌اند و هرکس به آنان تمسک جوید نجات پیدا می‌کند و الا هلاک می‌شود.<ref>قال النبی (ص): مثل اهل بیتی کمثل سفینه نوح من رکبها نجی و من تخلف عنها غرق. مستدرک الصحیحین، ج۲، ص۳۴۳.</ref>آنان متشکل‌اند از پاره تن پیامبر (ص)<ref>قال النبی(ص): فاطمة بضعه منی. فمن اغضبها اغضبنی. صحیح بخاری، باب مناقب فاطمه، ج ۵، ص ۲۶ ط دارالجیل بیروت.</ref> و سرور جوانان اهل بهشت<ref>قال النبی: الحسن و الحسین سیدا شباب اهل الجنة. مستدرک الصحیحین، ج۳، ص۱۶۷.</ref> و برادر<ref>قد آخی رسول ا لله (ص): بینه و بین علی. صحیح ترمذی، ج۲، ص۲۹۹.</ref> ، وصی و داماد پیامبر و پرچمدار ایشان در دنیا و آخرت <ref>قال النبی (ص): فی علی خمس خصال... الرابعه فان لوائی معه یوم القیامه و تحته آدم و ماولد.... کنزالعمال، ج۶، ص۳۹۸.</ref> ، یعنی اولین کسی که به او ایمان آورد<ref>ابن عباس: اول من اسلم مع رسول الله (ص) علی (درالمنثور، ذیل آیه -و کنتم ازواجا ثلاثة-).</ref> و مولود کعبه و همچون کعبه بود<ref>قال النبی (ص): یا علی انت بمنزله الکعبة، کنزالحقایق، ص ۱۸۸.</ref> و راه و واسطه ورود به شهر علم پیامبر (ص) <ref>قال النبی(ص): انا مدینه العلم و علی بابها، مجمع الزواید هیثمی، ج۹، ص۱۱۴.</ref> و لذا دانشمندترین اصحاب حضرت بود.<ref>قال النبی (ص) بفاطمة: زوجتک خیر اهلی اعلمهم علمأ و افضلهم حلماً، فضائل الحسنه ۱/۲۲۲ نقل از: کنزالعمال ۶/۱۵۳ و ۳۹۷.</ref><br/>
 +
 
 +
== آل محمد چه کسانی هستند؟ ==
 +
روایات گوناگونی از پیامبر اکرم (ص) دربارهٔ معرفی آل محمد (ص) در کتب حدیثی شیعه و سنی وجود دارد که مضمون آنها این است: علی(ع) و فاطمه (ع) و حسن (ع) و حسین (ع) آل محمد (ص) هستند و طبعاً در نسلهای بعدی هم عنوان آل محمد (ص) جز بر فرزندان ایشان صادق نمی‌باشد. به عنوان نمونه یکی از آن روایات را از منابع اهل سنت نقل می‌کنیم: عن ام سلمة قالت: ان رسول الله(ص) قال لفاطمة(ع): ایتینی بزوجک و ابنیک، فجائت بهم فالقی علیهم کساء فدکیاً ثم وضع یده علیهم ثم قال: اللهم ان هولاء آل محمد، فاجعل صلواتک و برکاتک علی محمد و آل محمد انک حمید مجید قالت ام سلمه: فرفعت الکساء لادخل معهم فجذبه من یدی و قال: انک علی خیر؛ <ref>مسند احمد بن حنبل، ج۶، ص۳۲۳، فضائل الخمسه، ج۱، ص۲۱۹، کنزالعمال، ج۷، ص۱۰۳، درالمنثور، ذیل آیه التطهیر، سوره احزاب؛ مشکل للاثار، طحاوی، ج۱، ص۳۳۴، احقاق الحق، ج۹، ص۵۹۰؛ منتخب کنزالعمال در هامش المسند،ج۵، ص۹۶، فرائدالسمطین حموینی، تاریخ ابن عساکر (منتخب)، ج۴، ص۲۰۴، ینابیع المودة حنفی قندوزی، ص ۱۰۸، تفسیر ثعلبی، ارجع المطالب، علامه ص ۳۱۴، القول الفصل، حضرمی ص ۱۸۵، رشفة الصادی حضرمی، ص ۳۰.</ref>ام سلمه، همسر رسول خدا(ص)، گفته است: پیامبر اکرم (ص) به فاطمه فرمود: همسر و دو پسرت را نزد من بیاور. فاطمه آنها را خدمت حضرت آورد. رسول اکرم (ص) کسای فدکی بر روی آنها افکند و دست مبارک خویش را بر آنها نهاد و عرض کرد: بار خدایا! اینان آل من هستند، پس [[صلوات]] و برکات خودت را بر محمد و آل محمد قرار بده، به درستی که حمید(ستوده) و بزرگواری. ام سلمه می‌گوید: من هم گوشه کسا را بالا زدم تا در این جمع مقدس آل محمد داخل شوم، اما حضرت کسا را از من گرفت و به من فرمود: تو بر خیر هستی (اما اجازه عضویت در آل محمد را به من نداد). <br/>
 +
روایات اهل سنت دربارهٔ کیفیت [[صلوات]] چندین قول از صحابه بزرگ رسول خدا (ص) از قبیل ابی سعید خدری، عایشه، ابن عباس، بریده خزاعی، ابی مسعود انصاری، طلحه، ابی هریره، انس بن مالک، کعب بم عجره، زید بن خارجه، ابی حمید ساعدی، حارث بن خزرج، محمد بن عبدالله ابن زید انصاری، عبدالله بن عمرو عاص، عبدالله ابن عمر و علی (ع) نقل شده است که: خدمت رسول خدا بودیم. از حضرت سوال شد: یا رسول الله، ما سلام دادن بر شما را آموخته‌ایم. بفرمایید چگونه برشما [[صلوات]] بفرستیم؟ حضرت در پاسخ فرمودند: بگویید: اللهم صل علی محمد و آل محمد. البته در اکثر این احادیث، [[صلوات]] بر ابراهیم و آل ابراهیم نیز ضمیمه [[صلوات]] بر محمد و آل محمد است و شاید سرّ آن این باشد: همچنان که آل ابراهیم خاندانی بود که در طول تاریخ، پیامبران بسیاری از این خاندان برای هدایت بشر مبعوث شدند و دین و شریعت ابراهیم را ادامه دادند و ترویج نمودند، آل محمد (ص) هم با داشتن امامان بزرگواری که وارث علم خاتم انبیا و ثقل اصغر و عدل و مترجمان و مفسران قرآن بودند، شریعت محمدی (ص) ودین اسلام را ترویج و حقایق و معارف آن را در طول تاریخ احیا نمودند و تداوم بخشیدند. اکنون در آغاز این احادیث را ارائه می‌کنیم و سپس دیگر احادیثی را که خود رسول گرامی اسلام (ص)، بدون سؤال دیگران، [[صلوات]] فرستادن را تعلیم نموده‌اند تقدیم می‌داریم: ۱. عن عبدالرحمن ابن ابی لیلی قال: لقینی کعب ابن عجره فقال الا اهدی لک هدیة؟ ان النبی (ص) خرج علینا فقلنا: یا رسول الله قد علمنا کیف نسلم علیک فکیف نصلی علیک؟ قال: فقولوا اللهم صل علی محمد و آل محمد کما صلیت علی ابراهیم انک حمید مجید؛ <ref>صحیح بخاری، کتاب التفسیر، ج۶، ص ۲۱۷، ذیل سوره احزاب، کنز العمال، ج۲، ص ۲۷۹، حدیث ۴۰۰۶، الصواعق المحرقة، ص۴۶؛ ابن [[حجر]] که بسیاری از روایات معتبره اهل سنت را با دقت در سند تضعیف می‌کند گفته است این حدیث صحیح است، فضائل الخمسه من الصحاح السته تالیف علامه فیروز آبادی، ج ۱،ص ۲۰۹، این حدیث را از منابع ذیل نقل کرده است: صحیح بخاری، کتاب الدعوات باب الصلاة علی النبی (ص)، صحیح بخاری، کتاب بدء الخلق، صحیح مسلم، کتاب الصلوة علی النبی (ص) بعد التشهد؛ مستدرک الصحیحین؛ مسند امام احمد ابن حنبل؛ حلیه الاولیاء او نعیم اصفهانی، تاریخ خطیب بغدادی؛ احقاق الحق، ج۹، ص۵۲۴. از: صحیح بخاری، ج۴، ص۱۴۶، ط امیریه مصر،ج۸،ص۷۷وج ۶، ص۱۲۰، کتاب الدعوات باب الصلوه علی النبی (ص) کتاب بدء الخلق + کتاب التفسیر ذیل سوره احزاب، صحیح مسلم،ج۲،ص۱۶، ط صبیح مصر کتاب الصلوه علی النبی (ص) بعد التشهد، مسند ابو داود طیالیسی ص ۱۴۲ حیدر آباد دکن، سنن نسائی،ج۱،ص۱۹۰، ط میمنه مصر، المنتفی ابی جارود نیشابوری ص ۸۰ تا۱۸۹، تفسیر جامع البیان طبری، ج۲۲، ص۴۳، ط حلبی مصر، تاریخ بغداد حطیب بغدادی، ج۶، ص۲۱۶، قاهره، موضع اوهام الجمع و التفریق، ج۲، ص۲۶۸، خطیب بغدادی، اخبار اصبهان حافظ ابو نعیم، ج۱، ص۱۳۰، محلی ابن حزم اندلسی، ج۴، ص۱۳۵، سنن دارمی،ج۱، ص۳۰۹، التدوین رافعی، ج۱، ص۷۰، سنن بیهقی جزء ۲،ص ۸_۱۴۷، المنتفی فی سیره المصطفی (ص) ص ۱۹۰، بردایع المنن ساعانی،ج۱،ص۹۲، الاعلام بفضل الصلاء علی النبی (ص) تالیف علامه نمیری، مشکل الاثار طحاوی،ج۳،ص۷۱، معالم التزیل بغوی،ج۵،ص۲۲۵، القول البدیع سخاوی ص ۲۵، وسیله المال با کثیر حضرمی ص ۶۹، اکشف والبیان ثعلبی، ذخایر العقبی طبری ص ۱۹، منهاج السنه ابن تیمیه،ج۴،ص۶۵، ط قاهره، تاریخ ابن عساکر، ارشاد الساری قسطلانی،ج۹،ص۲۲۴ وج۷،ص۳۶۵ وج۵،ص۴۲۸، فرائد السمطین حموینی، نظم دررالسمطین زرندی ص ۴۵، تفسیر القرآن ابن کثیر،ج۱،ص۱۷۲، ط مصر، فتح الباری عسقلانی،ج۸،ص۴۳۲، عده القاری عینی،ج۱۵،ص۲۶۴، تفسیر خازن،ج۵،ص۲۲۵، اجمع الصغیر سیوطی ص ۲۱۹ ط مصر، اعالم الموقعین ابن قیم،ج۴،ص۳۰۹، الدر المنضور ابن [[حجر]] هیتمی ص ۱۲، طبقات الشافعیه کبری سبکی،ج۱،ص۹۵، ط قاهره، تنبیه الغافلین سمرقندی ص ۱۴۸، نهایه الادب نویری،ج۵،ص۳۰۸، علم الکتاب میرمحمدی حنفی ص ۲۶۴، ینابیع الموده حنفی قندوزی ص ۱۹۲، قبح البیان سید حسن خان،ج۷،ص۳۱۳، مناقب شبخ عبدالله شافعی ص ۷۰، فتح الکبیر نبهانی،ج۲،ص۳۱۴، فرائب الاغتراب آلوسی ص ۱۱۲، انوار المحمدیه آلوسی ص ۴۲۳، منتخب الصحیحین آلوسی ص ۱۲۹، تیسیر الوصول شیبانی،ج۱،ص۲۳۳، رشفه الصادی حضرمی ص ۲۹، ارجح المطالب حنفی الامر تسری ص ۸۱ و ۳۱۷، البیان و التعریف ابن حمزه،ج۲،ص۱۳۴، الاتحاف زبیدی حنفی، ج۳،ص۷۸، تذکر این نکته لازم است که ما حدود این پنجاه کتاب از مهم‌ترین منابع و تالیفات علما اهل سنت را به عنوان سند حدیث اول مطرح ساختیم و از بقیه منابع دیگر صرف نظر کردیم و اگر بنا باشد که برای هر کدام از احادیث بعدی هم به همین اندازه از تالیفات علمای بزرگ اهل سنت نقل کنیم، حجم این جزوه چند برابر می‌شود. تو حدیث مفصل بخوان از این مجمل، لذا جهت اختصار در احادیث بعدی فقط نام بعضی از مدارک را ذکر خواهیم کرد، کسانی که به تحقیق بیشتر و یافتن احادیث و ماخذ بیشتر علاقه دارند به کتاب احقاق الحق، ج۹، ص۵۴۰ و ج ۳، ص۲۵۲، وج ۱۸، ص۲۹۰، وکتاب فضائل الخمسه من الصحاح السته، ج۱ و دیگر کتب مربوط که علمای شیعه احادیث اهل سنت را جمع آوری کرده‌اند مراجعه نمایند.</ref>عبدالرحمان ابن ابی لیلی نقل می‌کند که کعب ابن عجره مرا ملاقات کرد و گفت: آیا دوست داری حدیثی را به عنوان هدیه به تو تقدیم کنم؟ آن حدیث این است که روزی پیامبر اکرم (ص) نزد ما صحابه آمد. عرض کردیم: یا رسول الله، کیفیت کلی سلام کردن بر شما را (از قرآن) آموخته‌ایم. بفرمایید چگونه بر شما [[صلوات]] بفرستیم؟ حضرت فرمود: بگویید: «اللهم صل علی محمد و آل محمد کما صلیت علی ابراهیم انک حمید مجید»، یعنی بار خدایا، بر محمد و آل او درود فرست، همچنان که بر ابراهیم درود فرستاده‌ای، همانا تو ستوده و بزرگواری. مضمون همین حدیث را صحیح بخاری از ابی سعید خدری نقل می‌کند: ۲. عن ابی سعید الخدری قال: قلنا یا رسول الله هذا التسلیم فکیف نصلی علیک؟ قال: قولوا: اللهم صل علی محمد عبدک و رسولک کما صلیت علی آل ابراهیم و بارک علی محمد وعلی آل محمد کما بارکت علی ابراهیم.<ref>فضائل الخمسه عن الصحاح السته، ج۱، ص۲۱۰، به نقل از: صحیح بخاری کتاب التفسیر، ذیل آیه -ان الله و ملائکته یصلون علی النبی-؛ صحیح بخاری کتاب الدعوات باب الصلاة علی النبی، سنن نسائی،ج۱، ص۱۹۰، مسند احمد بن حنبل، ج۲، ص۴۷، مشکل الاثار طحاوی، ج۳، ص۷۳. و نیز احقاق الحق از: صحیح بخار، ج۶، ص۱۲۱، ط مصر وج۸، ص۷۷، عمده القاری، عینی حنفی، ج۱۹، ص۱۲۶، الجمع بین الصحیحین، ج۲، ص۵۰۲، حمیدی، کنز العمال،ج۷، ص۳۴۱، حیدر آباد، الدر المقصود، لبن [[حجر]] هیثمی، جواهر البحار نبهانی، ج۴، ص۱۵۸، منتخب الصحیحین ص ۱۲۹، فتح الکبیر، نبهانی،ج۲،ص۳۰۴.</ref> همین مطلب را صحیح مسلم از ابی مسعود انصاری نقل می‌کند: ۳. عن ابن مسعود الانصاری قال: اتانا رسو ل الله صلی الله علیه (و آله) و سلم و نحن فی مجلس سعد بن عبادة. فقال له بشیر بن سعد: امرنا الله عز وجل ان نصلی علیک یا رسول الله، فکیف نصلی علیک؟ قال: فسکت رسول الله (ص) و سلم قولوا: اللهم صل علی محمد و علی آل محمد کما صلیت علی ابراهیم و بارک محمد و آل محمد کما بارکت علی آل ابرهیم فی العالمین انک حمید مجید، والسلام کما قد علمتم؛ <ref>کنز العمال، ج ۲ص۲۸۲ حدیث ۴۰۱۳، فضائل الخمسة، ۱/۲۱۰ از: صحیح مسلم کتاب الصلوة باب الصلوة علی النبی (ص) بعد التشهد؛ سنن ترمذی ج ۲، ص۲۱۲. همین حدیث را از علی (ع) و ابی حمید و کعب بن عجرة و طلحه و ابن عبدالله و ابی سعید و زید ابن خارجه یا حارثه بن زید و بریده نقل کرده است و گفته است این حدیث صحیح است. سنن نسائی، سنن ابس داود، موطاء مالک، مسند امام احمد حنبل، مستدرک حاکم؛ سنن دارمی، سنن بیهقی؛ مشکل الاثار، طحاوی؛ احقاق الحق ج۹، ص۵۴۹، صحیح مسلم ج۲، ص۱۶ صبیح، سنن نسائی ج۱، ص۱۸۹ میمنه، سنن دارمی ص ۳۰۹، مطبعة اعتدال دمشق؛ موطا امام مالک بن انس ج۱، ص۱۳۷، ط حلبی مصر، مستدرک الصحیحین، حاکم نیشابوری ج۱، ص۲۶۸، حیدرآباد، سنن کبیره بیهقی ج۲، ص۱۴۶ و ۳۷۸ حیدر آباد، مشکل الاثار، طحاوی ۳/۷۱، محلی ابن حزم اندلسی، ج۳، ص۲۷۲و ج۴، ص۱۳۴، تاریخ دمشق ابن عساکر ج۱۰، ص۱۵۲، الحجه علی اهل المدینه محمد بن حسن شیبانی ص ۱۳۹، تفسیر ابن کثیر، کنزالعمال ۷/۳۴۱ ط حیدر آباد.</ref>ابن مسعود انصاری گفته است: ما در مجلس سعد بن عباده بودیم و پیامبر اکرم وارد مجلس شد. در این هنگام بشیر بن سعد از آن حضرت پرسید: یا رسول الله، خداوند دستور داده است که ما [[صلوات]] بر تو بفرستیم، اما بفرمایید چگونه باید [[صلوات]] بفرستیم. حضرت لحظاتی درنگ کرد تا حدی که آرزو کردیم ای کاش سؤال نکرده بودیم (گویا حضرت به خاطر اهمیت مطلب و جلب توجه دیگران سکوت غیر مترقبه نمودند). سپس حضرت فرمود: بگویید:«اللهم صل علی محمد و آل محمد کما صلیت علی ابراهیم و آل ابراهیم و بارک علی محمد و آل محمد کما بارکت علی ابراهیم و آل ابراهیم انک حمید مجید». اما نحوه سلام کردن را که خود می‌دانید. احادیث دیگری که در ذیل نقل می‌کنیم نیز مشتمل بر همین سؤال از رسول خدا (ص) دربارهٔ کیفیت [[صلوات]] فرستادن و جواب آن حضرت است که توسط بزرگانی از صحابه، مثل ابن مسعود انصاری و ابی هریره و علی (ع) و عایشه ـ همسر رسول خدا (ص) ـ و طلحه و ابن‌عباس و ابراهیم و بریده خزاعی نقل شده است وچون مضمون و معنای همه این احادیث یکی است، ترجمه مستقل برای هر کدام لازم نیست. ۴. عن ابی مسعود الانصاری عقبة بن عمرو قال: اقبل رجل حتی جلس بین یدی رسول الله صلی الله علیه (و آله) و سلم ونحن عنده فقال: یا رسول الله اما السلام علیک فقد عرفناه، فکیف نصلی علیک اذا نحن صلینا فی صلاتنا؟ قال: فصمت رسول الله صلی الله علیه (وآله) و سلم حتی احببنا ان الرجل لم یسأله، ثم قال: اذا صلیتم علی فقولوا: اللهم صلی علی محمد النبی الامی و علی آل محمد کما صلیت علی ابراهیم و علی آل ابراهیم و بارک علی النبی الامی و علی آل محمد کما بارکت علی ابرهیم و علی آل ابرهیم انک حمید مجید.<ref>الصواعق المحرقة ابن [[حجر]] ص ۱۴۷؛ فضائل الخمسه ج۱، ص۲۱۴، از سنن دار قطنی، ص ۱۳۵.</ref> همین کیفیت [[صلوات]] فرستادن بر محمد و آل محمد را طبق احادیث نبوی باید در تشهد نماز مراعات کرد. ۵. عن عبدالرحمن بن ابی لیلی عن کعب بن عجرة عن النبی صلی الله علیه (و آله) و سلم انه کان یقول فی الصلاة: اللهم صل علی محمد و آل محمد کما صلیت علی ابراهیم و آل ابراهیم و بارک علی محمد و آل محمد کما بارکت علی ابراهیم و آل ابراهیم انک حمید مجید؛ <ref>فضائل الخمسة ج۱، ص۲۱۳ از سنن بیهقی ج۲، ص۱۴۷، مسند شافعی ص ۲۳.</ref> . ... پیامبر اکرم در نماز خویش (در حال تشهد) این چنین می‌خواند: اللهم صل علی محمد و آل محمد.... همین جمله [[صلوات]] بر محمد و آل محمد به صورت مفصل‌تر در حال تشهد از پیامبر اکرم (ص) نقل شده است. ۶. عن ابی لیلی ـ او ابی ـ معمرـ قال: علمنی ابن مسعود التشهد و قال: علمنیه رسول الله صلی الله علیه (وآله) وسلم کما یعلمنا السورة من القرآن: التحیات لله والصلوات و الطیبات السلام علیک ایها النبی و رحمه الله و برکاته، السلام علینا و علی عبادالله الصالحین، اشهد ان لا اله الاالله و اشهد ان محمداً عبده و رسوله، اللهم صل علی محمد و علی اهل بیته کما صلیت علی ابراهیم انک حمید مجید، اللهم صل علینا معهم، اللهم بارک علی محمد و علی اهل بیته کما بارکت علی ابراهیم انک حمید مجید.<ref>فضائل الخمسه ج۱، ص۲۱۴، از سنن دار قطنی، ص ۱۳۵.</ref> ۷. عن موسی بن طلحة عن ابیه قال: قلنا یا رسول الله کیف الصلاة علیک قال: اللهم صل علی محمد و علی آل محمد کما صلیت علی ابراهیم و آل ابراهیم انک حمید مجید و بارک علی محمد و علی آل محمد کما بارکت علی ابراهیم و آل ابراهیم انک حمید مجید. <ref>فضائل الخمسه ج ۱، ص۲۱۰ از صحیح نسائی، ج۱، ص۱۹۰.</ref> ۸. عن ابی هریرة انه قال: یا رسول الله کیف نصلی علیک؟ ـ یعنی فی الصلاة ـ فقال تقولون: اللهم صل علی محمد و آل محمد کما صلیت علی ابراهیم، و بارک علی محمد و آل محمد کما بارکت علی ابراهیم ثم تسلمون علیّ.<ref>فضائل الخمسه ج ۱، ص۲۱۴، از مسند امام شافعی، ص ۲۳؛ کنز العمال، ج۱، ص۲۰۳، مشکل الاثار طحاوی ج۳، ص۷۵.</ref>۹. عن علی (ع) قال: قالوا یا رسول الله کیف نصلی علیک؟ قال قولوا: اللهم صل علی محمد و آل محمد کما صلیت علی ابراهیم انک حمید مجید، و بارک علی محمد و علی آل محمد کما بارکت علی ابراهیم و آل ابراهیم.<ref>فضائل الخمسه، ج۱، ص۲۱۵، به نقل از: تاریغ بغداد، ج۱۴، ص۳۰۳.</ref> ۱۰. عن ابی هریرة رفعه: من قال: «اللهم صل علی محمد و علی آل محمد کما صلیت علی ابراهیم و علی آل ابراهیم و بارک علی محمد و علی آل محمد کما بارکت علی ابراهیم و علی آل ابراهیم و ترحم علی محمد و علی آل محمد کما ترحمت علی ابراهیم و علی آل ابراهیم» شهدت له یوم القیامة و شفعت له. <ref>فضائل الخمسه، ج۱، ص۲۱۲، به نقل از: فتح الباری فی شرح البخاری ۱۳/۴۱۱.</ref> ۱۱. عن عائشة قالت: قال اصحاب النبی (ص): یا رسول الله، امرنا ان نکثر الصلاة علیک فی اللیلة الغراء والیوم الازهر واجب ما صلینا علیک کما تحب. قال: قولوا: اللهم صل علی محمد وعلی آل محمد کما صلیت علی ابراهیم و آل ابراهیم و ارحم محمداً و آل محمد کما رحمت ابراهیم و آل ابراهیم و بارک علی محمد و علی آل محمد کما بارکت علی ابراهیم انک حمید مجید و اما السلام فقد عرفتم کیف هو.<ref>کنزالعمال ج ۱ حدیث ۴۰۹۱۴ از ابن عساکر.</ref> ۱۲. عن طلحة قال: قلنا: یا رسو ل الله قد علمنا کیف السلام علیک فکیف الصلاة علیک؟ قال: قولوا: اللهم صل علی محمد و علی آل محمد و بارک علی محمد و علی آل محمد کما صلیت و بارکت علی ابراهیم و علی آل ابراهیم انک حمید مجید. <ref>کنزالعمال ج۱ حدیث ۳۹۹۴ از ابو نعیم.</ref> ۱۳. ابن جریر الطبری روی بسنده عن ابی اسرائیل عن یونس بن خباب قال: خطبنا بفارس فقال: -ان الله و ملائکته- الایة، فقال: انبانی من سمع ابن عباس یقول: هکذا انزل فقلنا ـ اوقالوا ـ یا رسول الله علمنا السلام علیک فکیف الصلاة علیک؟ فقال: اللهم صل علی محمد و علی آل محمد کما صلیت علی ابراهیم و آل ابراهیم انک حمید مجید و بارک علی محمد و علی آل محمد کما بارکت علی ابراهیم انک حمید مجید. <ref>فضائل الخمسه ج۱ص۲۱۳ از: تفسیر طبری ج۲۲ص۳۱.</ref> ۱۴. روی بسنده عن ابراهیم فی قوله -ان الله و ملائکته- الایة قالوا: یا رسول الله هذا السلام قد عرفنا فکیف الصلاة علیک؟ فقال: قولوا: اللهم صل علی محمد عبدک و رسولک و اهل بیته کما صلیت علی ابراهیم انک حمید مجید. <ref>تفسیر طبری،ج۲۲،ص۳۱.</ref> ۱۵. روی بسنده عن بریدة الخزاعی قال: قلنا یا رسول الله قد علمنا کیف نسلم فکیف نصلی علیک؟ قال: قولوا: اللهم اجعل صلواتک و رحمتک و برکاتک علی محمد و علی آل محمد کما جعلتها علی ابراهیم و علی آل ابراهیم انک حمید مجید.<ref>فضائل الخمسه، ج۱، ص۲۱۳، از: مسند امام احمد بن حنبل، ج۵، ص۳۵۳، تاریخ بغداد، ج۸، ص۱۴۲، احقاق الحق، ج۹، ص۵۲۸، به نقل از: مجمع الزواید هیثمی، ج۲، ص۱۴۴ و ج۱۰، ص۱۶۳، الاعلام بفضل الصلوه علی النبی، ص ۲۴، تفسیر ابن کثیر المطبوع بهامش فتح البیان، ج۸، ص۱۱۷.</ref> علاوه بر روایاتی که تاکنون نقل کرده‌ایم و همه مشتمل بر سؤال صحابه از پیامبر اکرم(ص) دربارهٔ کیفیت [[صلوات]] بود، روایات دیگری در کتب حدیث اهل سنت موجود است که بدون سؤال و جواب، شامل دستور رسول خدا (ص) دربارهٔ کیفیت [[صلوات]] است که آنها را اکنون تقدیم می‌کنیم: ۱۶. علی رضی الله عنه قال: کل دعاء محجوب عن السماء حتی یصلی علی محمد و علی آل محمد. <ref>کنزالعمال، ج۲ حدیث ۳۹۸۸، به نقل از: طبرانی در معجم اوسط، فضائل الخمسه، ج۱، ص۲۰۶، فیض القدیر، ج۵، ص۱۹، شعب الایمان بیهقی، الاربعین عبدالقادرهاوی.</ref> ۱۷. قال الحاکم فی علوم الحدیث عدّ هنّ فی یدی ابو بکر ابن ابی حازم الحافظ بالکوفة، و قال: عدهن فی یدی علی بن احمد بن الحسین العجلی و قال عدهن فی یدی حرب بن الحسن الطحان و قال لی: عد هن فی یدی یحیی بن مساور الخیاط، و قال لی: عد هن فی یدی عمرو بن خالد و قال لی: عد هن فی یدی زید بن علی بن الحسین بن علی و قال لی: عد هن فی یدی ابی علی بن الحسین و قال لی: عد هن فی یدی ابی الحسین بن علی و قال لی: عد هن فی یدی علی بن ابی طالب و قال لی: عد هن فی یدی رسول الله (ص) و قال رسول الله(ص) عد هن فی یدی جبرئیل و قال جبرئیل: هکذا نزلت بهن من عند رب العزة اللهم صل علی محمد و علی آل محمد، کما صلیت علی ابراهیم و علی آل ابراهیم، انک حمید مجید. اللهم بارک علی محمد و علی آل محمد کما بارکت علی ابراهیم و علی آل ابراهیم انک حمید مجید. اللهم و ترحم علی محمد و علی آل محمد، کما ترحمت علی ابراهیم و علی آل ابراهیم انک حمید مجید. اللهم و تحننّ علی محمد و علی آل محمد، کما تحننّت علی ابراهیم و علی آل ابراهیم انک حمید مجید. اللهم و سلم علی محمد و آل محمد کما سلمت علی ابراهیم و علی آل ابراهیم انک حمید مجید؛ <ref>کنزالعمال، ج ۲، حدیث ۳۹۹۱ به نقل از: بیهقی در شعب الایمان، احقاق الحق، ج۹، ص۵۶۹.به نقل از: معرفه علوم الحدیث حاکم نیشابوری، ص ۳۲، فرائد السمطین حموینی ص ۸، ذیل اللئالی سیوطی، ص ۱۵۳، القول البدیع سخاوی، ص ۲۸، وسیله المال باکثیر حضرمی، ص۷۱.</ref> حاکم نیشابوری این حدیث را به صورت کاملاً مستند از از زید بن علی، از علی بن الحسین، از حسین بن علی، از علی ابن ابی طالب، نقل می‌کند که پیامبر اکرم (ص) فرمود: جبرئیل به من گفت: [[صلوات]] از جانب خداوند رب العزه این چنین بر بندگانش نازل شده است: اللهم صل علی محمد و آل محمد... تا آخر حدیث. رسول اکرم (ص) به این شیوه به مسلمین ابلاغ کرده است که این‌گونه [[صلوات]] بر آل محمد اختراع و نظر شخصی خود آن حضرت نبوده است. بلکه وحی خداست که توسط جبرئیل بر آن حضرت نازل شده است. مشابه همین حدیث را با همین سند مفصل، انس بن مالک از ابن عساکر نقل می‌کند: ۱۸. ابن عساکر انبأنا ابوالمعالی الفضل بن سهل، وعد هن فی یدی قال: انبأنا والدی الشیخ ابوالفرج سهل بن بشر بن احمد الاسفراینی و عد هن فی یدی، اخبرنی ابو نصر محمد بن احمد بن محمد بن شبیب الکاغذی البلخی وعد هن فی یدی ثنا ابوعبدالله محمدبن عمر البزازالبخاری وعد هن فی یدی ثنا عمر بن محمد بن یحیی بن حازم الهمدانی ابوحفض البحیری بسمرقند وعد هن فی یدی ثنا عبد بن حمید الکشی، وعد هن فی یدی ثنا یزید بن هارون الواسطی، وعدهن فی یدی ثنا حمید الطویل وعدهن فی یدی ثنا انس بن مالک وعد هن فی یدی قال وعدهن فی یدی رسول الله (ص) قال وعدهن فی یدی جبرئیل و قال عدهن فی یدی میکائیل قال: عد هن فی یدی اسرافیل، قال عد هن فی یدی رب العالمین جلّ جلاله قال لی قل: اللهم صل علی محمد و علی آل محمد کما صلیت علی ابراهیم و علی آل ابراهیم انک حمید مجید، اللهم ارحم محمدا و آل محمد کما رحمت علی ابراهیم و آل ابراهیم انک حمید مجید. اللهم و تحنّن علی محمد و آل محمد کما تحنّنت علی ابراهیم و علی آل ابراهیم انک حمید مجید. <ref>کنز العمال، ج ۲، حدیث ۳۹۹۸، عن مسند انس و ابن عساکر.</ref> ۱۹. عن ابن مسعود انه کان یقول: اللهم اجعل صلواتک و رحمتک و برکاتک علی سید المرسلین و امام المتقین و خاتم النبیین محمد عبدک و رسولک امام الخیر و قائد الخیر رسول الرحمة، اللهم ابعثه مقاماً محموداً یغبطه فیه الاولون و الاخرون، اللهم صل علی محمد و علی آل محمد، کما صلیت علی ابراهیم انک حمید مجید. اللهم بارک علی محمد و علی آل محمد کما بارکت علی ابراهیم انک حمید مجید. <ref>همان، ج۲، حدیث ۴۰۰۵، به نقل از: المعجم الکبیر للطبرانی و تفسیر طبری، مسند امام احمد بن حنبل، حلیة الاولیاء ابی نعیم، مشکل الاثار، طحاوی؛ الاستیعاب، ابن عبدالبر.</ref> ۲۰. ابن مسعود قال: اذا صلیتم علی رسو ل الله صلی الله علیه (وآله) و سلم فاحسنوا الصلاة علیه فانکم لا تدرون لعلّ ذلک یعرض علیه. قال: فقالوا له فعلمنا، قال: قولوا: اللهم اجعل صلاتک و رحمتک و برکاتک علی سید المرسلین (الی ان قال) اللهم صل علی محمد و علی آل محمد کما صلیت علی ابراهیم و علی آل ابراهیم انک حمید مجید. اللهم بارک علی محمد و علی آل محمد کما بارکت علی ابراهیم و علی آل ابراهیم انک حمید مجید. <ref>فضائل الخمسه، ج۱، ص۲۱۲، به نقل از: صحیح ابن ماجة کتاب الصلوة، ص ۶۵، حلیه الاولیاء ابی نعیم، ج۴، ص۲۷۱.</ref> ۲۱. قولوا: اللهم صل علی محمد و علی آل محمد کما سلّمت علی ابراهیم و علی آل ابراهیم انک حمید مجید. <ref>کنزالعمال، ج۱، حدیث ۲۱۸۴.</ref> ۲۲. قولوا: اللهم صل علی محمد و علی آل محمد کما صلیت علی ابراهیم وآل ابراهیم بارک علی محمد و علی آل محمد کما بارکت علی ابراهیم فی العالمین انک حمید مجید والسلام کما علمتم. <ref>همان، ج۱، حدیث ۲۱۸۵.</ref> ۲۳. قولوا: اللهم اجعل صلواتک و رحمتک و برکاتک علی محمد و علی آل محمد کما جعلتها علی ابراهیم انک حمید مجید. <ref>همان، ج۱، حدیث ۲۱۸۶.</ref> ۲۴. عن عائشة: قولوا: اللهم صل علی محمد و علی آل محمد کما صلیت علی ابراهیم و آل ابراهیم وارحم محمداً وآل محمد کما رحمت ابراهیم و آل ابراهیم و بارک علی محمد و آل محمد کما بارکت علی ابراهیم و آل ابراهیم انک حمید مجید و اما السلام فقد عرفتم کیف هو. <ref>همان،ج۱، حدیث ۲۱۸۷، به نقل از ابن عساکر از عایشه.</ref> ۲۵. قولوا: اللهم صل علی محمد و علی آل محمد کما صلیت علی ابراهیم و علی آل ابراهیم فی العالمین انک حمید مجید. <ref>همان،ج۱، حدیث۲۱۵۰، به نقل از: بیهقی، ابن داود، ابن ماجه، سنن نسائی.</ref> ۲۶. صلّوا علیّ واجتهدوا فی الدعاء و قولوا: اللهم صل علی محمد و علی آل محمد و بارک علی محمد و علی آل محمد کما بارکت علی ابراهیم و علی آل ابراهیم انک حمید مجید. <ref>کنزالعمال، ج۱، حدیث ۲۱۹۹، از مسند امام احمد بن حنبل، ابن سعد، بغوی، بارودی معجم الکبیر طبرانی.</ref> ۲۷. عن ابی هریرة: من سرّه ان یکتال بالمکیال الاوفی اذا صلی علینا اهل البیت فلیقل: اللهم صل علی محمد النبی و علی ازواجه امهات المومنین و ذریته و اهل بیته کما صلیت علی آل ابراهیم انک حمید مجید. <ref>کنزالعمال، ج۱، حدیث ۲۱۷۵، از سنن نسائی.</ref> ۲۸. عدهن فی یدی جبرئیل و قال: جبرئیل هکذا انزلت من عند رب العزة اللهم صل علی محمد و علی آل محمد کما صلیت علی ابراهیم و علی آل ابراهیم انک حمید مجید. اللهم بارک علی محمد و علی آل محمد کما بارکت علی ابراهیم و علی ابراهیم انک حمید مجید. اللهم و ارحم علی محمد و علی آل محمد کما ترحمت علی ابراهیم و علی آل ابراهیم انک حمید مجید. اللهم و سلم علی محمد و علی آل محمد کما سلّمت علی ابراهیم، انک حمید مجید.<ref>کنزالعمال، ج۱، حدیث ۲۱۸۳.</ref> . ۲۹. زاد فی المنتخب: اللهم و تحنّن علی محمد و علی آل محمد کما تحنّنت علی ابراهیم و علی ابراهیم انک حمید مجید.<ref>منتخب کنزالعمال، به نقل از کنز العمال، ج۱.</ref> . البته روایات دیگری هم داریم که فقط در صدد بیان فضیلت اصل [[صلوات]] فرستادن است و لذا قید «آل محمد» در آن روایات وجود ندارد. بدیهی است که اولاً این گونه روایات در صدد بیان کیفیت [[صلوات]] فرستادن نبوده است. ثانیاً ابن [[حجر]] هیتمی در الصواعق المحرقة نوشته است که ذکر نشدن این قید (آل محمد) در بعضی روایات، حتی روایات صحیحین، شاید به خاطر فراموشی و غفلت راوی بوده است. وی اضافه کرده است که این دو گروه روایات با یکدیگر منافاتی نخواهند داشت.<ref>الصواعق المحرقه، ص ۱۴۶.</ref> . ۳۰. موسی بن طلحة قال: سألت زید بن خارجة قال: انا سألت رسول الله (ص) فقال: صلوا علیّ واجتهدوا فی الدعاء و قولوا: اللهم صل علی محمد و علی آل محمد؛ <ref>احقاق، ج۹، ص۵۶۲، به نقل از سنن نسائی، ج۱، ص۹۰، ط میمنه مصر، مشکل الاثار، طحاوی، ج۳، ص۷۱، جامع الصغیر، سیوطی، ینابیع الموده حنفی قندوزی، ص ۱۸۵، اسلامبول؛ فتح الکبیر نبهانی، ج۲، ص۱۹۰، القول البدیع سخاوی.</ref> . موسی بن طلحه گفته است: من از زید بن خارجه کیفیت [[صلوات]] بر پیامبر را پرسیدم. او گفت: من خودم از رسول خدا(ص) این مسئله را پرسیدم. حضرت پاسخ داد که: بر من [[صلوات]] بفرستید و جدیت در دعا داشته باشید (تا دعاهای شما به خاطر [[صلوات]] مستجاب شود) و بگویید: اللهم صل علی محمد و علی آل محمد. ۳۱. عن ابی هریرة قال: قلنا: یا رسول الله کیف نصلی علیک؟ قال: قولوا: اللهم صل علی محمد و علی آل محمد و بارک علی محمد و آل محمد کما صلیت و بارکت علی ابراهیم انک حمید مجید والسلام کما علمتم؛ <ref>احقاق الحق، ج۹، ص۵۷۹. به نقل ازمشکل الاثار طحاوی، ج۳، ص۷۱، الآیات والبینات عبدالحفیظ فهری، ص ۴۲۸، الاعلام بفضل الصلوه علی النبی (ص).</ref>. ابوهریره می‌گوید: ما از پیامبر اسلام (ص) پرسیدیم: چگونه بر شما [[صلوات]] بفرستیم؟ حضرت فرمود: بگویید: اللهم صل علی محمد و آل محمد و بارک... تا آخر. ۳۲. عن ابی حمید ساعدی انهم قالوا: یا رسول الله کیف نصلی علیک؟ فقال رسول الله (ص): قولوا: اللهم صل علی محمد و ذریته کما صلیت علی ابراهیم و بارک علی محمد و ذریته کما بارکت علی ابراهیم انک حمید مجید؛<ref>احقاق الحق، ۹/۵۲۸ به نقل از: مشکل الاثار، طحاوی،ج۳، ص۷۱، الکنی و الاسماء علامه دولابی، ج۱، ص۲۴.</ref> . ابو حمید ساعدی، یکی دیگر از صحابه، نقل می‌کند که روزی اصحاب از پیامبر اکرم پرسیدند: چگونه بر شما [[صلوات]] بفرستیم؟ حضرت پاسخ داد: بگویید: خدایا بر محمد و ذریه (فرزندان) او [[صلوات]] فرست... تا آخر. ۳۳. عن عبدالله بن عباس: لما نزل -ان الله و ملائکته...- قالوا: یا رسول الله قد علمنا السلام علیک فکیف نصلی علیک؟ فقال: اللهم صل علی محمد و علی آل محمد کما صلیت علی ابراهیم و آل ابراهیم انت حمید مجید و بارک علی محمد و علی آل محمد کما بارکت علی ابراهیم انت حمید مجید.<ref>احقاق الحق،ج۹، ص۵۸۴. به نقل از تفسیر طبری، ج۲۲، ص۴۳. و تفسیر ابن کیثر،ج ۸، ص۱۱۸، القول البدیع، سخاوی، ص۲۸ و الاعلام بفضل الصلوة علی النبی.</ref> . ۳۴. عن ابی هریرة قال: کان رسول الله (ص) یقول اذا خرج من بیته: بسم الله، التکلان علی الله لا حول ولا قوه الا بالله و فی روایتة اخری: ثم یرفع راسه الی السماء ثم یقول: اللهم صل علی محمد و علی آل محمد؛<ref>احقاق الحق، ج۱۸، ص۳۰۸، به نقل از کتاب الوسیله حضرمی ج۴، غالیة المواعظ ابو البرکات افندی، ج۲، ص۹۴، مراة المومنین.</ref> . ابوهریره می‌گوید: هرگاه پیامبر اسلام (ص) از منزل خارج می‌شدند، این کلمات را می‌گفتند: به نام خدا و توکل بر خدا، هیچ پناهگاه و قدرتی جز به اتکای خداوند نیست. پس سر مبارک خویش را به طرف آسمان بلند می‌کرد و عرض می‌کرد: بار الها، بر محمد و آل محمد درود فرست. ۳۵. عن کعب بن عجرة: قال (ص): قولوا: اللهم صلی علی محمد و آل محمد. <ref>احقاق الحق،ج ۱۸، ص۲۹۳. به نقل از مختصر سنن ابی داود علامه حافظ منذری، ص ۴۵۴ قاهره.</ref> . حدیث دیگری هم از رسول خدا (ص) نقل شده است که حضرت آن قدر به موضوع پیوند «صلوات بر آل» به «صلوات بر خویش» اصرار داشتند که حتی فاصله انداختن بین محمد و آل محمد را با کلمه «علی» منع کرده‌اند. علامه حسن بن امان الله دهلوی عظیم آبادی هندی در تجهیز الجیش نوشته است: روی انه سئل عن کیفیة الصلوة، فقال(ص): قولوا: اللهم صل علی محمد و آل محمد، فقال رجل من الصحابة: و علی آل محمد، فقال: من فصل بینی و بین آل بـ «علی»، لم ینل شفاعتی (فلیس منی)؛<ref>جلال الدین دوانی در حاشیه علی شرح التجرید للقوشجی، (احقاق الحق،ج۹، ص۶۴۳).</ref> . روایت شده است که روزی از رسول خدا (ص) سؤال شد که کیفیت [[صلوات]] فرستادن را به ما تعلیم دهید. حضرت فرمود: بگویید: اللهم صل علی محمد و آل محمد. یکی از اصحاب در این لحظه گفت: وعلی آل محمد (شاید این صحابی این گونه [[صلوات]] را بارها از دیگران شنیده و به گمان خود خواسته است تذکری به پیامبر اکرم (ص) دهد تا ایشان را از اشتباه و غفلت برهاند). حضرت (در جواب این صحابی) فرمودند: هر کس بین من و بین آل من در [[صلوات]] با کلمه «علی» فاصله بیاورد، از من نیست و شفاعت من به او نمی‌رسد. ۳۷. عن ابن مسعود(رض): اذا صلیتم رسول الله (ص) فاحسنو الصلوة فانکم لا تدرون لعل ذلک یعرض علیه، قال: فقالوا له: فعلمنا، قال قولوا: اللهم اجعل صلواتک و رحمتک و برکاتک علی سید المرسلین و امام المتقین و خاتم النبیین محمد عبدک و رسولک امام الخیر و قائد الخیر و رسول الرحمة. اللهم ابعثه مقاماً محموداً یغبطه به الاولون والاخرون. اللهم صل علی محمد و علی آل محمد کما صلیت علی ابراهیم و آل ابرهیم انک حمید مجید. اللهم بارک علی محمد و آل محمد کما بارکت علی ابراهیم و آل ابراهیم انک حمید مجید.<ref>الترغیب والترهیب امام عبدالعظیم منذری،ج۳، ص۳۰۵، به نقل از احقاق الحق، ج۱۸، ص۲۹۶.</ref>. ابن مسعود می‌گوید: هرگاه بر رسول خدا [[صلوات]] می‌فرستید، نیکو [[صلوات]] بفرستید؛ زیرا شما نمی‌دانید شاید [[صلوات]] شما بر آن حضرت عرضه می‌شود. حضار از او پرسیدند: پس شما نحوه [[صلوات]] نیکو را به ما آموزش بده. ابن مسعود گفت: بگویید: بار خدایا، [[صلوات]] و رحمت و برکات خودت را بر سرور پیامبران و پیشوای متقین و ختم رسولان، حضرت محمد(ص) که بنده تو و رسول رحمت و امام خیرات بود، فرو فرست. بار خدایا، بهترین مقام را به او عنایت کن که اولین و آخرین به آن مقام غبطه خورند. بار خدایا، بهترین [[صلوات]] و درود خودت را بر محمد و آل محمد نثار گردان. همچنان که بر ابراهیم و آل ابراهیم نثار کردی، همانا تو ستوده و بزرگواری. بارخدایا، برکات خودت را بر محمد و آل محمد نازل کن، همچنان که بر ابراهیم و آل ابراهیم نازل کردی، همانا تو ستوده و بزرگواری.  <br/>
 +
 
 +
== صلوات ابتر ==
 +
شاید رسول خدا (ص) پس از همه تأکیدات خویش بر [[صلوات]] به «آل محمد» باز هم پیش بینی می‌کردند که عده‌ای از آن مسلمانان از این توصیه تخلف می‌ورزند و از [[صلوات]] بر آل اجتناب کرده، و به [[صلوات]] بر محمد (ص) اکتفا می‌کنند، لذا طبق حدیثی که ابن حجر، این عالم بزرگ اهل سنت، نقل کرده است، حضرت در برابر مسلمین فرمود: بر من [[صلوات]] ابتر و ناقص نفرستید. ۳۸. (۱) ویروی: لا تصلوا علی الصلاة البتراء فقالوا: و ما الصلوة البتراء قال: تقولون: اللهم صل علی محمد و تمسکون، بل قولوا: اللهم صل علی محمد و آل محمد؛<ref>الصواعق المحرقة ابن حجر، ص ۸۷-۱۴۶.</ref> . روایت شده است که پیامبر اکرم فرمود: بر من [[صلوات]] ناقص و ابتر نفرستید. اصحاب پرسیدند: یا رسول الله، [[صلوات]] ناقص چیست؟ فرمود: این که بگویید «اللهم صل علی محمد» وتا همین جا اکتفا کنید؛ بلکه باید بگویید: «اللهم صل علی محمد و آل محمد». [[صلوات]] فرستادن بر پیامبر اکرم (ص) بدون [[صلوات]] بر آل او، نه تنها همیشه مورد کراهت و نهی آن حضرت است، بلکه این کار در نماز باعث قبول نشدن نماز به درگاه خداوند می‌شود: ۳۹. (۲) اخرج الدار قطنی و بیهقی: من صلی صلاة و لم یصلّ فیها علیّ و علی اهل بیتی لم تقبل منه؛<ref>الصواعق المحرقة، ابن، الحجر، ص ۲۳۵.</ref> . هر کس نمازی بخواند و در آن نماز بر من و آل من [[صلوات]] نفرستد، نماز وی قبول نمی‌شود. بر اساس همین گونه روایات معتبر اهل سنت است که امام شافعی در شعری که در مدح اهل بیت رسول الله (ص) سروده است، یکی از فضایل آنان را همین می‌شمارد که [[صلوات]] نفرستادن بر آنان موجب رد شدن نماز است: یا اهل بیت رسول الله حبکم فرض من الله فی القرآن انزله کفاکم من عظیم القدر منزلة من لم یصل علیکم لا صلوة له‌ای اهل بیت رسول خدا، محبت ورزیدن به شما از ناحیه خداوند در قرآن کریم واجب شده است. در منزلت و قدر و ارزش شما همین بس که هرکس در نمازش بر شما [[صلوات]] نفرستد، نماز او اصلاً نماز نیست.  <br/>
 +
 
 +
== صلوات بر اصحاب ==
 +
صحابه رسول الله (ص) به دلیل اینکه محضر آن حضرت را درک کرده و موفق به دیدن روی آن عزیز و شنیدن سخنان ایشان و مشاهده رفتار آن بزرگوار شده‌اند، امتیازی دارند که بقیه مسلمین از آن محروم‌اند. البته ارزش خود آنها نیز با یکدیگر تفاوت داشته است. آنان که بیشتر دارای ملاکهای الهی بودند و ایمان قوی‌تر و اعمال صالح بیشتر و فداکاریهای بارزتر داشتند و در مقابل رسول الله(ص) تسلیم محض بودند، از دیگر صحابه مؤمن فضایل به مراتب بیشتری داشتند. کسانی از آنان نیز مرتکب گناهان و معصیتهایی شدند که حتی مورد نکوهش خدای بزرگ جهان قرار گرفتند و آیاتی از قرآن در هشدار و بیم آنها نازل شد. صرف نظر از آن تعداد صحابه که آیات نفاق در شأن آنها نازل شد، اکثریت صحابه قابل احترام و دارای ارزشهای انکار ناپذیرند. اما آیا لزوم احترام می‌تواند حکم جدیدی را در شریعت اسلامی تشریع کند و قانونی جدید بر سنت نبوی بیفزاید و «صلوات» را که یک شعار و قانون نازل شده الهی است و رسول خدا (ص) کیفیت انجام آن را به امت مسلمان تعلیم داده است تغییر دهد؟ اگر [[صلوات]] بر صحابه، مشروع و مورد علاقه خدا و رسول (ص) بود، چرا آن حضرت این مطلب را بیان نکرد؛ همچنان که [[صلوات]] بر آل را توصیه نمود؟ خوانندگان عزیز ملاحظه فرمودید که ده‌ها روایت از منابع معتبر اهل سنت نقل کردیم که رسول خدا (ص) [[صلوات]] بر آل را توصیه فرموده است. اما در این روایات که ما به قدر اطلاع خود در مورد [[صلوات]] دیده‌ایم، حتی یک حدیث نبوی هم راجع به [[صلوات]] بر صحابه نیافته‌ایم. کتاب کنز العمال در جلد اول ۱۱۹ حدیث و در جلد دوم ۳۴ حدیث دربارهٔ [[صلوات]] نقل کرده است که در مجموع ۱۵۳ حدیث می‌شود. جمع کننده اصلی روایات کنزالعمال که از کتاب جمع الجوامع سیوطی است، تسلط کافی بر احادیث داشته است، اما حتی یک حدیث دربارهٔ [[صلوات]] بر اصحاب نقل نکرده است. در این صورت، بر فرض که کسی نیز حدیثی در کتاب دیگری پیدا کند، آن روایت شاذ و غیر معتبر خواهد بود. اکنون سؤال ما این است که چرا بعضی از ارجمندان اهل سنت نه تنها غالباً [[صلوات]] بر آل را حذف می‌کنند و در کتابها و سخنرانیهایشان پس از نام پیامبر اکرم (ص) جمله «صلی الله علیه و سلم» را به کار می‌برند، بلکه اصرار دارند که هرگاه [[صلوات]] بر آل آن حضرت می‌فرستند، [[صلوات]] بر اصحاب را نیز جزء [[صلوات]] قرار دهند. آیا بهتر نیست که به جای آن حذف و این زیاده که هر دو بر خلاف سنت ثابت است، در مقابل سنت نبوی زانو بزنیم و از این پس همه با هم طبق تعلیم خاتم انبیا (ص) و این روایات متواتر منابع اهل سنت، [[صلوات]] را بر محمد و آل او بفرستیم؟ و آیا بهتر نیست که وحدت پیروان مذاهب اسلامی به صورت تسلیم عملی همه مسلمین در برابر کتاب خدا و سنت ثابت نبی اکرم (ص) باشد؟ آری، روایات مذکور در حد اعلای تواتر است تا جایی که یکی از نقادترین علمای حدیث اهل سنت، یعنی ابن [[حجر]] هیثمی که بسیاری از روایات کتب حدیث اهل سنت را از نظر سند مخدوش و ضعیف می‌شمرد، این حدیث کیفیت [[صلوات]] بر محمد و آل محمد را مورد اتفاق همه علما دانسته و گفته است: الحدیث المتفق علیه: قولوا: اللهم صل علی محمد و علی آل محمد.<ref> الصواعق المحرقه، ص ۲۳۲ از: احقاق الحق، ج ۹، ص ۵۹۹.</ref>. ابن تیمیه حنبلی که دیدگاه منفی و بدبینانه‌ای به معارف تشیع داشته است، در مورد کیفیت [[صلوات]] اعتراف می‌کند که خداوند متعال فرمان [[صلوات]] فرستادن بر رسولش را در قرآن صادر کرده است، و رسول گرامی‌اش (ص) نیز کیفیت [[صلوات]] بر خود را برای ما تفسیر کرده که باید بدین گونه بر محمد و آل محمد [[صلوات]] بفرستیم: فالله تعالی امر بالصلوة علی نبیه (ص) وقد فسر النبی (ص) ذلک بالصلوة علیه و علی آله. <ref>منهاج السنة، ابن تیمیه، ج ۲، ص ۱۴۴ از: احقاق الحق، ج ۹، ص ۵۹۹.</ref> . و نیز علامه سبکی شافعی، پس از تحقیق و تتبع همه روایات کتب حدیث اهل سنت در مورد صلوات، حاصل و مفاد و تعبیرات همه آن روایات را استخراج و تنظیم نموده و مجموعه این تعبیرات را به صورت ۴۵ نوع صیغه و عبارت تدوین کرده و در پایان کتابش ارائه داده است.<ref>شفا السقام، ص ۲۳۱، علی ما جمعه العلامة النمیری، به نقل از: احقاق الحق، ج ۹، ص ۶۰۶.</ref> لذا بعضی از علمای بزرگ اهل سنت به خاطر عمل به این احادیث نبوی و اطاعت از نبی اکرم (ص)، موقع [[صلوات]] فرستادن این نکته را مراعات نموده‌اند. از جمله آنها علامه ساعاتی احمد عبدالرحمه البنّاء مؤلف کتاب روایی عظیم الفتح الربانی لترتیب المسند لامام احمد بن حنبل الشیبانی است. ایشان مجموعه احادیث مسند امام احمد بن حنبل را به صورت موضوعی تنظیم و به صورت چندین جلد تدوین کرده است. وی در خطبه و مقدمه کتابش این نکته مهم را مراعات کرده و پس از حمد خداوند، [[صلوات]] بر محمد و آل محمد فرستاده و پس از آن برای رضایت خداوند از صحابه دعا نموده است: بسم الله الرحمن الرحیم... اللهم صل علی محمد و آل محمد کما صلیت علی ابراهیم و آل ابرهیم انک حمید مجید؛ اللهم بارک علی محمد و آل محمد کما بارکت علی ابراهیم و آل ابراهیم انک حمید مجید و سلم تسلیماً کثیراً و ارض اللهم عن الصحابة و التابعین و الائمة المجتهدین والفقهاء والمحدثین ومن تبع هدیهم باحسان الی یوم الدین. به امید روزی که همه مسلمین بتوانند با مذاکرات دوستانه با عقاید واندیشه‌های یکدیگر آشنایی پیدا کنند و علاوه بر رفع ابهامات و سوء تفاهمات، در نقاط مشترک توافق نمایند و با کمک یکدیگر فرهنگ اسلام را در جهان گسترش دهند. <br/>
  
−
«صلوات» از شعارهاي مشترك كل امت اسلامي است كه قرآن كريم صراحتاً به آن دستور داده است. اما متاسفانه كيفيت عبارت اين شعار در بين دو فرقه بزرگ اسلامي مورد اختلاف قرار گرفته است. ضرورت اتحاد امت اسلامي اقتضا مي‌كند كه دو فرقه در اين زمينه هم به وحدت نظر برسند. وجود دهها روايت و حديث نبوي كه راهنماي كيفيت صلوات است در حل اين اختلاف نقش عمده دارد. تبيين اين امر نيز از رسالتهاي روحانيت و محققان و مؤلفان شيعه است، به ويژه اگر اين احاديث از كتب خود اهل سنت جمع‌آوري و تدوين گردد. مقاله حاضر اقدامي است در همين زمينه و براي تحقق همين هدف. اين نوشتار گامي ابتدايي و شايسته تكميل از سوي ديگر محققان است. اميد است براي جويندگان و پژوهشگران معارف حقيقي اسلام مؤثر افتد. واژه‌هاي كليدي: كيفيت صلوات، روايات، آل محمد، فريقين
 
−
مقدمه
 
−
بارها اتفاق افتاده است كه عزيزان اهل سنت از ما سؤال كرده‌اند كه: چرا شما شيعيان مقيد هستيد كه حتماً در صلواتها «آل محمد» را ذكر كنيد؟ شما مي‌گوييد: «اللهم صل علي محمد و آل محمد». در صورتي كه علماي اهل سنت در كتابها و نوشته‌ها و سخنرانيهاي خود معمولاً به صلوات بر خود پيامبر اكتفا مي‌كنند و مي‌گويند: «صلي الله عليه وسلم» و اگر احياناً نام «آل محمد» را نيز در صلوات ببرند، صلوات بر اصحاب پيامبر(ص) را نيز اضافه مي‌كنند و مي‌گويند: «اللهم صل علي محمد و آله و صحبه». آيا كدام يك مطابق با سنت است و كدام يك ابتكار و اختراع بعضي متعصبين مذهبي است؟ به هر حال اين عزيزان سؤال كننده انتظار دارند كه همه مسلمين و پيروان خاتم انبيا(ص) در اين موضوع به وحدت برسند. چرا كه وحدت در اين گونه مسائل كاري است ممكن، و راهش نيز اين است كه همگي مطيع خاتم انبيا (ص) باشيم و فقط به دستورها و رهنمودهاي ايشان عمل كنيم. در پاسخ اين برادران عزيز و در برابر محبت آنان كه به جاي اعتراض خواستار توضيح نظرها واعتقادات شيعه شده‌اند و نيز براي رفع ابهام از انديشه‌هاي ديگر عزيزاني كه اين سؤال را در ذهن دارند، مباني اين صلوات شيعيان را به طور مختصر ارائه مي‌كنيم. زيرا معتقديم منشأ بسياري از اختلافات و بدبينيهاي پيروان مذاهب اسلامي با يكديگر، بي‌اطلاعي و دوري و عدم آشنايي با واقعيت افكار و عقايد يكديگر است، و اگر روزي همه مسلمين با يكديگر روابط كامل برقرار كنند و مستقيماً در جريان صداقت و خلوص و خداجويي و تسليم در برابر خدا و رسول خدا (ص) و قرآن و انديشه‌هاي واقعي يكديگر قرار گيرند، ديگر بدبيني و عناد و پرهيز از يكديگر را كنار خواهند نهاد. اكنون مطالب اين نوشتار را در هفت بخش تقديم مي داريم.
 
−
فلسفه تشريع صلوات
 
−
علاوه بر اينكه صلوات و سلام فرستادن مسلمانان بر پيامبر اكرم (ص) گونه‌اي تشكر و سپاسگزاري از زحمات طاقت فرساي ۲۳ ساله رسول گرامي اسلام (ص) است و قدرداني هر مسلمان از نعمت «هدايت» و «ابلاغ پيام الهي» كه از بزرگ‌ترين نعمت‌هاي خداوند است لازم مي‌نمايد، از نظر روان شناسي و علم النفس نيز خود اين صلوات و سلام فرستادن و دعا براي آن حضرت نمودن، موجب تحكيم و ريشه‌دارتر شدن محبت به آن حضرت مي‌شود و به تبع اين زمينه سازي روحي، تبعيت بيشتر شخص را از رهنمودهاي آن حضرت فراهم مي‌كند. افزون بر اين، عبارت صلوات (اللهم صل علي محمد و آل محمد) يك دعاست. همچنين كلمه «صلوات» به معناي انعطاف و عطف توجه خداوند و نزول رحمت االهي است كه مسلمانان هنگام صلوات فرستادن و گفتن جمله «اللهم صل علي محمد و آل محمد» دعا مي‌كنند و از خداوند مي‌خواهند كه عطف توجه و رحمت بيشتري بر پيامبر اكرم (ص) ومعصومان (ع) داشته باشد و انوار مقدس وارواح مطهر آنان را به درجات بالاتري از قرب الهي ارتقا دهد. [۱] .
 
−
مفهوم صلوات
 
−
كلمه «صلوات» در لغت علاوه بر آنكه ابتدا به معناي «روشن كردن آتش» آمده است، طبق نظر بسياري از لغويين به معناي «دعا، تبريك و تمجيد» است؛ چنان كه در اصطلاح شرع اسلام وقاموس قرآن هم به همين سه معنا به كار برده شده است. مثلاً در آيه - خذ من اموالهم صدقة تطهرهم و تزكيهم و صل عليهم إن صلوتك سكن لهم...-، مقصود دعاي پيامبر(ص) براي مسلمانان زكات دهنده است. اما صلوات خداوند بر اوليا و مؤمنان به معناي تزكيه و بخشش و پاك سازي آنها از معايب است؛ مثل آيه شريفه -اولئك عليهم صلوات من ربهم و رحمة-. «سلام» نيز در لغت و اصطلاح به معناي سلامت از عيوب ظاهر و باطن است. اكنون حديث شريفي از معصومان (ع) را كه در خصوص صلوات خدا و مردم بر پيامبر اكرم است ملاحظه بفرماييد: عن ابي المغرا عن ابي الحسن في حديث قال: قلت: ما معني صلوة الله و صلوة ملائكته و صلوة المومن؟ قال: صلوة الله رحمة من الله و صلوة الملائكة تزكية منهم له و صلوة المؤمنين دعاء منهم له. [۲] . طبق اين حديث شريف، صلوات خدا به معناي نزول رحمت ذات لا يزال بر آن حضرت و صلوات ملائكه مدح و تجليل و منزه شمردن حضرت و صلوات مؤمنان دعا براي آن بزرگوار است.
 
−
تعريف اهل بيت پيامبر
 
−
اشاره
 
−
كلمه «اهل» و «آل» در لغت به معناي خانواده و خاندان است كه بالتبع شامل همسر و فرزندان و نوه‌ها مي‌شود. [۳] در مورد «اهل بيت پيامبر» و «آل بيت النبي» نيز اگر دليل خاص بر محدوديت مفهوم آن از نظر پيامبر اكرم (ص) نداشتيم، آن را شامل همسران و فرزندان مي‌شمرديم؛ ولي احاديث خاصي وجود دارد كه دلالت مي‌كند مقصود خداوند و پيامبر اكرم از «اهل بيت پيامبر» فقط حضرت فاطمه (س) و علي (ع) و فرزندان معصوم آنها مي‌باشند.
 
−
صلوات دستور قرآن است
 
−
بايد دانست كه اصل موضوع صلوات فرستادن بر رسول خدا (ص) نه ابتكار مسلمين بوده و نه آنكه نعوذبالله خود حضرت براي نفع خويش اين دستور را به مسلمين داده است. خداوند متعال آن حضرت را كه شايسته‌ترين بندگان و برجسته‌ترين و كامل‌ترين انسان در طول تاريخ بشريت، بلكه عالي‌ترين تجلي خدا در كل نظام آفرينش است و همه موجودات عالم حتي فرشتگان الهي در پرتو نور كمالات و افاضات او به امر ذات لا يزال زندگي مي‌كنند، لايق براي صلوات و درود خويش دانسته است، و نه تنها به همه ملائكه كرام و فرشتگان خويش امر كرده كه بر آن حضرت صلوات و درود بفرستند، بلكه اين موضوع را توسط پيك وحي، جبرئيل امين، به رسولش (ص) و بندگان مؤمنش ابلاغ كرده، و از همه مؤمنين خواسته است كه بر اين پيامبر بزرگ و مصلح بزرگوار تاريخ و راهنماي ارجمند بشريت صلوات و درود بفرستند: -ان الله و ملائكته يصلون علي النبي يا ايها الذين آمنوا صلوا عليه و سلموا تسليماً-؛ [۴] . همانا خداوند و فرشتگان او بر پيامبر درود مي‌فرستند، اي كساني كه ايمان آورده‌ايد، شما (هم) بر آن پيامبر صلوات و بهترين سلام بفرستيد. صلوات فرستادن آن قدر در دين مبين اسلام مهم است كه شرط استجابت دعا شده است و احاديث متعددي در كتب روايي اهل سنت وارد شده است مبني بر اينكه هر دعايي كه انسان بكند، حجابي بين آن دعا و خداوند قرار دارد مگر آن كه صلوات فرستاده شود. پيامبر اكرم(ص) فرموده است: الدعاء محجوب حتي يصل علي محمد و اهل بيته، اللهم صل علي محمد و آله. [۵] . اين نكته لازم يادآوري است كه قرآن كريم فقط كليات معارف و عقايد و دستورهاي الهي را بيان كرده است و براي شرح و تفضيل آنها بايد به رسول خدا (ص) مراجعه كرد. احاديث نبوي شرح و تفصيل و تفسير آيات قرآن ا‌ند كه خدا علم به تفصيل احكام را در قلب رسول الله نهاد تا با زبان ايشان بيان شود. مثلاً خداوند در قرآن اصل دستور نماز خواندن را با جمله «اقيموالصلوة» بيان كرده است، اما خصوصيات نماز مثل تعداد ركعات صبح و ظهر وعصر و مغرب و عشاء و خصوصيات اذكاري كه بايد در نماز خوانده شود در قرآن نيامده است، و بيان آن به عهده رسول خدا (ص) است و ما نيز از ايشان آموخته‌ايم. موضوع صلوات هم همين گونه است. قرآن اصل لزوم فرستادن صلوات را بر پيامبر اكرم (ص) بيان كرده است، اما هيچ انتظار نبايد داشت كه خصوصيات و چگونگي صلوات را نيز قرآن بيان كند تا اگر خصوصيتي را در قرآن نديديم، ادعا كنيم كه صلوات هيچ خصوصيت و كيفيتي خاص ندارد و به توصيه و دستورالعملهاي پيامبر گرامي اسلام توجه نكنيم.
 
−
جايگاه آل محمد در اسلام
 
−
اگر نظري به جايگاه و موقعيت آل و اهل بيت پيامبر اكرم (ص) در قرآن و احاديث نبوي بيفكنيم و به مقام والايي كه آنها در پيشگاه خداوند متعال دارند و نيز به نقش مهمي كه طبق بيانات نبوي (ص) در نشر و تبيين فرهنگ اسلام ايفا مي‌كنند توجه نماييم، آن وقت سرّ لزوم صلوات بر آل را بهتر درك خواهيم كرد. آل محمد و اهل بيت ايشان انوار مقدسي هستند كه آيه تطهير [۶] در شأن آنان نازل شده، و ولايت آنها را آيات اطاعت اولي الامر [۷] و تبليغ [۸] و اكمال دين و اتمام نعمت [۹] و ولايت [۱۰] گواهي داده است. آنان اهل الذكر [۱۱] هستند كه بايد ديگران از آنان سؤال كنند. ستارگاني [۱۲] هستند كه مردم [۱۳] ، به ويژه متقين [۱۴] ، توسط آنها راه هدايت مي‌يابند ومحبت و پيوند با آنان اجر رسالت [۱۵] خاتم انبياست. آنان نعمت بزرگ خدا براي امت اسلام هستند كه خداوند امت را درباره رفتار با آنان مواخذه خواهد كرد. [۱۶] . آنان دانشمنداني هستند كه كل علم الكتاب نزد آنان است [۱۷] و به عنوان حجتهاي الهي در مباهله رسول الله (ص) با نصاري نجران شركت كردند [۱۸] آنها خانواده لولوء و مرجان‌اند [۱۹] و به خاطر انفاق فراوانشان نه تنها نشان آيه ايثار [۲۰] را از خداوند گرفته‌اند، بلكه سوره «هل اتي» را خداوند به آنان هديه كرده است. [۲۱] . آنها يكي از دو ثقل گرانبها هستند كه پيامبر گرامي اسلام آنها را جايگزين خود در امت قرار داد و قرين و عدل قرآن ساخت. [۲۲] آنان كشتي نجات امت‌اند و هركس به آنان تمسك جويد نجات پيدا مي‌كند و الا هلاك مي‌شود. [۲۳] . آنان متشكل‌اند از پاره تن پيامبر (ص) [۲۴] و سرور جوانان اهل بهشت [۲۵] و برادر [۲۶] ، وصي و داماد پيامبر و پرچمدار ايشان در دنيا و آخرت [۲۷] ، يعني اولين كسي كه به او ايمان آورد [۲۸] و مولود كعبه و همچون كعبه بود [۲۹] و راه و واسطه ورود به شهر علم پيامبر (ص) [۳۰] و لذا دانشمندترين اصحاب حضرت بود. [۳۱] .
 
−
آل محمد چه كساني هستند؟
 
−
روايات گوناگوني از پيامبر اكرم (ص) درباره معرفي آل محمد (ص) در كتب حديثي شيعه و سني وجود دارد كه مضمون آنها اين است: علي(ع) و فاطمه (ع) و حسن (ع) و حسين (ع) آل محمد (ص) هستند و طبعاً در نسلهاي بعدي هم عنوان آل محمد (ص) جز بر فرزندان ايشان صادق نمي‌باشد. به عنوان نمونه يكي از آن روايات را از منابع اهل سنت نقل مي‌كنيم: عن ام سلمة قالت: ان رسول الله(ص) قال لفاطمة(ع): ايتيني بزوجك و ابنيك، فجائت بهم فالقي عليهم كساء فدكياً ثم وضع يده عليهم ثم قال: اللهم ان هولاء آل محمد، فاجعل صلواتك و بركاتك علي محمد و آل محمد انك حميد مجيد قالت ام سلمه: فرفعت الكساء لادخل معهم فجذبه من يدي و قال: انك علي خير؛ [۳۲] . ام سلمه، همسر رسول خدا(ص)، گفته است: پيامبر اكرم (ص) به فاطمه فرمود: همسر و دو پسرت را نزد من بياور. فاطمه آنها را خدمت حضرت آورد. رسول اكرم (ص) كساي فدكي بر روي آنها افكند و دست مبارك خويش را بر آنها نهاد و عرض كرد: بار خدايا! اينان آل من هستند، پس صلوات و بركات خودت را بر محمد و آل محمد قرار بده، به درستي كه حميد(ستوده) و بزرگواري. ام سلمه مي گويد: من هم گوشه كسا را بالا زدم تا در اين جمع مقدس آل محمد داخل شوم، اما حضرت كسا را از من گرفت و به من فرمود: تو بر خير هستي (اما اجازه عضويت در آل محمد را به من نداد).
 
−
روايات اهل سنت درباره كيفيت صلوات
 
−
چندين قول از صحابه بزرگ رسول خدا (ص) از قبيل ابي سعيد خدري، عايشه، ابن عباس، بريده خزاعي، ابي مسعود انصاري، طلحه، ابي هريره، انس بن مالك، كعب بم عجره، زيد بن خارجه، ابي حميد ساعدي، حارث بن خزرج، محمد بن عبدالله ابن زيد انصاري، عبدالله بن عمرو عاص، عبدالله ابن عمر و علي (ع) نقل شده است كه: خدمت رسول خدا بوديم. از حضرت سوال شد: يا رسول الله، ما سلام دادن بر شما را آموخته‌ايم. بفرماييد چگونه برشما صلوات بفرستيم؟ حضرت در پاسخ فرمودند: بگوييد: اللهم صل علي محمد و آل محمد. البته در اكثر اين احاديث، صلوات بر ابراهيم و آل ابراهيم نيز ضميمه صلوات بر محمد و آل محمد است و شايد سرّ آن اين باشد: همچنان كه آل ابراهيم خانداني بود كه در طول تاريخ، پيامبران بسياري از اين خاندان براي هدايت بشر مبعوث شدند و دين و شريعت ابراهيم را ادامه دادند و ترويج نمودند، آل محمد (ص) هم با داشتن امامان بزرگواري كه وارث علم خاتم انبيا و ثقل اصغر و عدل و مترجمان و مفسران قرآن بودند، شريعت محمدي (ص) ودين اسلام را ترويج و حقايق و معارف آن را در طول تاريخ احيا نمودند و تداوم بخشيدند. اكنون در آغاز اين احاديث را ارائه مي‌كنيم و سپس ديگر احاديثي را كه خود رسول گرامي اسلام (ص)، بدون سؤال ديگران، صلوات فرستادن را تعليم نموده‌اند تقديم مي‌داريم: ۱. عن عبدالرحمن ابن ابي ليلي قال: لقيني كعب ابن عجره فقال الا اهدي لك هدية؟ ان النبي (ص) خرج علينا فقلنا: يا رسول الله قد علمنا كيف نسلم عليك فكيف نصلي عليك؟ قال: فقولوا اللهم صل علي محمد و آل محمد كما صليت علي ابراهيم انك حميد مجيد؛ [۳۳] . عبدالرحمان ابن ابي ليلي نقل مي‌كند كه كعب ابن عجره مرا ملاقات كرد و گفت: آيا دوست داري حديثي را به عنوان هديه به تو تقديم كنم؟ آن حديث اين است كه روزي پيامبر اكرم (ص) نزد ما صحابه آمد. عرض كرديم: يا رسول الله، كيفيت كلي سلام كردن بر شما را (از قرآن) آموخته‌ايم. بفرماييد چگونه بر شما صلوات بفرستيم؟ حضرت فرمود: بگوييد: «اللهم صل علي محمد و آل محمد كما صليت علي ابراهيم انك حميد مجيد»، يعني بار خدايا، بر محمد و آل او درود فرست، همچنان كه بر ابراهيم درود فرستاده اي، همانا تو ستوده و بزرگواري. مضمون همين حديث را صحيح بخاري از ابي سعيد خدري نقل مي‌كند: ۲. عن ابي سعيد الخدري قال: قلنا يا رسول الله هذا التسليم فكيف نصلي عليك؟ قال: قولوا: اللهم صل علي محمد عبدك و رسولك كما صليت علي آل ابراهيم و بارك علي محمد وعلي آل محمد كما باركت علي ابراهيم. [۳۴] . همين مطلب را صحيح مسلم از ابي مسعود انصاري نقل مي كند: ۳. عن ابن مسعود الانصاري قال: اتانا رسو ل الله صلي الله عليه (و آله) و سلم و نحن في مجلس سعد بن عبادة. فقال له بشير بن سعد: امرنا الله عز وجل ان نصلي عليك يا رسول الله، فكيف نصلي عليك؟ قال: فسكت رسول الله (ص) و سلم قولوا: اللهم صل علي محمد و علي آل محمد كما صليت علي ابراهيم و بارك محمد و آل محمد كما باركت علي آل ابرهيم في العالمين انك حميد مجيد، والسلام كما قد علمتم؛ [۳۵] . ابن مسعود انصاري گفته است: ما در مجلس سعد بن عباده بوديم و پيامبر اكرم وارد مجلس شد. در اين هنگام بشير بن سعد از آن حضرت پرسيد: يا رسول الله، خداوند دستور داده است كه ما صلوات بر تو بفرستيم، اما بفرماييد چگونه بايد صلوات بفرستيم. حضرت لحظاتي درنگ كرد تا حدي كه آرزو كرديم اي كاش سؤال نكرده بوديم (گويا حضرت به خاطر اهميت مطلب و جلب توجه ديگران سكوت غير مترقبه نمودند). سپس حضرت فرمود: بگوييد:«اللهم صل علي محمد و آل محمد كما صليت علي ابراهيم و آل ابراهيم و بارك علي محمد و آل محمد كما باركت علي ابراهيم و آل ابراهيم انك حميد مجيد». اما نحوه سلام كردن را كه خود مي‌دانيد. احاديث ديگري كه در ذيل نقل مي‌كنيم نيز مشتمل بر همين سؤال از رسول خدا (ص) درباره كيفيت صلوات فرستادن و جواب آن حضرت است كه توسط بزرگاني از صحابه، مثل ابن مسعود انصاري و ابي هريره و علي (ع) و عايشه ـ همسر رسول خدا (ص) ـ و طلحه و ابن‌عباس و ابراهيم و بريده خزاعي نقل شده است وچون مضمون و معناي همه اين احاديث يكي است، ترجمه مستقل براي هر كدام لازم نيست. ۴. عن ابي مسعود الانصاري عقبة بن عمرو قال: اقبل رجل حتي جلس بين يدي رسول الله صلي الله عليه (و آله) و سلم ونحن عنده فقال: يا رسول الله اما السلام عليك فقد عرفناه، فكيف نصلي عليك اذا نحن صلينا في صلاتنا؟ قال: فصمت رسول الله صلي الله عليه (وآله) و سلم حتي احببنا ان الرجل لم يسأله، ثم قال: اذا صليتم علي فقولوا: اللهم صلي علي محمد النبي الامي و علي آل محمد كما صليت علي ابراهيم و علي آل ابراهيم و بارك علي النبي الامي و علي آل محمد كما باركت علي ابرهيم و علي آل ابرهيم انك حميد مجيد. [۳۶] . همين كيفيت صلوات فرستادن بر محمد و آل محمد را طبق احاديث نبوي بايد در تشهد نماز مراعات كرد. ۵. عن عبدالرحمن بن ابي ليلي عن كعب بن عجرة عن النبي صلي الله عليه (و آله) و سلم انه كان يقول في الصلاة: اللهم صل علي محمد و آل محمد كما صليت علي ابراهيم و آل ابراهيم و بارك علي محمد و آل محمد كما باركت علي ابراهيم و آل ابراهيم انك حميد مجيد؛ [۳۷] . ... پيامبر اكرم در نماز خويش (در حال تشهد) اين چنين مي‌خواند: اللهم صل علي محمد و آل محمد.... همين جمله صلوات بر محمد و آل محمد به صورت مفصل‌تر در حال تشهد از پيامبر اكرم (ص) نقل شده است. ۶. عن ابي ليلي ـ او ابي ـ معمرـ قال: علمني ابن مسعود التشهد و قال: علمنيه رسول الله صلي الله عليه (وآله) وسلم كما يعلمنا السورة من القرآن: التحيات لله والصلوات و الطيبات السلام عليك ايها النبي و رحمه الله و بركاته، السلام علينا و علي عبادالله الصالحين، اشهد ان لا اله الاالله و اشهد ان محمداً عبده و رسوله، اللهم صل علي محمد و علي اهل بيته كما صليت علي ابراهيم انك حميد مجيد، اللهم صل علينا معهم، اللهم بارك علي محمد و علي اهل بيته كما باركت علي ابراهيم انك حميد مجيد. [۳۸] . ۷. عن موسي بن طلحة عن ابيه قال: قلنا يا رسول الله كيف الصلاة عليك قال: اللهم صل علي محمد و علي آل محمد كما صليت علي ابراهيم و آل ابراهيم انك حميد مجيد و بارك علي محمد و علي آل محمد كما باركت علي ابراهيم و آل ابراهيم انك حميد مجيد. [۳۹] . ۸. عن ابي هريرة انه قال: يا رسول الله كيف نصلي عليك؟ ـ يعني في الصلاة ـ فقال تقولون: اللهم صل علي محمد و آل محمد كما صليت علي ابراهيم، و بارك علي محمد و آل محمد كما باركت علي ابراهيم ثم تسلمون عليّ. [۴۰] . ۹. عن علي (ع) قال: قالوا يا رسول الله كيف نصلي عليك؟ قال قولوا: اللهم صل علي محمد و آل محمد كما صليت علي ابراهيم انك حميد مجيد، و بارك علي محمد و علي آل محمد كما باركت علي ابراهيم و آل ابراهيم. [۴۱] . ۱۰. عن ابي هريرة رفعه: من قال: «اللهم صل علي محمد و علي آل محمد كما صليت علي ابراهيم و علي آل ابراهيم و بارك علي محمد و علي آل محمد كما باركت علي ابراهيم و علي آل ابراهيم و ترحم علي محمد و علي آل محمد كما ترحمت علي ابراهيم و علي آل ابراهيم» شهدت له يوم القيامة و شفعت له. [۴۲] . ۱۱. عن عائشة قالت: قال اصحاب النبي (ص): يا رسول الله، امرنا ان نكثر الصلاة عليك في الليلة الغراء واليوم الازهر واجب ما صلينا عليك كما تحب. قال: قولوا: اللهم صل علي محمد وعلي آل محمد كما صليت علي ابراهيم و آل ابراهيم و ارحم محمداً و آل محمد كما رحمت ابراهيم و آل ابراهيم و بارك علي محمد و علي آل محمد كما باركت علي ابراهيم انك حميد مجيد و اما السلام فقد عرفتم كيف هو. [۴۳] . ۱۲. عن طلحة قال: قلنا: يا رسو ل الله قد علمنا كيف السلام عليك فكيف الصلاة عليك؟ قال: قولوا: اللهم صل علي محمد و علي آل محمد و بارك علي محمد و علي آل محمد كما صليت و باركت علي ابراهيم و علي آل ابراهيم انك حميد مجيد. [۴۴] . ۱۳. ابن جرير الطبري روي بسنده عن ابي اسرائيل عن يونس بن خباب قال: خطبنا بفارس فقال: -ان الله و ملائكته- الاية، فقال: انباني من سمع ابن عباس يقول: هكذا انزل فقلنا ـ اوقالوا ـ يا رسول الله علمنا السلام عليك فكيف الصلاة عليك؟ فقال: اللهم صل علي محمد و علي آل محمد كما صليت علي ابراهيم و آل ابراهيم انك حميد مجيد و بارك علي محمد و علي آل محمد كما باركت علي ابراهيم انك حميد مجيد. [۴۵] . ۱۴. روي بسنده عن ابراهيم في قوله -ان الله و ملائكته- الاية قالوا: يا رسول الله هذا السلام قد عرفنا فكيف الصلاة عليك؟ فقال: قولوا: اللهم صل علي محمد عبدك و رسولك و اهل بيته كما صليت علي ابراهيم انك حميد مجيد. [۴۶] . ۱۵. روي بسنده عن بريدة الخزاعي قال: قلنا يا رسول الله قد علمنا كيف نسلم فكيف نصلي عليك؟ قال: قولوا: اللهم اجعل صلواتك و رحمتك و بركاتك علي محمد و علي آل محمد كما جعلتها علي ابراهيم و علي آل ابراهيم انك حميد مجيد. [۴۷] . علاوه بر رواياتي كه تاكنون نقل كرده‌ايم و همه مشتمل بر سؤال صحابه از پيامبر اكرم(ص) درباره كيفيت صلوات بود، روايات ديگري در كتب حديث اهل سنت موجود است كه بدون سؤال و جواب، شامل دستور رسول خدا (ص) درباره كيفيت صلوات است كه آنها را اكنون تقديم مي‌كنيم: ۱۶. علي رضي الله عنه قال: كل دعاء محجوب عن السماء حتي يصلي علي محمد و علي آل محمد. [۴۸] . ۱۷. قال الحاكم في علوم الحديث عدّ هنّ في يدي ابو بكر ابن ابي حازم الحافظ بالكوفة، و قال: عدهن في يدي علي بن احمد بن الحسين العجلي و قال عدهن في يدي حرب بن الحسن الطحان و قال لي: عد هن في يدي يحيي بن مساور الخياط، و قال لي: عد هن في يدي عمرو بن خالد و قال لي: عد هن في يدي زيد بن علي بن الحسين بن علي و قال لي: عد هن في يدي ابي علي بن الحسين و قال لي: عد هن في يدي ابي الحسين بن علي و قال لي: عد هن في يدي علي بن ابي طالب و قال لي: عد هن في يدي رسول الله (ص) و قال رسول الله(ص) عد هن في يدي جبرئيل و قال جبرئيل: هكذا نزلت بهن من عند رب العزة اللهم صل علي محمد و علي آل محمد، كما صليت علي ابراهيم و علي آل ابراهيم، انك حميد مجيد. اللهم بارك علي محمد و علي آل محمد كما باركت علي ابراهيم و علي آل ابراهيم انك حميد مجيد. اللهم و ترحم علي محمد و علي آل محمد، كما ترحمت علي ابراهيم و علي آل ابراهيم انك حميد مجيد. اللهم و تحننّ علي محمد و علي آل محمد، كما تحننّت علي ابراهيم و علي آل ابراهيم انك حميد مجيد. اللهم و سلم علي محمد و آل محمد كما سلمت علي ابراهيم و علي آل ابراهيم انك حميد مجيد؛ [۴۹] . حاكم نيشابوري اين حديث را به صورت كاملاً مستند از از زيد بن علي، از علي بن الحسين، از حسين بن علي، از علي ابن ابي طالب، نقل مي‌كند كه پيامبر اكرم (ص) فرمود: جبرئيل به من گفت: صلوات از جانب خداوند رب العزه اين چنين بر بندگانش نازل شده است: اللهم صل علي محمد و آل محمد... تا آخر حديث. رسول اكرم (ص) به اين شيوه به مسلمين ابلاغ كرده است كه اين‌گونه صلوات بر آل محمد اختراع و نظر شخصي خود آن حضرت نبوده است. بلكه وحي خداست كه توسط جبرئيل بر آن حضرت نازل شده است. مشابه همين حديث را با همين سند مفصل، انس بن مالك از ابن عساكر نقل مي‌كند: ۱۸. ابن عساكر انبأنا ابوالمعالي الفضل بن سهل، وعد هن في يدي قال: انبأنا والدي الشيخ ابوالفرج سهل بن بشر بن احمد الاسفرايني و عد هن في يدي، اخبرني ابو نصر محمد بن احمد بن محمد بن شبيب الكاغذي البلخي وعد هن في يدي ثنا ابوعبدالله محمدبن عمر البزازالبخاري وعد هن في يدي ثنا عمر بن محمد بن يحيي بن حازم الهمداني ابوحفض البحيري بسمرقند وعد هن في يدي ثنا عبد بن حميد الكشي، وعد هن في يدي ثنا يزيد بن هارون الواسطي، وعدهن في يدي ثنا حميد الطويل وعدهن في يدي ثنا انس بن مالك وعد هن في يدي قال وعدهن في يدي رسول الله (ص) قال وعدهن في يدي جبرئيل و قال عدهن في يدي ميكائيل قال: عد هن في يدي اسرافيل، قال عد هن في يدي رب العالمين جلّ جلاله قال لي قل: اللهم صل علي محمد و علي آل محمد كما صليت علي ابراهيم و علي آل ابراهيم انك حميد مجيد، اللهم ارحم محمدا و آل محمد كما رحمت علي ابراهيم و آل ابراهيم انك حميد مجيد. اللهم و تحنّن علي محمد و آل محمد كما تحنّنت علي ابراهيم و علي آل ابراهيم انك حميد مجيد. [۵۰] . ۱۹. عن ابن مسعود انه كان يقول: اللهم اجعل صلواتك و رحمتك و بركاتك علي سيد المرسلين و امام المتقين و خاتم النبيين محمد عبدك و رسولك امام الخير و قائد الخير رسول الرحمة، اللهم ابعثه مقاماً محموداً يغبطه فيه الاولون و الاخرون، اللهم صل علي محمد و علي آل محمد، كما صليت علي ابراهيم انك حميد مجيد. اللهم بارك علي محمد و علي آل محمد كما باركت علي ابراهيم انك حميد مجيد. [۵۱] . ۲۰. ابن مسعود قال: اذا صليتم علي رسو ل الله صلي الله عليه (وآله) و سلم فاحسنوا الصلاة عليه فانكم لا تدرون لعلّ ذلك يعرض عليه. قال: فقالوا له فعلمنا، قال: قولوا: اللهم اجعل صلاتك و رحمتك و بركاتك علي سيد المرسلين (الي ان قال) اللهم صل علي محمد و علي آل محمد كما صليت علي ابراهيم و علي آل ابراهيم انك حميد مجيد. اللهم بارك علي محمد و علي آل محمد كما باركت علي ابراهيم و علي آل ابراهيم انك حميد مجيد. [۵۲] . ۲۱. قولوا: اللهم صل علي محمد و علي آل محمد كما سلّمت علي ابراهيم و علي آل ابراهيم انك حميد مجيد. [۵۳] . ۲۲. قولوا: اللهم صل علي محمد و علي آل محمد كما صليت علي ابراهيم وآل ابراهيم بارك علي محمد و علي آل محمد كما باركت علي ابراهيم في العالمين انك حميد مجيد والسلام كما علمتم. [۵۴] . ۲۳. قولوا: اللهم اجعل صلواتك و رحمتك و بركاتك علي محمد و علي آل محمد كما جعلتها علي ابراهيم انك حميد مجيد. [۵۵] . ۲۴. عن عائشة: قولوا: اللهم صل علي محمد و علي آل محمد كما صليت علي ابراهيم و آل ابراهيم وارحم محمداً وآل محمد كما رحمت ابراهيم و آل ابراهيم و بارك علي محمد و آل محمد كما باركت علي ابراهيم و آل ابراهيم انك حميد مجيد و اما السلام فقد عرفتم كيف هو. [۵۶] . ۲۵. قولوا: اللهم صل علي محمد و علي آل محمد كما صليت علي ابراهيم و علي آل ابراهيم في العالمين انك حميد مجيد. [۵۷] . ۲۶. صلّوا عليّ واجتهدوا في الدعاء و قولوا: اللهم صل علي محمد و علي آل محمد و بارك علي محمد و علي آل محمد كما باركت علي ابراهيم و علي آل ابراهيم انك حميد مجيد. [۵۸] . ۲۷. عن ابي هريرة: من سرّه ان يكتال بالمكيال الاوفي اذا صلي علينا اهل البيت فليقل: اللهم صل علي محمد النبي و علي ازواجه امهات المومنين و ذريته و اهل بيته كما صليت علي آل ابراهيم انك حميد مجيد. [۵۹] . ۲۸. عدهن في يدي جبرئيل و قال: جبرئيل هكذا انزلت من عند رب العزة اللهم صل علي محمد و علي آل محمد كما صليت علي ابراهيم و علي آل ابراهيم انك حميد مجيد. اللهم بارك علي محمد و علي آل محمد كما باركت علي ابراهيم و علي ابراهيم انك حميد مجيد. اللهم و ارحم علي محمد و علي آل محمد كما ترحمت علي ابراهيم و علي آل ابراهيم انك حميد مجيد. اللهم و سلم علي محمد و علي آل محمد كما سلّمت علي ابراهيم، انك حميد مجيد. [۶۰] . ۲۹. زاد في المنتخب: اللهم و تحنّن علي محمد و علي آل محمد كما تحنّنت علي ابراهيم و علي ابراهيم انك حميد مجيد. [۶۱] . البته روايات ديگري هم داريم كه فقط در صدد بيان فضيلت اصل صلوات فرستادن است و لذا قيد «آل محمد» در آن روايات وجود ندارد. بديهي است كه اولاً اين گونه روايات در صدد بيان كيفيت صلوات فرستادن نبوده است. ثانياً ابن حجر هيتمي در الصواعق المحرقة نوشته است كه ذكر نشدن اين قيد (آل محمد) در بعضي روايات، حتي روايات صحيحين، شايد به خاطر فراموشي و غفلت راوي بوده است. وي اضافه كرده است كه اين دو گروه روايات با يكديگر منافاتي نخواهند داشت. [۶۲] . ۳۰. موسي بن طلحة قال: سألت زيد بن خارجة قال: انا سألت رسول الله (ص) فقال: صلوا عليّ واجتهدوا في الدعاء و قولوا: اللهم صل علي محمد و علي آل محمد؛ [۶۳] . موسي بن طلحه گفته است: من از زيد بن خارجه كيفيت صلوات بر پيامبر را پرسيدم. او گفت: من خودم از رسول خدا(ص) اين مسئله را پرسيدم. حضرت پاسخ داد كه: بر من صلوات بفرستيد و جديت در دعا داشته باشيد (تا دعاهاي شما به خاطر صلوات مستجاب شود) و بگوييد: اللهم صل علي محمد و علي آل محمد. ۳۱. عن ابي هريرة قال: قلنا: يا رسول الله كيف نصلي عليك؟ قال: قولوا: اللهم صل علي محمد و علي آل محمد و بارك علي محمد و آل محمد كما صليت و باركت علي ابراهيم انك حميد مجيد والسلام كما علمتم؛ [۶۴] . ابوهريره مي‌گويد: ما از پيامبر اسلام (ص) پرسيديم: چگونه بر شما صلوات بفرستيم؟ حضرت فرمود: بگوييد: اللهم صل علي محمد و آل محمد و بارك... تا آخر. ۳۲. عن ابي حميد ساعدي انهم قالوا: يا رسول الله كيف نصلي عليك؟ فقال رسول الله (ص): قولوا: اللهم صل علي محمد و ذريته كما صليت علي ابراهيم و بارك علي محمد و ذريته كما باركت علي ابراهيم انك حميد مجيد؛ [۶۵] . ابو حميد ساعدي، يكي ديگر از صحابه، نقل مي‌كند كه روزي اصحاب از پيامبر اكرم پرسيدند: چگونه بر شما صلوات بفرستيم؟ حضرت پاسخ داد: بگوييد: خدايا بر محمد و ذريه (فرزندان) او صلوات فرست... تا آخر. ۳۳. عن عبدالله بن عباس: لما نزل -ان الله و ملائكته...- قالوا: يا رسول الله قد علمنا السلام عليك فكيف نصلي عليك؟ فقال: اللهم صل علي محمد و علي آل محمد كما صليت علي ابراهيم و آل ابراهيم انت حميد مجيد و بارك علي محمد و علي آل محمد كما باركت علي ابراهيم انت حميد مجيد. [۶۶] . ۳۴. عن ابي هريرة قال: كان رسول الله (ص) يقول اذا خرج من بيته: بسم الله، التكلان علي الله لا حول ولا قوه الا بالله و في روايتة اخري: ثم يرفع راسه الي السماء ثم يقول: اللهم صل علي محمد و علي آل محمد؛ [۶۷] . ابوهريره مي‌گويد: هرگاه پيامبر اسلام (ص) از منزل خارج مي‌شدند، اين كلمات را مي‌گفتند: به نام خدا و توكل بر خدا، هيچ پناهگاه و قدرتي جز به اتكاي خداوند نيست. پس سر مبارك خويش را به طرف آسمان بلند مي‌كرد و عرض مي‌كرد: بار الها، بر محمد و آل محمد درود فرست. ۳۵. عن كعب بن عجرة: قال (ص): قولوا: اللهم صلي علي محمد و آل محمد. [۶۸] . حديث ديگري هم از رسول خدا (ص) نقل شده است كه حضرت آن قدر به موضوع پيوند «صلوات بر آل» به «صلوات بر خويش» اصرار داشتند كه حتي فاصله انداختن بين محمد و آل محمد را با كلمه «علي» منع كرده‌اند. علامه حسن بن امان الله دهلوي عظيم آبادي هندي در تجهيز الجيش نوشته است: روي انه سئل عن كيفية الصلوة، فقال(ص): قولوا: اللهم صل علي محمد و آل محمد، فقال رجل من الصحابة: و علي آل محمد، فقال: من فصل بيني و بين آل بـ «علي»، لم ينل شفاعتي (فليس مني)؛ [۶۹] . روايت شده است كه روزي از رسول خدا (ص) سؤال شد كه كيفيت صلوات فرستادن را به ما تعليم دهيد. حضرت فرمود: بگوييد: اللهم صل علي محمد و آل محمد. يكي از اصحاب در اين لحظه گفت: وعلي آل محمد (شايد اين صحابي اين گونه صلوات را بارها از ديگران شنيده و به گمان خود خواسته است تذكري به پيامبر اكرم (ص) دهد تا ايشان را از اشتباه و غفلت برهاند). حضرت (در جواب اين صحابي) فرمودند: هر كس بين من و بين آل من در صلوات با كلمه «علي» فاصله بياورد، از من نيست و شفاعت من به او نمي رسد. ۳۷. عن ابن مسعود(رض): اذا صليتم رسول الله (ص) فاحسنو الصلوة فانكم لا تدرون لعل ذلك يعرض عليه، قال: فقالوا له: فعلمنا، قال قولوا: اللهم اجعل صلواتك و رحمتك و بركاتك علي سيد المرسلين و امام المتقين و خاتم النبيين محمد عبدك و رسولك امام الخير و قائد الخير و رسول الرحمة. اللهم ابعثه مقاماً محموداً يغبطه به الاولون والاخرون. اللهم صل علي محمد و علي آل محمد كما صليت علي ابراهيم و آل ابرهيم انك حميد مجيد. اللهم بارك علي محمد و آل محمد كما باركت علي ابراهيم و آل ابراهيم انك حميد مجيد. [۷۰] . ابن مسعود مي‌گويد: هرگاه بر رسول خدا صلوات مي فرستيد، نيكو صلوات بفرستيد؛ زيرا شما نمي‌دانيد شايد صلوات شما بر آن حضرت عرضه مي‌شود. حضار از او پرسيدند: پس شما نحوه صلوات نيكو را به ما آموزش بده. ابن مسعود گفت: بگوييد: بار خدايا، صلوات و رحمت و بركات خودت را بر سرور پيامبران و پيشواي متقين و ختم رسولان، حضرت محمد(ص) كه بنده تو و رسول رحمت و امام خيرات بود، فرو فرست. بار خدايا، بهترين مقام را به او عنايت كن كه اولين و آخرين به آن مقام غبطه خورند. بار خدايا، بهترين صلوات و درود خودت را بر محمد و آل محمد نثار گردان. همچنان كه بر ابراهيم و آل ابراهيم نثار كردي، همانا تو ستوده و بزرگواري. بارخدايا، بركات خودت را بر محمد و آل محمد نازل كن، همچنان كه بر ابراهيم و آل ابراهيم نازل كردي، همانا تو ستوده و بزرگواري.
 
−
صلوات ابتر
 
−
شايد رسول خدا (ص) پس از همه تأكيدات خويش بر صلوات به «آل محمد» باز هم پيش بيني مي‌كردند كه عده‌اي از آن مسلمانان از اين توصيه تخلف مي‌ورزند و از صلوات بر آل اجتناب كرده، و به صلوات بر محمد (ص) اكتفا مي‌كنند، لذا طبق حديثي كه ابن حجر، اين عالم بزرگ اهل سنت، نقل كرده است، حضرت در برابر مسلمين فرمود: بر من صلوات ابتر و ناقص نفرستيد. ۳۸. (۱) ويروي: لا تصلوا علي الصلاة البتراء فقالوا: و ما الصلوة البتراء قال: تقولون: اللهم صل علي محمد و تمسكون، بل قولوا: اللهم صل علي محمد و آل محمد؛ [۷۱] . روايت شده است كه پيامبر اكرم فرمود: بر من صلوات ناقص و ابتر نفرستيد. اصحاب پرسيدند: يا رسول الله، صلوات ناقص چيست؟ فرمود: اين كه بگوييد «اللهم صل علي محمد» وتا همين جا اكتفا كنيد؛ بلكه بايد بگوييد: «اللهم صل علي محمد و آل محمد». صلوات فرستادن بر پيامبر اكرم (ص) بدون صلوات بر آل او، نه تنها هميشه مورد كراهت و نهي آن حضرت است، بلكه اين كار در نماز باعث قبول نشدن نماز به درگاه خداوند مي‌شود: ۳۹. (۲) اخرج الدار قطني و بيهقي: من صلي صلاة و لم يصلّ فيها عليّ و علي اهل بيتي لم تقبل منه؛ [۷۲] . هر كس نمازي بخواند و در آن نماز بر من و آل من صلوات نفرستد، نماز وي قبول نمي‌شود. بر اساس همين گونه روايات معتبر اهل سنت است كه امام شافعي در شعري كه در مدح اهل بيت رسول الله (ص) سروده است، يكي از فضايل آنان را همين مي‌شمارد كه صلوات نفرستادن بر آنان موجب رد شدن نماز است: يا اهل بيت رسول الله حبكم فرض من الله في القرآن انزله كفاكم من عظيم القدر منزلة من لم يصل عليكم لا صلوة له اي اهل بيت رسول خدا، محبت ورزيدن به شما از ناحيه خداوند در قرآن كريم واجب شده است. در منزلت و قدر و ارزش شما همين بس كه هركس در نمازش بر شما صلوات نفرستد، نماز او اصلاً نماز نيست.
 
−
صلوات بر اصحاب
 
−
صحابه رسول الله (ص) به دليل اينكه محضر آن حضرت را درك كرده و موفق به ديدن روي آن عزيز و شنيدن سخنان ايشان و مشاهده رفتار آن بزرگوار شده‌اند، امتيازي دارند كه بقيه مسلمين از آن محروم‌اند. البته ارزش خود آنها نيز با يكديگر تفاوت داشته است. آنان كه بيشتر داراي ملاكهاي الهي بودند و ايمان قوي‌تر و اعمال صالح بيشتر و فداكاريهاي بارزتر داشتند و در مقابل رسول الله(ص) تسليم محض بودند، از ديگر صحابه مؤمن فضايل به مراتب بيشتري داشتند. كساني از آنان نيز مرتكب گناهان و معصيتهايي شدند كه حتي مورد نكوهش خداي بزرگ جهان قرار گرفتند و آياتي از قرآن در هشدار و بيم آنها نازل شد. صرف نظر از آن تعداد صحابه كه آيات نفاق در شأن آنها نازل شد، اكثريت صحابه قابل احترام و داراي ارزشهاي انكار ناپذيرند. اما آيا لزوم احترام مي‌تواند حكم جديدي را در شريعت اسلامي تشريع كند و قانوني جديد بر سنت نبوي بيفزايد و «صلوات» را كه يك شعار و قانون نازل شده الهي است و رسول خدا (ص) كيفيت انجام آن را به امت مسلمان تعليم داده است تغيير دهد؟ اگر صلوات بر صحابه، مشروع و مورد علاقه خدا و رسول (ص) بود، چرا آن حضرت اين مطلب را بيان نكرد؛ همچنان كه صلوات بر آل را توصيه نمود؟ خوانندگان عزيز ملاحظه فرموديد كه دهها روايت از منابع معتبر اهل سنت نقل كرديم كه رسول خدا (ص) صلوات بر آل را توصيه فرموده است. اما در اين روايات كه ما به قدر اطلاع خود در مورد صلوات ديده ايم، حتي يك حديث نبوي هم راجع به صلوات بر صحابه نيافته‌ايم. كتاب كنز العمال در جلد اول ۱۱۹ حديث و در جلد دوم ۳۴ حديث درباره صلوات نقل كرده است كه در مجموع ۱۵۳ حديث مي‌شود. جمع كننده اصلي روايات كنزالعمال كه از كتاب جمع الجوامع سيوطي است، تسلط كافي بر احاديث داشته است، اما حتي يك حديث درباره صلوات بر اصحاب نقل نكرده است. در اين صورت، بر فرض كه كسي نيز حديثي در كتاب ديگري پيدا كند، آن روايت شاذ و غير معتبر خواهد بود. اكنون سؤال ما اين است كه چرا بعضي از ارجمندان اهل سنت نه تنها غالباً صلوات بر آل را حذف مي‌كنند و در كتابها و سخنرانيهايشان پس از نام پيامبر اكرم (ص) جمله «صلي الله عليه و سلم» را به كار مي‌برند، بلكه اصرار دارند كه هرگاه صلوات بر آل آن حضرت مي‌فرستند، صلوات بر اصحاب را نيز جزء صلوات قرار دهند. آيا بهتر نيست كه به جاي آن حذف و اين زياده كه هر دو بر خلاف سنت ثابت است، در مقابل سنت نبوي زانو بزنيم و از اين پس همه با هم طبق تعليم خاتم انبيا (ص) و اين روايات متواتر منابع اهل سنت، صلوات را بر محمد و آل او بفرستيم؟ و آيا بهتر نيست كه وحدت پيروان مذاهب اسلامي به صورت تسليم عملي همه مسلمين در برابر كتاب خدا و سنت ثابت نبي اكرم (ص) باشد؟ آري، روايات مذكور در حد اعلاي تواتر است تا جايي كه يكي از نقادترين علماي حديث اهل سنت، يعني ابن حجر هيثمي كه بسياري از روايات كتب حديث اهل سنت را از نظر سند مخدوش و ضعيف مي‌شمرد، اين حديث كيفيت صلوات بر محمد و آل محمد را مورد اتفاق همه علما دانسته و گفته است: الحديث المتفق عليه: قولوا: اللهم صل علي محمد و علي آل محمد. [۷۳] . ابن تيميه حنبلي كه ديدگاه منفي و بدبينانه‌اي به معارف تشيع داشته است، در مورد كيفيت صلوات اعتراف مي كند كه خداوند متعال فرمان صلوات فرستادن بر رسولش را در قرآن صادر كرده است، و رسول گرامي‌اش (ص) نيز كيفيت صلوات بر خود را براي ما تفسير كرده كه بايد بدين گونه بر محمد و آل محمد صلوات بفرستيم: فالله تعالي امر بالصلوة علي نبيه (ص) وقد فسر النبي (ص) ذلك بالصلوة عليه و علي آله. [۷۴] . و نيز علامه سبكي شافعي، پس از تحقيق و تتبع همه روايات كتب حديث اهل سنت در مورد صلوات، حاصل و مفاد و تعبيرات همه آن روايات را استخراج و تنظيم نموده و مجموعه اين تعبيرات را به صورت ۴۵ نوع صيغه و عبارت تدوين كرده و در پايان كتابش ارائه داده است. [۷۵] لذا بعضي از علماي بزرگ اهل سنت به خاطر عمل به اين احاديث نبوي و اطاعت از نبي اكرم (ص)، موقع صلوات فرستادن اين نكته را مراعات نموده‌اند. از جمله آنها علامه ساعاتي احمد عبدالرحمه البنّاء مؤلف كتاب روايي عظيم الفتح الرباني لترتيب المسند لامام احمد بن حنبل الشيباني است. ايشان مجموعه احاديث مسند امام احمد بن حنبل را به صورت موضوعي تنظيم و به صورت چندين جلد تدوين كرده است. وي در خطبه و مقدمه كتابش اين نكته مهم را مراعات كرده و پس از حمد خداوند، صلوات بر محمد و آل محمد فرستاده و پس از آن براي رضايت خداوند از صحابه دعا نموده است: بسم الله الرحمن الرحيم... اللهم صل علي محمد و آل محمد كما صليت علي ابراهيم و آل ابرهيم انك حميد مجيد؛ اللهم بارك علي محمد و آل محمد كما باركت علي ابراهيم و آل ابراهيم انك حميد مجيد و سلم تسليماً كثيراً و ارض اللهم عن الصحابة و التابعين و الائمة المجتهدين والفقهاء والمحدثين ومن تبع هديهم باحسان الي يوم الدين. به اميد روزي كه همه مسلمين بتوانند با مذاكرات دوستانه با عقايد وانديشه‌هاي يكديگر آشنايي پيدا كنند و علاوه بر رفع ابهامات و سوء تفاهمات، در نقاط مشترك توافق نمايند و با كمك يكديگر فرهنگ اسلام را در جهان گسترش دهند.
 
−
پاورقي
 
−
[۱] الميزان، ج ۱۶، ص۳۳۸.
 
−
[۲] همان، ص۳۴۳.
 
−
[۳] مفردات راغب.
 
−
[۴] احزاب،(۳۳)، آيه۵۶.
 
−
[۵] الصواعق المحرقة، ص۱۴۸.
 
−
[۶] -انما يريد الله ليذهب عنكم الرجس اهل البيت و يطهركم تطهيرا-، احزاب،(۳۳)،آيه ۳۳.
 
−
[۷] - اطيعواالله و اطيعوا الرسول و اولي الامر منكم-...نساء، (۴)،آيه۵۹.
 
−
[۸] -يا ايهالرسول بلغ ما انزل اليك من ربك...- مائده، (۵)، آيه۷.
 
−
[۹] - اليوم اكملت لكم دينكم و اتممت عليكم نعمتي و رضيت لك الاسلام ديناً-، مائده، (۵)، آيه۳۵. [
 
−
[۱۰] - انما وليكم الله و رسوله والذين آمنوا الذين يقيمون الصلوة و يوتون الزكوة و هم راكعون-، مائده، (۵)، آيه ۵۵.
 
−
[۱۱] -فاسألوا اهل الذكر ان كنتم لا تعلمون-، انبيا. (۲۱)، آيه۷، و نحل، (۱۶)، آيه۴۳.
 
−
[۱۲] -... و بالنجم هم يهتدون-، نحل، (۱۶)، آيه۱۶.
 
−
[۱۳] -... و لكل قوم هاد-، رعد،(۱۳)، آيه۷.
 
−
[۱۴] -... واجعلنا للمتقين اماماً-، فرقان، (۲۵)، آيه ۷۴.
 
−
[۱۵] -قل لا اسئلكم عليه اجراً الاالموده في القربي-، شوري، (۴۲)، آيه ۲۳.
 
−
[۱۶] -ثم لتسئلن يومئذ عن النعيم-، تكاثر، (۱۰۲)، آيه۸.
 
−
[۱۷] -و من عنده ام الكتاب-، رعد، (۱۳) آيه۴۳.
 
−
[۱۸] -فمن حاجك فيه... فقل تعالوا ندع ابنائنا... ثم نبتهل...-، آل عمران، (۳)، آيه۶۱.
 
−
[۱۹] -يخرج منها اللوء لوء و المرجان-، الرحمن، (۵۵)، آيه ۲۲.
 
−
[۲۰] -و يؤثرون علي انفسهم ولو كان بهم خصاصة-، حشر، آيه۹.
 
−
[۲۱] -هل اتي علي الانسان... و يطعمون الطعام علي حبه مسكيناً و يتيماً و اسيراً-، انسان، (۷۶)، آيه۷-۸.
 
−
[۲۲] قال النبي: اني تارك فيكم الثقلين كتاب الله و عترتي اهل بيتي و انهما لن يفترقا حتي يردا علي الحوض. مسند امام احمد حنبل، ج ۳، ص۱۴.
 
−
[۲۳] قال النبي (ص): مثل اهل بيتي كمثل سفينه نوح من ركبها نجي و من تخلف عنها غرق. مستدرك الصحيحين، ج۲، ص۳۴۳.
 
−
[۲۴] قال النبي(ص): فاطمة بضعه مني. فمن اغضبها اغضبني. صحيح بخاري، باب مناقب فاطمه، ج ۵، ص ۲۶ ط دارالجيل بيروت.
 
−
[۲۵] قال النبي: الحسن و الحسين سيدا شباب اهل الجنة. مستدرك الصحيحين، ج۳، ص۱۶۷.
 
−
[۲۶] قد آخي رسول ا لله (ص): بينه و بين علي. صحيح ترمذي، ج۲، ص۲۹۹.
 
−
[۲۷] قال النبي (ص): في علي خمس خصال... الرابعه فان لوائي معه يوم القيامه و تحته آدم و ماولد.... كنزالعمال، ج۶، ص۳۹۸.
 
−
[۲۸] ابن عباس: اول من اسلم مع رسول الله (ص) علي (درالمنثور، ذيل آيه -و كنتم ازواجا ثلاثة-).
 
−
[۲۹] قال النبي (ص): يا علي انت بمنزله الكعبة، كنزالحقايق، ص ۱۸۸.
 
−
[۳۰] قال النبي(ص): انا مدينه العلم و علي بابها، مجمع الزوايد هيثمي، ج۹، ص۱۱۴.
 
−
[۳۱] قال النبي (ص) بفاطمة: زوجتك خير اهلي اعلمهم علمأ و افضلهم حلماً، فضائل الحسنه ۱/۲۲۲ نقل از: كنزالعمال ۶/۱۵۳ و ۳۹۷.
 
−
[۳۲] مسند احمد بن حنبل، ج۶، ص۳۲۳، فضائل الخمسه، ج۱، ص۲۱۹، كنزالعمال، ج۷، ص۱۰۳، درالمنثور، ذيل آيه التطهير، سوره احزاب؛ مشكل للاثار، طحاوي، ج۱، ص۳۳۴، احقاق الحق، ج۹، ص۵۹۰؛ منتخب كنزالعمال در هامش المسند،ج۵، ص۹۶، فرائدالسمطين حمويني، تاريخ ابن عساكر (منتخب)، ج۴، ص۲۰۴، ينابيع المودة حنفي قندوزي، ص ۱۰۸، تفسير ثعلبي، ارجع المطالب، علامه ص ۳۱۴، القول الفصل، حضرمي ص ۱۸۵، رشفة الصادي حضرمي، ص ۳۰.
 
−
[۳۳] صحيح بخاري، كتاب التفسير، ج۶، ص ۲۱۷، ذيل سوره احزاب، كنز العمال، ج۲، ص ۲۷۹، حديث ۴۰۰۶، الصواعق المحرقة، ص۴۶؛ ابن حجر كه بسياري از روايات معتبره اهل سنت را با دقت در سند تضعيف مي‌كند گفته است اين حديث صحيح است، فضائل الخمسه من الصحاح السته تاليف علامه فيروز آبادي، ج ۱،ص ۲۰۹، اين حديث را از منابع ذيل نقل كرده است: صحيح بخاري، كتاب الدعوات باب الصلاة علي النبي (ص)، صحيح بخاري، كتاب بدء الخلق، صحيح مسلم، كتاب الصلوة علي النبي (ص) بعد التشهد؛ مستدرك الصحيحين؛ مسند امام احمد ابن حنبل؛ حليه الاولياء او نعيم اصفهاني، تاريخ خطيب بغدادي؛ احقاق الحق، ج۹، ص۵۲۴. از: صحيح بخاري، ج۴، ص۱۴۶، ط اميريه مصر،ج۸،ص۷۷وج ۶، ص۱۲۰، كتاب الدعوات باب الصلوه علي النبي (ص) كتاب بدء الخلق + كتاب التفسير ذيل سوره احزاب، صحيح مسلم،ج۲،ص۱۶، ط صبيح مصر كتاب الصلوه علي النبي (ص) بعد التشهد، مسند ابو داود طياليسي ص ۱۴۲ حيدر آباد دكن، سنن نسائي،ج۱،ص۱۹۰، ط ميمنه مصر، المنتفي ابي جارود نيشابوري ص ۸۰ تا۱۸۹، تفسير جامع البيان طبري، ج۲۲، ص۴۳، ط حلبي مصر، تاريخ بغداد حطيب بغدادي، ج۶، ص۲۱۶، قاهره، موضع اوهام الجمع و التفريق، ج۲، ص۲۶۸، خطيب بغدادي، اخبار اصبهان حافظ ابو نعيم، ج۱، ص۱۳۰، محلي ابن حزم اندلسي، ج۴، ص۱۳۵، سنن دارمي،ج۱، ص۳۰۹، التدوين رافعي، ج۱، ص۷۰، سنن بيهقي جزء ۲،ص ۸_۱۴۷، المنتفي في سيره المصطفي (ص) ص ۱۹۰، بردايع المنن ساعاني،ج۱،ص۹۲، الاعلام بفضل الصلاء علي النبي (ص) تاليف علامه نميري، مشكل الاثار طحاوي،ج۳،ص۷۱، معالم التزيل بغوي،ج۵،ص۲۲۵، القول البديع سخاوي ص ۲۵، وسيله المال با كثير حضرمي ص ۶۹، اكشف والبيان ثعلبي، ذخاير العقبي طبري ص ۱۹، منهاج السنه ابن تيميه،ج۴،ص۶۵، ط قاهره، تاريخ ابن عساكر، ارشاد الساري قسطلاني،ج۹،ص۲۲۴ وج۷،ص۳۶۵ وج۵،ص۴۲۸، فرائد السمطين حمويني، نظم دررالسمطين زرندي ص ۴۵، تفسير القرآن ابن كثير،ج۱،ص۱۷۲، ط مصر، فتح الباري عسقلاني،ج۸،ص۴۳۲، عده القاري عيني،ج۱۵،ص۲۶۴، تفسير خازن،ج۵،ص۲۲۵، اجمع الصغير سيوطي ص ۲۱۹ ط مصر، اعالم الموقعين ابن قيم،ج۴،ص۳۰۹، الدر المنضور ابن حجر هيتمي ص ۱۲، طبقات الشافعيه كبري سبكي،ج۱،ص۹۵، ط قاهره، تنبيه الغافلين سمرقندي ص ۱۴۸، نهايه الادب نويري،ج۵،ص۳۰۸، علم الكتاب ميرمحمدي حنفي ص ۲۶۴، ينابيع الموده حنفي قندوزي ص ۱۹۲، قبح البيان سيد حسن خان،ج۷،ص۳۱۳، مناقب شبخ عبدالله شافعي ص ۷۰، فتح الكبير نبهاني،ج۲،ص۳۱۴، فرائب الاغتراب آلوسي ص ۱۱۲، انوار المحمديه آلوسي ص ۴۲۳، منتخب الصحيحين آلوسي ص ۱۲۹، تيسير الوصول شيباني،ج۱،ص۲۳۳، رشفه الصادي حضرمي ص ۲۹، ارجح المطالب حنفي الامر تسري ص ۸۱ و ۳۱۷، البيان و التعريف ابن حمزه،ج۲،ص۱۳۴، الاتحاف زبيدي حنفي، ج۳،ص۷۸، تذكر اين نكته لازم است كه ما حدود اين پنجاه كتاب از مهم‌ترين منابع و تاليفات علما اهل سنت را به عنوان سند حديث اول مطرح ساختيم و از بقيه منابع ديگر صرف نظر كرديم و اگر بنا باشد كه براي هر كدام از احاديث بعدي هم به همين اندازه از تاليفات علماي بزرگ اهل سنت نقل كنيم، حجم اين جزوه چند برابر مي شود. تو حديث مفصل بخوان از اين مجمل، لذا جهت اختصار در احاديث بعدي فقط نام بعضي از مدارك را ذكر خواهيم كرد، كساني كه به تحقيق بيشتر و يافتن احاديث و ماخذ بيشتر علاقه دارند به كتاب احقاق الحق، ج۹، ص۵۴۰ و ج ۳، ص۲۵۲، وج ۱۸، ص۲۹۰، وكتاب فضائل الخمسه من الصحاح السته، ج۱ و ديگر كتب مربوط كه علماي شيعه احاديث اهل سنت را جمع آوري كرده اند مراجعه نمايند.
 
−
[۳۴] فضائل الخمسه عن الصحاح السته، ج۱، ص۲۱۰، به نقل از: صحيح بخاري كتاب التفسير، ذيل آيه -ان الله و ملائكته يصلون علي النبي-؛ صحيح بخاري كتاب الدعوات باب الصلاة علي النبي، سنن نسائي،ج۱، ص۱۹۰، مسند احمد بن حنبل، ج۲، ص۴۷، مشكل الاثار طحاوي، ج۳، ص۷۳. و نيز احقاق الحق از: صحيح بخار، ج۶، ص۱۲۱، ط مصر وج۸، ص۷۷، عمده القاري، عيني حنفي، ج۱۹، ص۱۲۶، الجمع بين الصحيحين، ج۲، ص۵۰۲، حميدي، كنز العمال،ج۷، ص۳۴۱، حيدر آباد، الدر المقصود، لبن حجر هيثمي، جواهر البحار نبهاني، ج۴، ص۱۵۸، منتخب الصحيحين ص ۱۲۹، فتح الكبير، نبهاني،ج۲،ص۳۰۴.
 
−
[۳۵] كنز العمال، ج ۲ص۲۸۲ حديث ۴۰۱۳، فضائل الخمسة، ۱/۲۱۰ از: صحيح مسلم كتاب الصلوة باب الصلوة علي النبي (ص) بعد التشهد؛ سنن ترمذي ج ۲، ص۲۱۲. همين حديث را از علي (ع) و ابي حميد و كعب بن عجرة و طلحه و ابن عبدالله و ابي سعيد و زيد ابن خارجه يا حارثه بن زيد و بريده نقل كرده است و گفته است اين حديث صحيح است. سنن نسائي، سنن ابس داود، موطاء مالك، مسند امام احمد حنبل، مستدرك حاكم؛ سنن دارمي، سنن بيهقي؛ مشكل الاثار، طحاوي؛ احقاق الحق ج۹، ص۵۴۹، صحيح مسلم ج۲، ص۱۶ صبيح، سنن نسائي ج۱، ص۱۸۹ ميمنه، سنن دارمي ص ۳۰۹، مطبعة اعتدال دمشق؛ موطا امام مالك بن انس ج۱، ص۱۳۷، ط حلبي مصر، مستدرك الصحيحين، حاكم نيشابوري ج۱، ص۲۶۸، حيدرآباد، سنن كبيره بيهقي ج۲، ص۱۴۶ و ۳۷۸ حيدر آباد، مشكل الاثار، طحاوي ۳/۷۱، محلي ابن حزم اندلسي، ج۳، ص۲۷۲و ج۴، ص۱۳۴، تاريخ دمشق ابن عساكر ج۱۰، ص۱۵۲، الحجه علي اهل المدينه محمد بن حسن شيباني ص ۱۳۹، تفسير ابن كثير، كنزالعمال ۷/۳۴۱ ط حيدر آباد.
 
−
[۳۶] الصواعق المحرقة ابن حجر ص ۱۴۷؛ فضائل الخمسه ج۱، ص۲۱۴، از سنن دار قطني، ص ۱۳۵.
 
−
[۳۷] فضائل الخمسة ج۱، ص۲۱۳ از سنن بيهقي ج۲، ص۱۴۷، مسند شافعي ص ۲۳.
 
−
[۳۸] فضائل الخمسه ج۱، ص۲۱۴، از سنن دار قطني، ص ۱۳۵.
 
−
[۳۹] فضائل الخمسه ج ۱، ص۲۱۰ از صحيح نسائي، ج۱، ص۱۹۰.
 
−
[۴۰] فضائل الخمسه ج ۱، ص۲۱۴، از مسند امام شافعي، ص ۲۳؛ كنز العمال، ج۱، ص۲۰۳، مشكل الاثار طحاوي ج۳، ص۷۵.
 
−
[۴۱] فضائل الخمسه، ج۱، ص۲۱۵، به نقل از: تاريغ بغداد، ج۱۴، ص۳۰۳.
 
−
[۴۲] فضائل الخمسه، ج۱، ص۲۱۲، به نقل از: فتح الباري في شرح البخاري ۱۳/۴۱۱.
 
−
[۴۳] كنزالعمال ج ۱ حديث ۴۰۹۱۴ از ابن عساكر.
 
−
[۴۴] كنزالعمال ج۱ حديث ۳۹۹۴ از ابو نعيم.
 
−
[۴۵] فضائل الخمسه ج۱ص۲۱۳ از: تفسير طبري ج۲۲ص۳۱.
 
−
[۴۶] تفسير طبري،ج۲۲،ص۳۱.
 
−
[۴۷] فضائل الخمسه، ج۱، ص۲۱۳، از: مسند امام احمد بن حنبل، ج۵، ص۳۵۳، تاريخ بغداد، ج۸، ص۱۴۲، احقاق الحق، ج۹، ص۵۲۸، به نقل از: مجمع الزوايد هيثمي، ج۲، ص۱۴۴ و ج۱۰، ص۱۶۳، الاعلام بفضل الصلوه علي النبي، ص ۲۴، تفسير ابن كثير المطبوع بهامش فتح البيان، ج۸، ص۱۱۷.
 
−
[۴۸] كنزالعمال، ج۲ حديث ۳۹۸۸، به نقل از: طبراني در معجم اوسط، فضائل الخمسه، ج۱، ص۲۰۶، فيض القدير، ج۵، ص۱۹، شعب الايمان بيهقي، الاربعين عبدالقادرهاوي.
 
−
[۴۹] كنزالعمال، ج ۲، حديث ۳۹۹۱ به نقل از: بيهقي در شعب الايمان، احقاق الحق، ج۹، ص۵۶۹.به نقل از: معرفه علوم الحديث حاكم نيشابوري، ص ۳۲، فرائد السمطين حمويني ص ۸، ذيل اللئالي سيوطي، ص ۱۵۳، القول البديع سخاوي، ص ۲۸، وسيله المال باكثير حضرمي، ص۷۱.
 
−
[۵۰] كنز العمال، ج ۲، حديث ۳۹۹۸، عن مسند انس و ابن عساكر.
 
−
[۵۱] همان، ج۲، حديث ۴۰۰۵، به نقل از: المعجم الكبير للطبراني و تفسير طبري، مسند امام احمد بن حنبل، حلية الاولياء ابي نعيم، مشكل الاثار، طحاوي؛ الاستيعاب، ابن عبدالبر.
 
−
[۵۲] فضائل الخمسه، ج۱، ص۲۱۲، به نقل از: صحيح ابن ماجة كتاب الصلوة، ص ۶۵، حليه الاولياء ابي نعيم، ج۴، ص۲۷۱.
 
−
[۵۳] كنزالعمال، ج۱، حديث ۲۱۸۴.
 
−
[۵۴] همان، ج۱، حديث ۲۱۸۵.
 
−
[۵۵] همان، ج۱، حديث ۲۱۸۶.
 
−
[۵۶] همان،ج۱، حديث ۲۱۸۷، به نقل از ابن عساكر از عايشه.
 
−
[۵۷] همان،ج۱، حديث۲۱۵۰، به نقل از: بيهقي، ابن داود، ابن ماجه، سنن نسائي.
 
−
[۵۸] كنزالعمال، ج۱، حديث ۲۱۹۹، از مسند امام احمد بن حنبل، ابن سعد، بغوي، بارودي معجم الكبير طبراني.
 
−
[۵۹] كنزالعمال، ج۱، حديث ۲۱۷۵، از سنن نسائي.
 
−
[۶۰] كنزالعمال، ج۱، حديث ۲۱۸۳.
 
−
[۶۱] منتخب كنزالعمال، به نقل از كنز العمال، ج۱.
 
−
[۶۲] الصواعق المحرقه، ص ۱۴۶.
 
−
[۶۳] احقاق، ج۹، ص۵۶۲، به نقل از سنن نسائي، ج۱، ص۹۰، ط ميمنه مصر، مشكل الاثار، طحاوي، ج۳، ص۷۱، جامع الصغير، سيوطي، ينابيع الموده حنفي قندوزي، ص ۱۸۵، اسلامبول؛ فتح الكبير نبهاني، ج۲، ص۱۹۰، القول البديع سخاوي.
 
−
[۶۴] احقاق الحق، ج۹، ص۵۷۹. به نقل ازمشكل الاثار طحاوي، ج۳، ص۷۱، الآيات والبينات عبدالحفيظ فهري، ص ۴۲۸، الاعلام بفضل الصلوه علي النبي (ص).
 
−
[۶۵] احقاق الحق، ۹/۵۲۸ به نقل از: مشكل الاثار، طحاوي،ج۳، ص۷۱، الكني و الاسماء علامه دولابي، ج۱، ص۲۴.
 
−
[۶۶] احقاق الحق،ج۹، ص۵۸۴. به نقل از تفسير طبري، ج۲۲، ص۴۳. و تفسير ابن كيثر،ج ۸، ص۱۱۸، القول البديع، سخاوي، ص۲۸ و الاعلام بفضل الصلوة علي النبي.
 
−
[۶۷] احقاق الحق، ج۱۸، ص۳۰۸، به نقل از كتاب الوسيله حضرمي ج۴، غالية المواعظ ابو البركات افندي، ج۲، ص۹۴، مراة المومنين.
 
−
[۶۸] احقاق الحق،ج ۱۸، ص۲۹۳. به نقل از مختصر سنن ابي داود علامه حافظ منذري، ص ۴۵۴ قاهره.
 
−
[۶۹] جلال الدين دواني در حاشيه علي شرح التجريد للقوشجي، (احقاق الحق،ج۹، ص۶۴۳).
 
−
[۷۰] التر‌غيب والترهيب امام عبدالعظيم منذري،ج۳، ص۳۰۵، به نقل از احقاق الحق، ج۱۸، ص۲۹۶.
 
−
[۷۱] الصواعق المحرقة ابن حجر، ص ۸۷-۱۴۶.
 
−
[۷۲] الصواعق المحرقة، ابن، الحجر، ص ۲۳۵.
 
−
[۷۳] الصواعق المحرقه، ص ۲۳۲ از: احقاق الحق، ج ۹، ص ۵۹۹.
 
−
[۷۴] منهاج السنة، ابن تيميه، ج ۲، ص ۱۴۴ از: احقاق الحق، ج ۹، ص ۵۹۹.
 
−
[۷۵] شفا السقام، ص ۲۳۱، علي ما جمعه العلامة النميري، به نقل از: احقاق الحق، ج ۹، ص ۶۰۶.
 
 
== پانویس ==
 
== پانویس ==
 
{{پانویس|colwidth=30em|۲}}
 
{{پانویس|colwidth=30em|۲}}
 +
[[رده:کتب]]
 
<div class="hold">
 
<div class="hold">
 
<div class="return">بازگشت به [[کتب معروف سیاسی]] </div>
 
<div class="return">بازگشت به [[کتب معروف سیاسی]] </div>
 
</div>
 
</div>

نسخهٔ کنونی تا ‏۲۶ مرداد ۱۳۹۵، ساعت ۲۰:۱۰

کیفیت صلوات از نگاه فریقین
مشخصات کتاب
Keyfiyat salavat-zamani.jpg
نویسنده محمد حسن زمانی
زبان فارسی
ناشر موسسه فرهنگی و اطلاع رسانی تبیان
محل انتشارات قم
تاریخ نشر ۱۳۸۷
دانلود PDF

چکیده

«صلوات» از شعارهای مشترک کل امت اسلامی است که قرآن کریم صراحتاً به آن دستور داده است. اما متاسفانه کیفیت عبارت این شعار در بین دو فرقه بزرگ اسلامی مورد اختلاف قرار گرفته است. ضرورت اتحاد امت اسلامی اقتضا می‌کند که دو فرقه در این زمینه هم به وحدت نظر برسند. وجود ده‌ها روایت و حدیث نبوی که راهنمای کیفیت صلوات است در حل این اختلاف نقش عمده دارد. تبیین این امر نیز از رسالتهای روحانیت و محققان و مؤلفان شیعه است، به ویژه اگر این احادیث از کتب خود اهل سنت جمع‌آوری و تدوین گردد. مقاله حاضر اقدامی است در همین زمینه و برای تحقق همین هدف. این نوشتار گامی ابتدایی و شایسته تکمیل از سوی دیگر محققان است. امید است برای جویندگان و پژوهشگران معارف حقیقی اسلام مؤثر افتد. واژه‌های کلیدی: کیفیت صلوات، روایات، آل محمد، فریقین.

مقدمه

بارها اتفاق افتاده است که عزیزان اهل سنت از ما سؤال کرده‌اند که: چرا شما شیعیان مقید هستید که حتماً در صلواتها «آل محمد» را ذکر کنید؟ شما می‌گویید: «اللهم صل علی محمد و آل محمد». در صورتی که علمای اهل سنت در کتابها و نوشته‌ها و سخنرانیهای خود معمولاً به صلوات بر خود پیامبر اکتفا می‌کنند و می‌گویند: «صلی الله علیه وسلم» و اگر احیاناً نام «آل محمد» را نیز در صلوات ببرند، صلوات بر اصحاب پیامبر(ص) را نیز اضافه می‌کنند و می‌گویند: «اللهم صل علی محمد و آله و صحبه». آیا کدام یک مطابق با سنت است و کدام یک ابتکار و اختراع بعضی متعصبین مذهبی است؟ به هر حال این عزیزان سؤال کننده انتظار دارند که همه مسلمین و پیروان خاتم انبیا(ص) در این موضوع به وحدت برسند. چرا که وحدت در این گونه مسائل کاری است ممکن، و راهش نیز این است که همگی مطیع خاتم انبیا (ص) باشیم و فقط به دستورها و رهنمودهای ایشان عمل کنیم. در پاسخ این برادران عزیز و در برابر محبت آنان که به جای اعتراض خواستار توضیح نظرها واعتقادات شیعه شده‌اند و نیز برای رفع ابهام از اندیشه‌های دیگر عزیزانی که این سؤال را در ذهن دارند، مبانی این صلوات شیعیان را به طور مختصر ارائه می‌کنیم. زیرا معتقدیم منشأ بسیاری از اختلافات و بدبینیهای پیروان مذاهب اسلامی با یکدیگر، بی‌اطلاعی و دوری و عدم آشنایی با واقعیت افکار و عقاید یکدیگر است، و اگر روزی همه مسلمین با یکدیگر روابط کامل برقرار کنند و مستقیماً در جریان صداقت و خلوص و خداجویی و تسلیم در برابر خدا و رسول خدا (ص) و قرآن و اندیشه‌های واقعی یکدیگر قرار گیرند، دیگر بدبینی و عناد و پرهیز از یکدیگر را کنار خواهند نهاد. اکنون مطالب این نوشتار را در هفت بخش تقدیم می‌داریم.
فلسفه تشریع صلوات علاوه بر اینکه صلوات و سلام فرستادن مسلمانان بر پیامبر اکرم (ص) گونه‌ای تشکر و سپاسگزاری از زحمات طاقت فرسای ۲۳ ساله رسول گرامی اسلام (ص) است و قدردانی هر مسلمان از نعمت «هدایت» و «ابلاغ پیام الهی» که از بزرگ‌ترین نعمت‌های خداوند است لازم می‌نماید، از نظر روان شناسی و علم النفس نیز خود این صلوات و سلام فرستادن و دعا برای آن حضرت نمودن، موجب تحکیم و ریشه‌دارتر شدن محبت به آن حضرت می‌شود و به تبع این زمینه سازی روحی، تبعیت بیشتر شخص را از رهنمودهای آن حضرت فراهم می‌کند. افزون بر این، عبارت صلوات (اللهم صل علی محمد و آل محمد) یک دعاست. همچنین کلمه «صلوات» به معنای انعطاف و عطف توجه خداوند و نزول رحمت االهی است که مسلمانان هنگام صلوات فرستادن و گفتن جمله «اللهم صل علی محمد و آل محمد» دعا می‌کنند و از خداوند می‌خواهند که عطف توجه و رحمت بیشتری بر پیامبر اکرم (ص) ومعصومان (ع) داشته باشد و انوار مقدس وارواح مطهر آنان را به درجات بالاتری از قرب الهی ارتقا دهد.[۱]
مفهوم صلوات کلمه «صلوات» در لغت علاوه بر آنکه ابتدا به معنای «روشن کردن آتش» آمده است، طبق نظر بسیاری از لغویین به معنای «دعا، تبریک و تمجید» است؛ چنان که در اصطلاح شرع اسلام وقاموس قرآن هم به همین سه معنا به کار برده شده است. مثلاً در آیه - خذ من اموالهم صدقة تطهرهم و تزکیهم و صل علیهم إن صلوتک سکن لهم...-، مقصود دعای پیامبر(ص) برای مسلمانان زکات دهنده است. اما صلوات خداوند بر اولیا و مؤمنان به معنای تزکیه و بخشش و پاک سازی آنها از معایب است؛ مثل آیه شریفه -اولئک علیهم صلوات من ربهم و رحمة-. «سلام» نیز در لغت و اصطلاح به معنای سلامت از عیوب ظاهر و باطن است. اکنون حدیث شریفی از معصومان (ع) را که در خصوص صلوات خدا و مردم بر پیامبر اکرم است ملاحظه بفرمایید: عن ابی المغرا عن ابی الحسن فی حدیث قال: قلت: ما معنی صلوة الله و صلوة ملائکته و صلوة المومن؟ قال: صلوة الله رحمة من الله و صلوة الملائکة تزکیة منهم له و صلوة المؤمنین دعاء منهم له.[۲]طبق این حدیث شریف، صلوات خدا به معنای نزول رحمت ذات لا یزال بر آن حضرت و صلوات ملائکه مدح و تجلیل و منزه شمردن حضرت و صلوات مؤمنان دعا برای آن بزرگوار است.

تعریف اهل بیت پیامبر

کلمه «اهل» و «آل» در لغت به معنای خانواده و خاندان است که بالتبع شامل همسر و فرزندان و نوه‌ها می‌شود.[۳] در مورد «اهل بیت پیامبر» و «آل بیت النبی» نیز اگر دلیل خاص بر محدودیت مفهوم آن از نظر پیامبر اکرم (ص) نداشتیم، آن را شامل همسران و فرزندان می‌شمردیم؛ ولی احادیث خاصی وجود دارد که دلالت می‌کند مقصود خداوند و پیامبر اکرم از «اهل بیت پیامبر» فقط حضرت فاطمه (س) و علی (ع) و فرزندان معصوم آنها می‌باشند.

صلوات دستور قرآن است

باید دانست که اصل موضوع صلوات فرستادن بر رسول خدا (ص) نه ابتکار مسلمین بوده و نه آنکه نعوذبالله خود حضرت برای نفع خویش این دستور را به مسلمین داده است. خداوند متعال آن حضرت را که شایسته‌ترین بندگان و برجسته‌ترین و کامل‌ترین انسان در طول تاریخ بشریت، بلکه عالی‌ترین تجلی خدا در کل نظام آفرینش است و همه موجودات عالم حتی فرشتگان الهی در پرتو نور کمالات و افاضات او به امر ذات لا یزال زندگی می‌کنند، لایق برای صلوات و درود خویش دانسته است، و نه تنها به همه ملائکه کرام و فرشتگان خویش امر کرده که بر آن حضرت صلوات و درود بفرستند، بلکه این موضوع را توسط پیک وحی، جبرئیل امین، به رسولش (ص) و بندگان مؤمنش ابلاغ کرده، و از همه مؤمنین خواسته است که بر این پیامبر بزرگ و مصلح بزرگوار تاریخ و راهنمای ارجمند بشریت صلوات و درود بفرستند: -ان الله و ملائکته یصلون علی النبی یا ایها الذین آمنوا صلوا علیه و سلموا تسلیماً-؛[۴] همانا خداوند و فرشتگان او بر پیامبر درود می‌فرستند، ای کسانی که ایمان آورده‌اید، شما (هم) بر آن پیامبر صلوات و بهترین سلام بفرستید. صلوات فرستادن آن قدر در دین مبین اسلام مهم است که شرط استجابت دعا شده است و احادیث متعددی در کتب روایی اهل سنت وارد شده است مبنی بر اینکه هر دعایی که انسان بکند، حجابی بین آن دعا و خداوند قرار دارد مگر آن که صلوات فرستاده شود. پیامبر اکرم(ص) فرموده است: الدعاء محجوب حتی یصل علی محمد و اهل بیته، اللهم صل علی محمد و آله.[۵] این نکته لازم یادآوری است که قرآن کریم فقط کلیات معارف و عقاید و دستورهای الهی را بیان کرده است و برای شرح و تفضیل آنها باید به رسول خدا (ص) مراجعه کرد. احادیث نبوی شرح و تفصیل و تفسیر آیات قرآن اند که خدا علم به تفصیل احکام را در قلب رسول الله نهاد تا با زبان ایشان بیان شود. مثلاً خداوند در قرآن اصل دستور نماز خواندن را با جمله «اقیموالصلوة» بیان کرده است، اما خصوصیات نماز مثل تعداد رکعات صبح و ظهر وعصر و مغرب و عشاء و خصوصیات اذکاری که باید در نماز خوانده شود در قرآن نیامده است، و بیان آن به عهده رسول خدا (ص) است و ما نیز از ایشان آموخته‌ایم. موضوع صلوات هم همین گونه است. قرآن اصل لزوم فرستادن صلوات را بر پیامبر اکرم (ص) بیان کرده است، اما هیچ انتظار نباید داشت که خصوصیات و چگونگی صلوات را نیز قرآن بیان کند تا اگر خصوصیتی را در قرآن ندیدیم، ادعا کنیم که صلوات هیچ خصوصیت و کیفیتی خاص ندارد و به توصیه و دستورالعملهای پیامبر گرامی اسلام توجه نکنیم.

جایگاه آل محمد در اسلام

اگر نظری به جایگاه و موقعیت آل و اهل بیت پیامبر اکرم (ص) در قرآن و احادیث نبوی بیفکنیم و به مقام والایی که آنها در پیشگاه خداوند متعال دارند و نیز به نقش مهمی که طبق بیانات نبوی (ص) در نشر و تبیین فرهنگ اسلام ایفا می‌کنند توجه نماییم، آن وقت سرّ لزوم صلوات بر آل را بهتر درک خواهیم کرد. آل محمد و اهل بیت ایشان انوار مقدسی هستند که آیه تطهیر[۶] در شأن آنان نازل شده، و ولایت آنها را آیات اطاعت اولی الامر[۷] و تبلیغ[۸] و اکمال دین و اتمام نعمت[۹] و ولایت[۱۰] گواهی داده است. آنان اهل الذکر[۱۱] هستند که باید دیگران از آنان سؤال کنند. ستارگانی[۱۲] هستند که مردم[۱۳] ، به ویژه متقین[۱۴] ، توسط آنها راه هدایت می‌یابند ومحبت و پیوند با آنان اجر رسالت[۱۵] خاتم انبیاست. آنان نعمت بزرگ خدا برای امت اسلام هستند که خداوند امت را دربارهٔ رفتار با آنان مواخذه خواهد کرد.[۱۶] آنان دانشمندانی هستند که کل علم الکتاب نزد آنان است[۱۷] و به عنوان حجتهای الهی در مباهله رسول الله (ص) با نصاری نجران شرکت کردند[۱۸] آنها خانواده لولوء و مرجان‌اند[۱۹] و به خاطر انفاق فراوانشان نه تنها نشان آیه ایثار[۲۰] را از خداوند گرفته‌اند، بلکه سوره «هل اتی» را خداوند به آنان هدیه کرده است.[۲۱]آنها یکی از دو ثقل گرانبها هستند که پیامبر گرامی اسلام آنها را جایگزین خود در امت قرار داد و قرین و عدل قرآن ساخت.[۲۲] آنان کشتی نجات امت‌اند و هرکس به آنان تمسک جوید نجات پیدا می‌کند و الا هلاک می‌شود.[۲۳]آنان متشکل‌اند از پاره تن پیامبر (ص)[۲۴] و سرور جوانان اهل بهشت[۲۵] و برادر[۲۶] ، وصی و داماد پیامبر و پرچمدار ایشان در دنیا و آخرت [۲۷] ، یعنی اولین کسی که به او ایمان آورد[۲۸] و مولود کعبه و همچون کعبه بود[۲۹] و راه و واسطه ورود به شهر علم پیامبر (ص) [۳۰] و لذا دانشمندترین اصحاب حضرت بود.[۳۱]

آل محمد چه کسانی هستند؟

روایات گوناگونی از پیامبر اکرم (ص) دربارهٔ معرفی آل محمد (ص) در کتب حدیثی شیعه و سنی وجود دارد که مضمون آنها این است: علی(ع) و فاطمه (ع) و حسن (ع) و حسین (ع) آل محمد (ص) هستند و طبعاً در نسلهای بعدی هم عنوان آل محمد (ص) جز بر فرزندان ایشان صادق نمی‌باشد. به عنوان نمونه یکی از آن روایات را از منابع اهل سنت نقل می‌کنیم: عن ام سلمة قالت: ان رسول الله(ص) قال لفاطمة(ع): ایتینی بزوجک و ابنیک، فجائت بهم فالقی علیهم کساء فدکیاً ثم وضع یده علیهم ثم قال: اللهم ان هولاء آل محمد، فاجعل صلواتک و برکاتک علی محمد و آل محمد انک حمید مجید قالت ام سلمه: فرفعت الکساء لادخل معهم فجذبه من یدی و قال: انک علی خیر؛ [۳۲]ام سلمه، همسر رسول خدا(ص)، گفته است: پیامبر اکرم (ص) به فاطمه فرمود: همسر و دو پسرت را نزد من بیاور. فاطمه آنها را خدمت حضرت آورد. رسول اکرم (ص) کسای فدکی بر روی آنها افکند و دست مبارک خویش را بر آنها نهاد و عرض کرد: بار خدایا! اینان آل من هستند، پس صلوات و برکات خودت را بر محمد و آل محمد قرار بده، به درستی که حمید(ستوده) و بزرگواری. ام سلمه می‌گوید: من هم گوشه کسا را بالا زدم تا در این جمع مقدس آل محمد داخل شوم، اما حضرت کسا را از من گرفت و به من فرمود: تو بر خیر هستی (اما اجازه عضویت در آل محمد را به من نداد).
روایات اهل سنت دربارهٔ کیفیت صلوات چندین قول از صحابه بزرگ رسول خدا (ص) از قبیل ابی سعید خدری، عایشه، ابن عباس، بریده خزاعی، ابی مسعود انصاری، طلحه، ابی هریره، انس بن مالک، کعب بم عجره، زید بن خارجه، ابی حمید ساعدی، حارث بن خزرج، محمد بن عبدالله ابن زید انصاری، عبدالله بن عمرو عاص، عبدالله ابن عمر و علی (ع) نقل شده است که: خدمت رسول خدا بودیم. از حضرت سوال شد: یا رسول الله، ما سلام دادن بر شما را آموخته‌ایم. بفرمایید چگونه برشما صلوات بفرستیم؟ حضرت در پاسخ فرمودند: بگویید: اللهم صل علی محمد و آل محمد. البته در اکثر این احادیث، صلوات بر ابراهیم و آل ابراهیم نیز ضمیمه صلوات بر محمد و آل محمد است و شاید سرّ آن این باشد: همچنان که آل ابراهیم خاندانی بود که در طول تاریخ، پیامبران بسیاری از این خاندان برای هدایت بشر مبعوث شدند و دین و شریعت ابراهیم را ادامه دادند و ترویج نمودند، آل محمد (ص) هم با داشتن امامان بزرگواری که وارث علم خاتم انبیا و ثقل اصغر و عدل و مترجمان و مفسران قرآن بودند، شریعت محمدی (ص) ودین اسلام را ترویج و حقایق و معارف آن را در طول تاریخ احیا نمودند و تداوم بخشیدند. اکنون در آغاز این احادیث را ارائه می‌کنیم و سپس دیگر احادیثی را که خود رسول گرامی اسلام (ص)، بدون سؤال دیگران، صلوات فرستادن را تعلیم نموده‌اند تقدیم می‌داریم: ۱. عن عبدالرحمن ابن ابی لیلی قال: لقینی کعب ابن عجره فقال الا اهدی لک هدیة؟ ان النبی (ص) خرج علینا فقلنا: یا رسول الله قد علمنا کیف نسلم علیک فکیف نصلی علیک؟ قال: فقولوا اللهم صل علی محمد و آل محمد کما صلیت علی ابراهیم انک حمید مجید؛ [۳۳]عبدالرحمان ابن ابی لیلی نقل می‌کند که کعب ابن عجره مرا ملاقات کرد و گفت: آیا دوست داری حدیثی را به عنوان هدیه به تو تقدیم کنم؟ آن حدیث این است که روزی پیامبر اکرم (ص) نزد ما صحابه آمد. عرض کردیم: یا رسول الله، کیفیت کلی سلام کردن بر شما را (از قرآن) آموخته‌ایم. بفرمایید چگونه بر شما صلوات بفرستیم؟ حضرت فرمود: بگویید: «اللهم صل علی محمد و آل محمد کما صلیت علی ابراهیم انک حمید مجید»، یعنی بار خدایا، بر محمد و آل او درود فرست، همچنان که بر ابراهیم درود فرستاده‌ای، همانا تو ستوده و بزرگواری. مضمون همین حدیث را صحیح بخاری از ابی سعید خدری نقل می‌کند: ۲. عن ابی سعید الخدری قال: قلنا یا رسول الله هذا التسلیم فکیف نصلی علیک؟ قال: قولوا: اللهم صل علی محمد عبدک و رسولک کما صلیت علی آل ابراهیم و بارک علی محمد وعلی آل محمد کما بارکت علی ابراهیم.[۳۴] همین مطلب را صحیح مسلم از ابی مسعود انصاری نقل می‌کند: ۳. عن ابن مسعود الانصاری قال: اتانا رسو ل الله صلی الله علیه (و آله) و سلم و نحن فی مجلس سعد بن عبادة. فقال له بشیر بن سعد: امرنا الله عز وجل ان نصلی علیک یا رسول الله، فکیف نصلی علیک؟ قال: فسکت رسول الله (ص) و سلم قولوا: اللهم صل علی محمد و علی آل محمد کما صلیت علی ابراهیم و بارک محمد و آل محمد کما بارکت علی آل ابرهیم فی العالمین انک حمید مجید، والسلام کما قد علمتم؛ [۳۵]ابن مسعود انصاری گفته است: ما در مجلس سعد بن عباده بودیم و پیامبر اکرم وارد مجلس شد. در این هنگام بشیر بن سعد از آن حضرت پرسید: یا رسول الله، خداوند دستور داده است که ما صلوات بر تو بفرستیم، اما بفرمایید چگونه باید صلوات بفرستیم. حضرت لحظاتی درنگ کرد تا حدی که آرزو کردیم ای کاش سؤال نکرده بودیم (گویا حضرت به خاطر اهمیت مطلب و جلب توجه دیگران سکوت غیر مترقبه نمودند). سپس حضرت فرمود: بگویید:«اللهم صل علی محمد و آل محمد کما صلیت علی ابراهیم و آل ابراهیم و بارک علی محمد و آل محمد کما بارکت علی ابراهیم و آل ابراهیم انک حمید مجید». اما نحوه سلام کردن را که خود می‌دانید. احادیث دیگری که در ذیل نقل می‌کنیم نیز مشتمل بر همین سؤال از رسول خدا (ص) دربارهٔ کیفیت صلوات فرستادن و جواب آن حضرت است که توسط بزرگانی از صحابه، مثل ابن مسعود انصاری و ابی هریره و علی (ع) و عایشه ـ همسر رسول خدا (ص) ـ و طلحه و ابن‌عباس و ابراهیم و بریده خزاعی نقل شده است وچون مضمون و معنای همه این احادیث یکی است، ترجمه مستقل برای هر کدام لازم نیست. ۴. عن ابی مسعود الانصاری عقبة بن عمرو قال: اقبل رجل حتی جلس بین یدی رسول الله صلی الله علیه (و آله) و سلم ونحن عنده فقال: یا رسول الله اما السلام علیک فقد عرفناه، فکیف نصلی علیک اذا نحن صلینا فی صلاتنا؟ قال: فصمت رسول الله صلی الله علیه (وآله) و سلم حتی احببنا ان الرجل لم یسأله، ثم قال: اذا صلیتم علی فقولوا: اللهم صلی علی محمد النبی الامی و علی آل محمد کما صلیت علی ابراهیم و علی آل ابراهیم و بارک علی النبی الامی و علی آل محمد کما بارکت علی ابرهیم و علی آل ابرهیم انک حمید مجید.[۳۶] همین کیفیت صلوات فرستادن بر محمد و آل محمد را طبق احادیث نبوی باید در تشهد نماز مراعات کرد. ۵. عن عبدالرحمن بن ابی لیلی عن کعب بن عجرة عن النبی صلی الله علیه (و آله) و سلم انه کان یقول فی الصلاة: اللهم صل علی محمد و آل محمد کما صلیت علی ابراهیم و آل ابراهیم و بارک علی محمد و آل محمد کما بارکت علی ابراهیم و آل ابراهیم انک حمید مجید؛ [۳۷] . ... پیامبر اکرم در نماز خویش (در حال تشهد) این چنین می‌خواند: اللهم صل علی محمد و آل محمد.... همین جمله صلوات بر محمد و آل محمد به صورت مفصل‌تر در حال تشهد از پیامبر اکرم (ص) نقل شده است. ۶. عن ابی لیلی ـ او ابی ـ معمرـ قال: علمنی ابن مسعود التشهد و قال: علمنیه رسول الله صلی الله علیه (وآله) وسلم کما یعلمنا السورة من القرآن: التحیات لله والصلوات و الطیبات السلام علیک ایها النبی و رحمه الله و برکاته، السلام علینا و علی عبادالله الصالحین، اشهد ان لا اله الاالله و اشهد ان محمداً عبده و رسوله، اللهم صل علی محمد و علی اهل بیته کما صلیت علی ابراهیم انک حمید مجید، اللهم صل علینا معهم، اللهم بارک علی محمد و علی اهل بیته کما بارکت علی ابراهیم انک حمید مجید.[۳۸] ۷. عن موسی بن طلحة عن ابیه قال: قلنا یا رسول الله کیف الصلاة علیک قال: اللهم صل علی محمد و علی آل محمد کما صلیت علی ابراهیم و آل ابراهیم انک حمید مجید و بارک علی محمد و علی آل محمد کما بارکت علی ابراهیم و آل ابراهیم انک حمید مجید. [۳۹] ۸. عن ابی هریرة انه قال: یا رسول الله کیف نصلی علیک؟ ـ یعنی فی الصلاة ـ فقال تقولون: اللهم صل علی محمد و آل محمد کما صلیت علی ابراهیم، و بارک علی محمد و آل محمد کما بارکت علی ابراهیم ثم تسلمون علیّ.[۴۰]۹. عن علی (ع) قال: قالوا یا رسول الله کیف نصلی علیک؟ قال قولوا: اللهم صل علی محمد و آل محمد کما صلیت علی ابراهیم انک حمید مجید، و بارک علی محمد و علی آل محمد کما بارکت علی ابراهیم و آل ابراهیم.[۴۱] ۱۰. عن ابی هریرة رفعه: من قال: «اللهم صل علی محمد و علی آل محمد کما صلیت علی ابراهیم و علی آل ابراهیم و بارک علی محمد و علی آل محمد کما بارکت علی ابراهیم و علی آل ابراهیم و ترحم علی محمد و علی آل محمد کما ترحمت علی ابراهیم و علی آل ابراهیم» شهدت له یوم القیامة و شفعت له. [۴۲] ۱۱. عن عائشة قالت: قال اصحاب النبی (ص): یا رسول الله، امرنا ان نکثر الصلاة علیک فی اللیلة الغراء والیوم الازهر واجب ما صلینا علیک کما تحب. قال: قولوا: اللهم صل علی محمد وعلی آل محمد کما صلیت علی ابراهیم و آل ابراهیم و ارحم محمداً و آل محمد کما رحمت ابراهیم و آل ابراهیم و بارک علی محمد و علی آل محمد کما بارکت علی ابراهیم انک حمید مجید و اما السلام فقد عرفتم کیف هو.[۴۳] ۱۲. عن طلحة قال: قلنا: یا رسو ل الله قد علمنا کیف السلام علیک فکیف الصلاة علیک؟ قال: قولوا: اللهم صل علی محمد و علی آل محمد و بارک علی محمد و علی آل محمد کما صلیت و بارکت علی ابراهیم و علی آل ابراهیم انک حمید مجید. [۴۴] ۱۳. ابن جریر الطبری روی بسنده عن ابی اسرائیل عن یونس بن خباب قال: خطبنا بفارس فقال: -ان الله و ملائکته- الایة، فقال: انبانی من سمع ابن عباس یقول: هکذا انزل فقلنا ـ اوقالوا ـ یا رسول الله علمنا السلام علیک فکیف الصلاة علیک؟ فقال: اللهم صل علی محمد و علی آل محمد کما صلیت علی ابراهیم و آل ابراهیم انک حمید مجید و بارک علی محمد و علی آل محمد کما بارکت علی ابراهیم انک حمید مجید. [۴۵] ۱۴. روی بسنده عن ابراهیم فی قوله -ان الله و ملائکته- الایة قالوا: یا رسول الله هذا السلام قد عرفنا فکیف الصلاة علیک؟ فقال: قولوا: اللهم صل علی محمد عبدک و رسولک و اهل بیته کما صلیت علی ابراهیم انک حمید مجید. [۴۶] ۱۵. روی بسنده عن بریدة الخزاعی قال: قلنا یا رسول الله قد علمنا کیف نسلم فکیف نصلی علیک؟ قال: قولوا: اللهم اجعل صلواتک و رحمتک و برکاتک علی محمد و علی آل محمد کما جعلتها علی ابراهیم و علی آل ابراهیم انک حمید مجید.[۴۷] علاوه بر روایاتی که تاکنون نقل کرده‌ایم و همه مشتمل بر سؤال صحابه از پیامبر اکرم(ص) دربارهٔ کیفیت صلوات بود، روایات دیگری در کتب حدیث اهل سنت موجود است که بدون سؤال و جواب، شامل دستور رسول خدا (ص) دربارهٔ کیفیت صلوات است که آنها را اکنون تقدیم می‌کنیم: ۱۶. علی رضی الله عنه قال: کل دعاء محجوب عن السماء حتی یصلی علی محمد و علی آل محمد. [۴۸] ۱۷. قال الحاکم فی علوم الحدیث عدّ هنّ فی یدی ابو بکر ابن ابی حازم الحافظ بالکوفة، و قال: عدهن فی یدی علی بن احمد بن الحسین العجلی و قال عدهن فی یدی حرب بن الحسن الطحان و قال لی: عد هن فی یدی یحیی بن مساور الخیاط، و قال لی: عد هن فی یدی عمرو بن خالد و قال لی: عد هن فی یدی زید بن علی بن الحسین بن علی و قال لی: عد هن فی یدی ابی علی بن الحسین و قال لی: عد هن فی یدی ابی الحسین بن علی و قال لی: عد هن فی یدی علی بن ابی طالب و قال لی: عد هن فی یدی رسول الله (ص) و قال رسول الله(ص) عد هن فی یدی جبرئیل و قال جبرئیل: هکذا نزلت بهن من عند رب العزة اللهم صل علی محمد و علی آل محمد، کما صلیت علی ابراهیم و علی آل ابراهیم، انک حمید مجید. اللهم بارک علی محمد و علی آل محمد کما بارکت علی ابراهیم و علی آل ابراهیم انک حمید مجید. اللهم و ترحم علی محمد و علی آل محمد، کما ترحمت علی ابراهیم و علی آل ابراهیم انک حمید مجید. اللهم و تحننّ علی محمد و علی آل محمد، کما تحننّت علی ابراهیم و علی آل ابراهیم انک حمید مجید. اللهم و سلم علی محمد و آل محمد کما سلمت علی ابراهیم و علی آل ابراهیم انک حمید مجید؛ [۴۹] حاکم نیشابوری این حدیث را به صورت کاملاً مستند از از زید بن علی، از علی بن الحسین، از حسین بن علی، از علی ابن ابی طالب، نقل می‌کند که پیامبر اکرم (ص) فرمود: جبرئیل به من گفت: صلوات از جانب خداوند رب العزه این چنین بر بندگانش نازل شده است: اللهم صل علی محمد و آل محمد... تا آخر حدیث. رسول اکرم (ص) به این شیوه به مسلمین ابلاغ کرده است که این‌گونه صلوات بر آل محمد اختراع و نظر شخصی خود آن حضرت نبوده است. بلکه وحی خداست که توسط جبرئیل بر آن حضرت نازل شده است. مشابه همین حدیث را با همین سند مفصل، انس بن مالک از ابن عساکر نقل می‌کند: ۱۸. ابن عساکر انبأنا ابوالمعالی الفضل بن سهل، وعد هن فی یدی قال: انبأنا والدی الشیخ ابوالفرج سهل بن بشر بن احمد الاسفراینی و عد هن فی یدی، اخبرنی ابو نصر محمد بن احمد بن محمد بن شبیب الکاغذی البلخی وعد هن فی یدی ثنا ابوعبدالله محمدبن عمر البزازالبخاری وعد هن فی یدی ثنا عمر بن محمد بن یحیی بن حازم الهمدانی ابوحفض البحیری بسمرقند وعد هن فی یدی ثنا عبد بن حمید الکشی، وعد هن فی یدی ثنا یزید بن هارون الواسطی، وعدهن فی یدی ثنا حمید الطویل وعدهن فی یدی ثنا انس بن مالک وعد هن فی یدی قال وعدهن فی یدی رسول الله (ص) قال وعدهن فی یدی جبرئیل و قال عدهن فی یدی میکائیل قال: عد هن فی یدی اسرافیل، قال عد هن فی یدی رب العالمین جلّ جلاله قال لی قل: اللهم صل علی محمد و علی آل محمد کما صلیت علی ابراهیم و علی آل ابراهیم انک حمید مجید، اللهم ارحم محمدا و آل محمد کما رحمت علی ابراهیم و آل ابراهیم انک حمید مجید. اللهم و تحنّن علی محمد و آل محمد کما تحنّنت علی ابراهیم و علی آل ابراهیم انک حمید مجید. [۵۰] ۱۹. عن ابن مسعود انه کان یقول: اللهم اجعل صلواتک و رحمتک و برکاتک علی سید المرسلین و امام المتقین و خاتم النبیین محمد عبدک و رسولک امام الخیر و قائد الخیر رسول الرحمة، اللهم ابعثه مقاماً محموداً یغبطه فیه الاولون و الاخرون، اللهم صل علی محمد و علی آل محمد، کما صلیت علی ابراهیم انک حمید مجید. اللهم بارک علی محمد و علی آل محمد کما بارکت علی ابراهیم انک حمید مجید. [۵۱] ۲۰. ابن مسعود قال: اذا صلیتم علی رسو ل الله صلی الله علیه (وآله) و سلم فاحسنوا الصلاة علیه فانکم لا تدرون لعلّ ذلک یعرض علیه. قال: فقالوا له فعلمنا، قال: قولوا: اللهم اجعل صلاتک و رحمتک و برکاتک علی سید المرسلین (الی ان قال) اللهم صل علی محمد و علی آل محمد کما صلیت علی ابراهیم و علی آل ابراهیم انک حمید مجید. اللهم بارک علی محمد و علی آل محمد کما بارکت علی ابراهیم و علی آل ابراهیم انک حمید مجید. [۵۲] ۲۱. قولوا: اللهم صل علی محمد و علی آل محمد کما سلّمت علی ابراهیم و علی آل ابراهیم انک حمید مجید. [۵۳] ۲۲. قولوا: اللهم صل علی محمد و علی آل محمد کما صلیت علی ابراهیم وآل ابراهیم بارک علی محمد و علی آل محمد کما بارکت علی ابراهیم فی العالمین انک حمید مجید والسلام کما علمتم. [۵۴] ۲۳. قولوا: اللهم اجعل صلواتک و رحمتک و برکاتک علی محمد و علی آل محمد کما جعلتها علی ابراهیم انک حمید مجید. [۵۵] ۲۴. عن عائشة: قولوا: اللهم صل علی محمد و علی آل محمد کما صلیت علی ابراهیم و آل ابراهیم وارحم محمداً وآل محمد کما رحمت ابراهیم و آل ابراهیم و بارک علی محمد و آل محمد کما بارکت علی ابراهیم و آل ابراهیم انک حمید مجید و اما السلام فقد عرفتم کیف هو. [۵۶] ۲۵. قولوا: اللهم صل علی محمد و علی آل محمد کما صلیت علی ابراهیم و علی آل ابراهیم فی العالمین انک حمید مجید. [۵۷] ۲۶. صلّوا علیّ واجتهدوا فی الدعاء و قولوا: اللهم صل علی محمد و علی آل محمد و بارک علی محمد و علی آل محمد کما بارکت علی ابراهیم و علی آل ابراهیم انک حمید مجید. [۵۸] ۲۷. عن ابی هریرة: من سرّه ان یکتال بالمکیال الاوفی اذا صلی علینا اهل البیت فلیقل: اللهم صل علی محمد النبی و علی ازواجه امهات المومنین و ذریته و اهل بیته کما صلیت علی آل ابراهیم انک حمید مجید. [۵۹] ۲۸. عدهن فی یدی جبرئیل و قال: جبرئیل هکذا انزلت من عند رب العزة اللهم صل علی محمد و علی آل محمد کما صلیت علی ابراهیم و علی آل ابراهیم انک حمید مجید. اللهم بارک علی محمد و علی آل محمد کما بارکت علی ابراهیم و علی ابراهیم انک حمید مجید. اللهم و ارحم علی محمد و علی آل محمد کما ترحمت علی ابراهیم و علی آل ابراهیم انک حمید مجید. اللهم و سلم علی محمد و علی آل محمد کما سلّمت علی ابراهیم، انک حمید مجید.[۶۰] . ۲۹. زاد فی المنتخب: اللهم و تحنّن علی محمد و علی آل محمد کما تحنّنت علی ابراهیم و علی ابراهیم انک حمید مجید.[۶۱] . البته روایات دیگری هم داریم که فقط در صدد بیان فضیلت اصل صلوات فرستادن است و لذا قید «آل محمد» در آن روایات وجود ندارد. بدیهی است که اولاً این گونه روایات در صدد بیان کیفیت صلوات فرستادن نبوده است. ثانیاً ابن حجر هیتمی در الصواعق المحرقة نوشته است که ذکر نشدن این قید (آل محمد) در بعضی روایات، حتی روایات صحیحین، شاید به خاطر فراموشی و غفلت راوی بوده است. وی اضافه کرده است که این دو گروه روایات با یکدیگر منافاتی نخواهند داشت.[۶۲] . ۳۰. موسی بن طلحة قال: سألت زید بن خارجة قال: انا سألت رسول الله (ص) فقال: صلوا علیّ واجتهدوا فی الدعاء و قولوا: اللهم صل علی محمد و علی آل محمد؛ [۶۳] . موسی بن طلحه گفته است: من از زید بن خارجه کیفیت صلوات بر پیامبر را پرسیدم. او گفت: من خودم از رسول خدا(ص) این مسئله را پرسیدم. حضرت پاسخ داد که: بر من صلوات بفرستید و جدیت در دعا داشته باشید (تا دعاهای شما به خاطر صلوات مستجاب شود) و بگویید: اللهم صل علی محمد و علی آل محمد. ۳۱. عن ابی هریرة قال: قلنا: یا رسول الله کیف نصلی علیک؟ قال: قولوا: اللهم صل علی محمد و علی آل محمد و بارک علی محمد و آل محمد کما صلیت و بارکت علی ابراهیم انک حمید مجید والسلام کما علمتم؛ [۶۴]. ابوهریره می‌گوید: ما از پیامبر اسلام (ص) پرسیدیم: چگونه بر شما صلوات بفرستیم؟ حضرت فرمود: بگویید: اللهم صل علی محمد و آل محمد و بارک... تا آخر. ۳۲. عن ابی حمید ساعدی انهم قالوا: یا رسول الله کیف نصلی علیک؟ فقال رسول الله (ص): قولوا: اللهم صل علی محمد و ذریته کما صلیت علی ابراهیم و بارک علی محمد و ذریته کما بارکت علی ابراهیم انک حمید مجید؛[۶۵] . ابو حمید ساعدی، یکی دیگر از صحابه، نقل می‌کند که روزی اصحاب از پیامبر اکرم پرسیدند: چگونه بر شما صلوات بفرستیم؟ حضرت پاسخ داد: بگویید: خدایا بر محمد و ذریه (فرزندان) او صلوات فرست... تا آخر. ۳۳. عن عبدالله بن عباس: لما نزل -ان الله و ملائکته...- قالوا: یا رسول الله قد علمنا السلام علیک فکیف نصلی علیک؟ فقال: اللهم صل علی محمد و علی آل محمد کما صلیت علی ابراهیم و آل ابراهیم انت حمید مجید و بارک علی محمد و علی آل محمد کما بارکت علی ابراهیم انت حمید مجید.[۶۶] . ۳۴. عن ابی هریرة قال: کان رسول الله (ص) یقول اذا خرج من بیته: بسم الله، التکلان علی الله لا حول ولا قوه الا بالله و فی روایتة اخری: ثم یرفع راسه الی السماء ثم یقول: اللهم صل علی محمد و علی آل محمد؛[۶۷] . ابوهریره می‌گوید: هرگاه پیامبر اسلام (ص) از منزل خارج می‌شدند، این کلمات را می‌گفتند: به نام خدا و توکل بر خدا، هیچ پناهگاه و قدرتی جز به اتکای خداوند نیست. پس سر مبارک خویش را به طرف آسمان بلند می‌کرد و عرض می‌کرد: بار الها، بر محمد و آل محمد درود فرست. ۳۵. عن کعب بن عجرة: قال (ص): قولوا: اللهم صلی علی محمد و آل محمد. [۶۸] . حدیث دیگری هم از رسول خدا (ص) نقل شده است که حضرت آن قدر به موضوع پیوند «صلوات بر آل» به «صلوات بر خویش» اصرار داشتند که حتی فاصله انداختن بین محمد و آل محمد را با کلمه «علی» منع کرده‌اند. علامه حسن بن امان الله دهلوی عظیم آبادی هندی در تجهیز الجیش نوشته است: روی انه سئل عن کیفیة الصلوة، فقال(ص): قولوا: اللهم صل علی محمد و آل محمد، فقال رجل من الصحابة: و علی آل محمد، فقال: من فصل بینی و بین آل بـ «علی»، لم ینل شفاعتی (فلیس منی)؛[۶۹] . روایت شده است که روزی از رسول خدا (ص) سؤال شد که کیفیت صلوات فرستادن را به ما تعلیم دهید. حضرت فرمود: بگویید: اللهم صل علی محمد و آل محمد. یکی از اصحاب در این لحظه گفت: وعلی آل محمد (شاید این صحابی این گونه صلوات را بارها از دیگران شنیده و به گمان خود خواسته است تذکری به پیامبر اکرم (ص) دهد تا ایشان را از اشتباه و غفلت برهاند). حضرت (در جواب این صحابی) فرمودند: هر کس بین من و بین آل من در صلوات با کلمه «علی» فاصله بیاورد، از من نیست و شفاعت من به او نمی‌رسد. ۳۷. عن ابن مسعود(رض): اذا صلیتم رسول الله (ص) فاحسنو الصلوة فانکم لا تدرون لعل ذلک یعرض علیه، قال: فقالوا له: فعلمنا، قال قولوا: اللهم اجعل صلواتک و رحمتک و برکاتک علی سید المرسلین و امام المتقین و خاتم النبیین محمد عبدک و رسولک امام الخیر و قائد الخیر و رسول الرحمة. اللهم ابعثه مقاماً محموداً یغبطه به الاولون والاخرون. اللهم صل علی محمد و علی آل محمد کما صلیت علی ابراهیم و آل ابرهیم انک حمید مجید. اللهم بارک علی محمد و آل محمد کما بارکت علی ابراهیم و آل ابراهیم انک حمید مجید.[۷۰]. ابن مسعود می‌گوید: هرگاه بر رسول خدا صلوات می‌فرستید، نیکو صلوات بفرستید؛ زیرا شما نمی‌دانید شاید صلوات شما بر آن حضرت عرضه می‌شود. حضار از او پرسیدند: پس شما نحوه صلوات نیکو را به ما آموزش بده. ابن مسعود گفت: بگویید: بار خدایا، صلوات و رحمت و برکات خودت را بر سرور پیامبران و پیشوای متقین و ختم رسولان، حضرت محمد(ص) که بنده تو و رسول رحمت و امام خیرات بود، فرو فرست. بار خدایا، بهترین مقام را به او عنایت کن که اولین و آخرین به آن مقام غبطه خورند. بار خدایا، بهترین صلوات و درود خودت را بر محمد و آل محمد نثار گردان. همچنان که بر ابراهیم و آل ابراهیم نثار کردی، همانا تو ستوده و بزرگواری. بارخدایا، برکات خودت را بر محمد و آل محمد نازل کن، همچنان که بر ابراهیم و آل ابراهیم نازل کردی، همانا تو ستوده و بزرگواری.

صلوات ابتر

شاید رسول خدا (ص) پس از همه تأکیدات خویش بر صلوات به «آل محمد» باز هم پیش بینی می‌کردند که عده‌ای از آن مسلمانان از این توصیه تخلف می‌ورزند و از صلوات بر آل اجتناب کرده، و به صلوات بر محمد (ص) اکتفا می‌کنند، لذا طبق حدیثی که ابن حجر، این عالم بزرگ اهل سنت، نقل کرده است، حضرت در برابر مسلمین فرمود: بر من صلوات ابتر و ناقص نفرستید. ۳۸. (۱) ویروی: لا تصلوا علی الصلاة البتراء فقالوا: و ما الصلوة البتراء قال: تقولون: اللهم صل علی محمد و تمسکون، بل قولوا: اللهم صل علی محمد و آل محمد؛[۷۱] . روایت شده است که پیامبر اکرم فرمود: بر من صلوات ناقص و ابتر نفرستید. اصحاب پرسیدند: یا رسول الله، صلوات ناقص چیست؟ فرمود: این که بگویید «اللهم صل علی محمد» وتا همین جا اکتفا کنید؛ بلکه باید بگویید: «اللهم صل علی محمد و آل محمد». صلوات فرستادن بر پیامبر اکرم (ص) بدون صلوات بر آل او، نه تنها همیشه مورد کراهت و نهی آن حضرت است، بلکه این کار در نماز باعث قبول نشدن نماز به درگاه خداوند می‌شود: ۳۹. (۲) اخرج الدار قطنی و بیهقی: من صلی صلاة و لم یصلّ فیها علیّ و علی اهل بیتی لم تقبل منه؛[۷۲] . هر کس نمازی بخواند و در آن نماز بر من و آل من صلوات نفرستد، نماز وی قبول نمی‌شود. بر اساس همین گونه روایات معتبر اهل سنت است که امام شافعی در شعری که در مدح اهل بیت رسول الله (ص) سروده است، یکی از فضایل آنان را همین می‌شمارد که صلوات نفرستادن بر آنان موجب رد شدن نماز است: یا اهل بیت رسول الله حبکم فرض من الله فی القرآن انزله کفاکم من عظیم القدر منزلة من لم یصل علیکم لا صلوة له‌ای اهل بیت رسول خدا، محبت ورزیدن به شما از ناحیه خداوند در قرآن کریم واجب شده است. در منزلت و قدر و ارزش شما همین بس که هرکس در نمازش بر شما صلوات نفرستد، نماز او اصلاً نماز نیست.

صلوات بر اصحاب

صحابه رسول الله (ص) به دلیل اینکه محضر آن حضرت را درک کرده و موفق به دیدن روی آن عزیز و شنیدن سخنان ایشان و مشاهده رفتار آن بزرگوار شده‌اند، امتیازی دارند که بقیه مسلمین از آن محروم‌اند. البته ارزش خود آنها نیز با یکدیگر تفاوت داشته است. آنان که بیشتر دارای ملاکهای الهی بودند و ایمان قوی‌تر و اعمال صالح بیشتر و فداکاریهای بارزتر داشتند و در مقابل رسول الله(ص) تسلیم محض بودند، از دیگر صحابه مؤمن فضایل به مراتب بیشتری داشتند. کسانی از آنان نیز مرتکب گناهان و معصیتهایی شدند که حتی مورد نکوهش خدای بزرگ جهان قرار گرفتند و آیاتی از قرآن در هشدار و بیم آنها نازل شد. صرف نظر از آن تعداد صحابه که آیات نفاق در شأن آنها نازل شد، اکثریت صحابه قابل احترام و دارای ارزشهای انکار ناپذیرند. اما آیا لزوم احترام می‌تواند حکم جدیدی را در شریعت اسلامی تشریع کند و قانونی جدید بر سنت نبوی بیفزاید و «صلوات» را که یک شعار و قانون نازل شده الهی است و رسول خدا (ص) کیفیت انجام آن را به امت مسلمان تعلیم داده است تغییر دهد؟ اگر صلوات بر صحابه، مشروع و مورد علاقه خدا و رسول (ص) بود، چرا آن حضرت این مطلب را بیان نکرد؛ همچنان که صلوات بر آل را توصیه نمود؟ خوانندگان عزیز ملاحظه فرمودید که ده‌ها روایت از منابع معتبر اهل سنت نقل کردیم که رسول خدا (ص) صلوات بر آل را توصیه فرموده است. اما در این روایات که ما به قدر اطلاع خود در مورد صلوات دیده‌ایم، حتی یک حدیث نبوی هم راجع به صلوات بر صحابه نیافته‌ایم. کتاب کنز العمال در جلد اول ۱۱۹ حدیث و در جلد دوم ۳۴ حدیث دربارهٔ صلوات نقل کرده است که در مجموع ۱۵۳ حدیث می‌شود. جمع کننده اصلی روایات کنزالعمال که از کتاب جمع الجوامع سیوطی است، تسلط کافی بر احادیث داشته است، اما حتی یک حدیث دربارهٔ صلوات بر اصحاب نقل نکرده است. در این صورت، بر فرض که کسی نیز حدیثی در کتاب دیگری پیدا کند، آن روایت شاذ و غیر معتبر خواهد بود. اکنون سؤال ما این است که چرا بعضی از ارجمندان اهل سنت نه تنها غالباً صلوات بر آل را حذف می‌کنند و در کتابها و سخنرانیهایشان پس از نام پیامبر اکرم (ص) جمله «صلی الله علیه و سلم» را به کار می‌برند، بلکه اصرار دارند که هرگاه صلوات بر آل آن حضرت می‌فرستند، صلوات بر اصحاب را نیز جزء صلوات قرار دهند. آیا بهتر نیست که به جای آن حذف و این زیاده که هر دو بر خلاف سنت ثابت است، در مقابل سنت نبوی زانو بزنیم و از این پس همه با هم طبق تعلیم خاتم انبیا (ص) و این روایات متواتر منابع اهل سنت، صلوات را بر محمد و آل او بفرستیم؟ و آیا بهتر نیست که وحدت پیروان مذاهب اسلامی به صورت تسلیم عملی همه مسلمین در برابر کتاب خدا و سنت ثابت نبی اکرم (ص) باشد؟ آری، روایات مذکور در حد اعلای تواتر است تا جایی که یکی از نقادترین علمای حدیث اهل سنت، یعنی ابن حجر هیثمی که بسیاری از روایات کتب حدیث اهل سنت را از نظر سند مخدوش و ضعیف می‌شمرد، این حدیث کیفیت صلوات بر محمد و آل محمد را مورد اتفاق همه علما دانسته و گفته است: الحدیث المتفق علیه: قولوا: اللهم صل علی محمد و علی آل محمد.[۷۳]. ابن تیمیه حنبلی که دیدگاه منفی و بدبینانه‌ای به معارف تشیع داشته است، در مورد کیفیت صلوات اعتراف می‌کند که خداوند متعال فرمان صلوات فرستادن بر رسولش را در قرآن صادر کرده است، و رسول گرامی‌اش (ص) نیز کیفیت صلوات بر خود را برای ما تفسیر کرده که باید بدین گونه بر محمد و آل محمد صلوات بفرستیم: فالله تعالی امر بالصلوة علی نبیه (ص) وقد فسر النبی (ص) ذلک بالصلوة علیه و علی آله. [۷۴] . و نیز علامه سبکی شافعی، پس از تحقیق و تتبع همه روایات کتب حدیث اهل سنت در مورد صلوات، حاصل و مفاد و تعبیرات همه آن روایات را استخراج و تنظیم نموده و مجموعه این تعبیرات را به صورت ۴۵ نوع صیغه و عبارت تدوین کرده و در پایان کتابش ارائه داده است.[۷۵] لذا بعضی از علمای بزرگ اهل سنت به خاطر عمل به این احادیث نبوی و اطاعت از نبی اکرم (ص)، موقع صلوات فرستادن این نکته را مراعات نموده‌اند. از جمله آنها علامه ساعاتی احمد عبدالرحمه البنّاء مؤلف کتاب روایی عظیم الفتح الربانی لترتیب المسند لامام احمد بن حنبل الشیبانی است. ایشان مجموعه احادیث مسند امام احمد بن حنبل را به صورت موضوعی تنظیم و به صورت چندین جلد تدوین کرده است. وی در خطبه و مقدمه کتابش این نکته مهم را مراعات کرده و پس از حمد خداوند، صلوات بر محمد و آل محمد فرستاده و پس از آن برای رضایت خداوند از صحابه دعا نموده است: بسم الله الرحمن الرحیم... اللهم صل علی محمد و آل محمد کما صلیت علی ابراهیم و آل ابرهیم انک حمید مجید؛ اللهم بارک علی محمد و آل محمد کما بارکت علی ابراهیم و آل ابراهیم انک حمید مجید و سلم تسلیماً کثیراً و ارض اللهم عن الصحابة و التابعین و الائمة المجتهدین والفقهاء والمحدثین ومن تبع هدیهم باحسان الی یوم الدین. به امید روزی که همه مسلمین بتوانند با مذاکرات دوستانه با عقاید واندیشه‌های یکدیگر آشنایی پیدا کنند و علاوه بر رفع ابهامات و سوء تفاهمات، در نقاط مشترک توافق نمایند و با کمک یکدیگر فرهنگ اسلام را در جهان گسترش دهند.

پانویس

  1. ↑ المیزان، ج ۱۶، ص۳۳۸.
  2. ↑ همان، ص۳۴۳.
  3. ↑ مفردات راغب.
  4. ↑ احزاب،(۳۳)، آیه۵۶.
  5. ↑ الصواعق المحرقة، ص۱۴۸.
  6. ↑ انما یرید الله لیذهب عنکم الرجس اهل البیت و یطهرکم تطهیرا-، احزاب،(۳۳)،آیه ۳۳.
  7. ↑ اطیعواالله و اطیعوا الرسول و اولی الامر منکم-...نساء، (۴)،آیه۵۹.
  8. ↑ یا ایهالرسول بلغ ما انزل الیک من ربک...- مائده، (۵)، آیه۷.
  9. ↑ الیوم اکملت لکم دینکم و اتممت علیکم نعمتی و رضیت لک الاسلام دیناً-، مائده، (۵)، آیه۳۵.
  10. ↑ انما ولیکم الله و رسوله والذین آمنوا الذین یقیمون الصلوة و یوتون الزکوة و هم راکعون-، مائده، (۵)، آیه ۵۵.
  11. ↑ فاسألوا اهل الذکر ان کنتم لا تعلمون-، انبیا. (۲۱)، آیه۷، و نحل، (۱۶)، آیه۴۳.
  12. ↑ ... و بالنجم هم یهتدون-، نحل، (۱۶)، آیه۱۶.
  13. ↑ ... و لکل قوم هاد-، رعد،(۱۳)، آیه۷.
  14. ↑ ... واجعلنا للمتقین اماماً-، فرقان، (۲۵)، آیه ۷۴.
  15. ↑ قل لا اسئلکم علیه اجراً الاالموده فی القربی-، شوری، (۴۲)، آیه ۲۳.
  16. ↑ ثم لتسئلن یومئذ عن النعیم-، تکاثر، (۱۰۲)، آیه۸.
  17. ↑ و من عنده‌ام الکتاب-، رعد، (۱۳) آیه۴۳.
  18. ↑ فمن حاجک فیه... فقل تعالوا ندع ابنائنا... ثم نبتهل...-، آل عمران، (۳)، آیه۶۱.
  19. ↑ یخرج منها اللوء لوء و المرجان-، الرحمن، (۵۵)، آیه ۲۲.
  20. ↑ و یؤثرون علی انفسهم ولو کان بهم خصاصة-، حشر، آیه۹.
  21. ↑ هل اتی علی الانسان... و یطعمون الطعام علی حبه مسکیناً و یتیماً و اسیراً-، انسان، (۷۶)، آیه۷-۸.
  22. ↑ قال النبی: انی تارک فیکم الثقلین کتاب الله و عترتی اهل بیتی و انهما لن یفترقا حتی یردا علی الحوض. مسند امام احمد حنبل، ج ۳، ص۱۴.
  23. ↑ قال النبی (ص): مثل اهل بیتی کمثل سفینه نوح من رکبها نجی و من تخلف عنها غرق. مستدرک الصحیحین، ج۲، ص۳۴۳.
  24. ↑ قال النبی(ص): فاطمة بضعه منی. فمن اغضبها اغضبنی. صحیح بخاری، باب مناقب فاطمه، ج ۵، ص ۲۶ ط دارالجیل بیروت.
  25. ↑ قال النبی: الحسن و الحسین سیدا شباب اهل الجنة. مستدرک الصحیحین، ج۳، ص۱۶۷.
  26. ↑ قد آخی رسول ا لله (ص): بینه و بین علی. صحیح ترمذی، ج۲، ص۲۹۹.
  27. ↑ قال النبی (ص): فی علی خمس خصال... الرابعه فان لوائی معه یوم القیامه و تحته آدم و ماولد.... کنزالعمال، ج۶، ص۳۹۸.
  28. ↑ ابن عباس: اول من اسلم مع رسول الله (ص) علی (درالمنثور، ذیل آیه -و کنتم ازواجا ثلاثة-).
  29. ↑ قال النبی (ص): یا علی انت بمنزله الکعبة، کنزالحقایق، ص ۱۸۸.
  30. ↑ قال النبی(ص): انا مدینه العلم و علی بابها، مجمع الزواید هیثمی، ج۹، ص۱۱۴.
  31. ↑ قال النبی (ص) بفاطمة: زوجتک خیر اهلی اعلمهم علمأ و افضلهم حلماً، فضائل الحسنه ۱/۲۲۲ نقل از: کنزالعمال ۶/۱۵۳ و ۳۹۷.
  32. ↑ مسند احمد بن حنبل، ج۶، ص۳۲۳، فضائل الخمسه، ج۱، ص۲۱۹، کنزالعمال، ج۷، ص۱۰۳، درالمنثور، ذیل آیه التطهیر، سوره احزاب؛ مشکل للاثار، طحاوی، ج۱، ص۳۳۴، احقاق الحق، ج۹، ص۵۹۰؛ منتخب کنزالعمال در هامش المسند،ج۵، ص۹۶، فرائدالسمطین حموینی، تاریخ ابن عساکر (منتخب)، ج۴، ص۲۰۴، ینابیع المودة حنفی قندوزی، ص ۱۰۸، تفسیر ثعلبی، ارجع المطالب، علامه ص ۳۱۴، القول الفصل، حضرمی ص ۱۸۵، رشفة الصادی حضرمی، ص ۳۰.
  33. ↑ صحیح بخاری، کتاب التفسیر، ج۶، ص ۲۱۷، ذیل سوره احزاب، کنز العمال، ج۲، ص ۲۷۹، حدیث ۴۰۰۶، الصواعق المحرقة، ص۴۶؛ ابن حجر که بسیاری از روایات معتبره اهل سنت را با دقت در سند تضعیف می‌کند گفته است این حدیث صحیح است، فضائل الخمسه من الصحاح السته تالیف علامه فیروز آبادی، ج ۱،ص ۲۰۹، این حدیث را از منابع ذیل نقل کرده است: صحیح بخاری، کتاب الدعوات باب الصلاة علی النبی (ص)، صحیح بخاری، کتاب بدء الخلق، صحیح مسلم، کتاب الصلوة علی النبی (ص) بعد التشهد؛ مستدرک الصحیحین؛ مسند امام احمد ابن حنبل؛ حلیه الاولیاء او نعیم اصفهانی، تاریخ خطیب بغدادی؛ احقاق الحق، ج۹، ص۵۲۴. از: صحیح بخاری، ج۴، ص۱۴۶، ط امیریه مصر،ج۸،ص۷۷وج ۶، ص۱۲۰، کتاب الدعوات باب الصلوه علی النبی (ص) کتاب بدء الخلق + کتاب التفسیر ذیل سوره احزاب، صحیح مسلم،ج۲،ص۱۶، ط صبیح مصر کتاب الصلوه علی النبی (ص) بعد التشهد، مسند ابو داود طیالیسی ص ۱۴۲ حیدر آباد دکن، سنن نسائی،ج۱،ص۱۹۰، ط میمنه مصر، المنتفی ابی جارود نیشابوری ص ۸۰ تا۱۸۹، تفسیر جامع البیان طبری، ج۲۲، ص۴۳، ط حلبی مصر، تاریخ بغداد حطیب بغدادی، ج۶، ص۲۱۶، قاهره، موضع اوهام الجمع و التفریق، ج۲، ص۲۶۸، خطیب بغدادی، اخبار اصبهان حافظ ابو نعیم، ج۱، ص۱۳۰، محلی ابن حزم اندلسی، ج۴، ص۱۳۵، سنن دارمی،ج۱، ص۳۰۹، التدوین رافعی، ج۱، ص۷۰، سنن بیهقی جزء ۲،ص ۸_۱۴۷، المنتفی فی سیره المصطفی (ص) ص ۱۹۰، بردایع المنن ساعانی،ج۱،ص۹۲، الاعلام بفضل الصلاء علی النبی (ص) تالیف علامه نمیری، مشکل الاثار طحاوی،ج۳،ص۷۱، معالم التزیل بغوی،ج۵،ص۲۲۵، القول البدیع سخاوی ص ۲۵، وسیله المال با کثیر حضرمی ص ۶۹، اکشف والبیان ثعلبی، ذخایر العقبی طبری ص ۱۹، منهاج السنه ابن تیمیه،ج۴،ص۶۵، ط قاهره، تاریخ ابن عساکر، ارشاد الساری قسطلانی،ج۹،ص۲۲۴ وج۷،ص۳۶۵ وج۵،ص۴۲۸، فرائد السمطین حموینی، نظم دررالسمطین زرندی ص ۴۵، تفسیر القرآن ابن کثیر،ج۱،ص۱۷۲، ط مصر، فتح الباری عسقلانی،ج۸،ص۴۳۲، عده القاری عینی،ج۱۵،ص۲۶۴، تفسیر خازن،ج۵،ص۲۲۵، اجمع الصغیر سیوطی ص ۲۱۹ ط مصر، اعالم الموقعین ابن قیم،ج۴،ص۳۰۹، الدر المنضور ابن حجر هیتمی ص ۱۲، طبقات الشافعیه کبری سبکی،ج۱،ص۹۵، ط قاهره، تنبیه الغافلین سمرقندی ص ۱۴۸، نهایه الادب نویری،ج۵،ص۳۰۸، علم الکتاب میرمحمدی حنفی ص ۲۶۴، ینابیع الموده حنفی قندوزی ص ۱۹۲، قبح البیان سید حسن خان،ج۷،ص۳۱۳، مناقب شبخ عبدالله شافعی ص ۷۰، فتح الکبیر نبهانی،ج۲،ص۳۱۴، فرائب الاغتراب آلوسی ص ۱۱۲، انوار المحمدیه آلوسی ص ۴۲۳، منتخب الصحیحین آلوسی ص ۱۲۹، تیسیر الوصول شیبانی،ج۱،ص۲۳۳، رشفه الصادی حضرمی ص ۲۹، ارجح المطالب حنفی الامر تسری ص ۸۱ و ۳۱۷، البیان و التعریف ابن حمزه،ج۲،ص۱۳۴، الاتحاف زبیدی حنفی، ج۳،ص۷۸، تذکر این نکته لازم است که ما حدود این پنجاه کتاب از مهم‌ترین منابع و تالیفات علما اهل سنت را به عنوان سند حدیث اول مطرح ساختیم و از بقیه منابع دیگر صرف نظر کردیم و اگر بنا باشد که برای هر کدام از احادیث بعدی هم به همین اندازه از تالیفات علمای بزرگ اهل سنت نقل کنیم، حجم این جزوه چند برابر می‌شود. تو حدیث مفصل بخوان از این مجمل، لذا جهت اختصار در احادیث بعدی فقط نام بعضی از مدارک را ذکر خواهیم کرد، کسانی که به تحقیق بیشتر و یافتن احادیث و ماخذ بیشتر علاقه دارند به کتاب احقاق الحق، ج۹، ص۵۴۰ و ج ۳، ص۲۵۲، وج ۱۸، ص۲۹۰، وکتاب فضائل الخمسه من الصحاح السته، ج۱ و دیگر کتب مربوط که علمای شیعه احادیث اهل سنت را جمع آوری کرده‌اند مراجعه نمایند.
  34. ↑ فضائل الخمسه عن الصحاح السته، ج۱، ص۲۱۰، به نقل از: صحیح بخاری کتاب التفسیر، ذیل آیه -ان الله و ملائکته یصلون علی النبی-؛ صحیح بخاری کتاب الدعوات باب الصلاة علی النبی، سنن نسائی،ج۱، ص۱۹۰، مسند احمد بن حنبل، ج۲، ص۴۷، مشکل الاثار طحاوی، ج۳، ص۷۳. و نیز احقاق الحق از: صحیح بخار، ج۶، ص۱۲۱، ط مصر وج۸، ص۷۷، عمده القاری، عینی حنفی، ج۱۹، ص۱۲۶، الجمع بین الصحیحین، ج۲، ص۵۰۲، حمیدی، کنز العمال،ج۷، ص۳۴۱، حیدر آباد، الدر المقصود، لبن حجر هیثمی، جواهر البحار نبهانی، ج۴، ص۱۵۸، منتخب الصحیحین ص ۱۲۹، فتح الکبیر، نبهانی،ج۲،ص۳۰۴.
  35. ↑ کنز العمال، ج ۲ص۲۸۲ حدیث ۴۰۱۳، فضائل الخمسة، ۱/۲۱۰ از: صحیح مسلم کتاب الصلوة باب الصلوة علی النبی (ص) بعد التشهد؛ سنن ترمذی ج ۲، ص۲۱۲. همین حدیث را از علی (ع) و ابی حمید و کعب بن عجرة و طلحه و ابن عبدالله و ابی سعید و زید ابن خارجه یا حارثه بن زید و بریده نقل کرده است و گفته است این حدیث صحیح است. سنن نسائی، سنن ابس داود، موطاء مالک، مسند امام احمد حنبل، مستدرک حاکم؛ سنن دارمی، سنن بیهقی؛ مشکل الاثار، طحاوی؛ احقاق الحق ج۹، ص۵۴۹، صحیح مسلم ج۲، ص۱۶ صبیح، سنن نسائی ج۱، ص۱۸۹ میمنه، سنن دارمی ص ۳۰۹، مطبعة اعتدال دمشق؛ موطا امام مالک بن انس ج۱، ص۱۳۷، ط حلبی مصر، مستدرک الصحیحین، حاکم نیشابوری ج۱، ص۲۶۸، حیدرآباد، سنن کبیره بیهقی ج۲، ص۱۴۶ و ۳۷۸ حیدر آباد، مشکل الاثار، طحاوی ۳/۷۱، محلی ابن حزم اندلسی، ج۳، ص۲۷۲و ج۴، ص۱۳۴، تاریخ دمشق ابن عساکر ج۱۰، ص۱۵۲، الحجه علی اهل المدینه محمد بن حسن شیبانی ص ۱۳۹، تفسیر ابن کثیر، کنزالعمال ۷/۳۴۱ ط حیدر آباد.
  36. ↑ الصواعق المحرقة ابن حجر ص ۱۴۷؛ فضائل الخمسه ج۱، ص۲۱۴، از سنن دار قطنی، ص ۱۳۵.
  37. ↑ فضائل الخمسة ج۱، ص۲۱۳ از سنن بیهقی ج۲، ص۱۴۷، مسند شافعی ص ۲۳.
  38. ↑ فضائل الخمسه ج۱، ص۲۱۴، از سنن دار قطنی، ص ۱۳۵.
  39. ↑ فضائل الخمسه ج ۱، ص۲۱۰ از صحیح نسائی، ج۱، ص۱۹۰.
  40. ↑ فضائل الخمسه ج ۱، ص۲۱۴، از مسند امام شافعی، ص ۲۳؛ کنز العمال، ج۱، ص۲۰۳، مشکل الاثار طحاوی ج۳، ص۷۵.
  41. ↑ فضائل الخمسه، ج۱، ص۲۱۵، به نقل از: تاریغ بغداد، ج۱۴، ص۳۰۳.
  42. ↑ فضائل الخمسه، ج۱، ص۲۱۲، به نقل از: فتح الباری فی شرح البخاری ۱۳/۴۱۱.
  43. ↑ کنزالعمال ج ۱ حدیث ۴۰۹۱۴ از ابن عساکر.
  44. ↑ کنزالعمال ج۱ حدیث ۳۹۹۴ از ابو نعیم.
  45. ↑ فضائل الخمسه ج۱ص۲۱۳ از: تفسیر طبری ج۲۲ص۳۱.
  46. ↑ تفسیر طبری،ج۲۲،ص۳۱.
  47. ↑ فضائل الخمسه، ج۱، ص۲۱۳، از: مسند امام احمد بن حنبل، ج۵، ص۳۵۳، تاریخ بغداد، ج۸، ص۱۴۲، احقاق الحق، ج۹، ص۵۲۸، به نقل از: مجمع الزواید هیثمی، ج۲، ص۱۴۴ و ج۱۰، ص۱۶۳، الاعلام بفضل الصلوه علی النبی، ص ۲۴، تفسیر ابن کثیر المطبوع بهامش فتح البیان، ج۸، ص۱۱۷.
  48. ↑ کنزالعمال، ج۲ حدیث ۳۹۸۸، به نقل از: طبرانی در معجم اوسط، فضائل الخمسه، ج۱، ص۲۰۶، فیض القدیر، ج۵، ص۱۹، شعب الایمان بیهقی، الاربعین عبدالقادرهاوی.
  49. ↑ کنزالعمال، ج ۲، حدیث ۳۹۹۱ به نقل از: بیهقی در شعب الایمان، احقاق الحق، ج۹، ص۵۶۹.به نقل از: معرفه علوم الحدیث حاکم نیشابوری، ص ۳۲، فرائد السمطین حموینی ص ۸، ذیل اللئالی سیوطی، ص ۱۵۳، القول البدیع سخاوی، ص ۲۸، وسیله المال باکثیر حضرمی، ص۷۱.
  50. ↑ کنز العمال، ج ۲، حدیث ۳۹۹۸، عن مسند انس و ابن عساکر.
  51. ↑ همان، ج۲، حدیث ۴۰۰۵، به نقل از: المعجم الکبیر للطبرانی و تفسیر طبری، مسند امام احمد بن حنبل، حلیة الاولیاء ابی نعیم، مشکل الاثار، طحاوی؛ الاستیعاب، ابن عبدالبر.
  52. ↑ فضائل الخمسه، ج۱، ص۲۱۲، به نقل از: صحیح ابن ماجة کتاب الصلوة، ص ۶۵، حلیه الاولیاء ابی نعیم، ج۴، ص۲۷۱.
  53. ↑ کنزالعمال، ج۱، حدیث ۲۱۸۴.
  54. ↑ همان، ج۱، حدیث ۲۱۸۵.
  55. ↑ همان، ج۱، حدیث ۲۱۸۶.
  56. ↑ همان،ج۱، حدیث ۲۱۸۷، به نقل از ابن عساکر از عایشه.
  57. ↑ همان،ج۱، حدیث۲۱۵۰، به نقل از: بیهقی، ابن داود، ابن ماجه، سنن نسائی.
  58. ↑ کنزالعمال، ج۱، حدیث ۲۱۹۹، از مسند امام احمد بن حنبل، ابن سعد، بغوی، بارودی معجم الکبیر طبرانی.
  59. ↑ کنزالعمال، ج۱، حدیث ۲۱۷۵، از سنن نسائی.
  60. ↑ کنزالعمال، ج۱، حدیث ۲۱۸۳.
  61. ↑ منتخب کنزالعمال، به نقل از کنز العمال، ج۱.
  62. ↑ الصواعق المحرقه، ص ۱۴۶.
  63. ↑ احقاق، ج۹، ص۵۶۲، به نقل از سنن نسائی، ج۱، ص۹۰، ط میمنه مصر، مشکل الاثار، طحاوی، ج۳، ص۷۱، جامع الصغیر، سیوطی، ینابیع الموده حنفی قندوزی، ص ۱۸۵، اسلامبول؛ فتح الکبیر نبهانی، ج۲، ص۱۹۰، القول البدیع سخاوی.
  64. ↑ احقاق الحق، ج۹، ص۵۷۹. به نقل ازمشکل الاثار طحاوی، ج۳، ص۷۱، الآیات والبینات عبدالحفیظ فهری، ص ۴۲۸، الاعلام بفضل الصلوه علی النبی (ص).
  65. ↑ احقاق الحق، ۹/۵۲۸ به نقل از: مشکل الاثار، طحاوی،ج۳، ص۷۱، الکنی و الاسماء علامه دولابی، ج۱، ص۲۴.
  66. ↑ احقاق الحق،ج۹، ص۵۸۴. به نقل از تفسیر طبری، ج۲۲، ص۴۳. و تفسیر ابن کیثر،ج ۸، ص۱۱۸، القول البدیع، سخاوی، ص۲۸ و الاعلام بفضل الصلوة علی النبی.
  67. ↑ احقاق الحق، ج۱۸، ص۳۰۸، به نقل از کتاب الوسیله حضرمی ج۴، غالیة المواعظ ابو البرکات افندی، ج۲، ص۹۴، مراة المومنین.
  68. ↑ احقاق الحق،ج ۱۸، ص۲۹۳. به نقل از مختصر سنن ابی داود علامه حافظ منذری، ص ۴۵۴ قاهره.
  69. ↑ جلال الدین دوانی در حاشیه علی شرح التجرید للقوشجی، (احقاق الحق،ج۹، ص۶۴۳).
  70. ↑ الترغیب والترهیب امام عبدالعظیم منذری،ج۳، ص۳۰۵، به نقل از احقاق الحق، ج۱۸، ص۲۹۶.
  71. ↑ الصواعق المحرقة ابن حجر، ص ۸۷-۱۴۶.
  72. ↑ الصواعق المحرقة، ابن، الحجر، ص ۲۳۵.
  73. ↑ الصواعق المحرقه، ص ۲۳۲ از: احقاق الحق، ج ۹، ص ۵۹۹.
  74. ↑ منهاج السنة، ابن تیمیه، ج ۲، ص ۱۴۴ از: احقاق الحق، ج ۹، ص ۵۹۹.
  75. ↑ شفا السقام، ص ۲۳۱، علی ما جمعه العلامة النمیری، به نقل از: احقاق الحق، ج ۹، ص ۶۰۶.
بازگشت به کتب معروف سیاسی
برگرفته از «https://wiki.imaroof.ir/index.php?title=كيفيت_صلوات_از_نگاه_فريقين&oldid=23095»