فرهنگ مصادیق:خدمات علم به دین - تاریخچهٔ ویرایش‌ها

Fayzi: /* موارد عدم تأثیر علم بر دین */

2017-01-24T07:05:54Z

‏موارد عدم تأثیر علم بر دین

Fayzi: اصلاح نویسه‌های عربی، اصلاح فاصلهٔ مجازی، اصلاح ارقام

2016-12-22T10:19:56Z

اصلاح نویسه‌های عربی، اصلاح فاصلهٔ مجازی، اصلاح ارقام

User16: User16 صفحهٔ خدمات علم به دین را به فرهنگ مصادیق:خدمات علم به دین منتقل کرد

2016-09-22T09:59:02Z

User16 صفحهٔ خدمات علم به دین را به فرهنگ مصادیق:خدمات علم به دین منتقل کرد

User16: اصلاح نویسه‌های عربی، اصلاح ارقام

2016-09-18T14:29:07Z

اصلاح نویسه‌های عربی، اصلاح ارقام

صفحهٔ تازه

<div class="head1">خدمات علم به دین</div>

==مقدمه==

همان‌گونه که ابعاد مختلف دین تأثیراتی عمیق بر جنبه‌های مختلف علوم برجای می‌گذارند، معارفی که از دیگر راه‌ها و منابع به‌دست می‌آیند نیز می‌توانند در فهم و رفتار دینی ما تأثیر داشته باشند. در اینجا ابتدا به قلمروهایی که چنین تأثیری وجود ندارد اشاره کرده، سپس به برخی از مهم ترین مواردی که علوم مختلف می توانند به معرفت دینی یا عمل به دستورات دینی کمک کنند خواهیم پرداخت.<br/>

==موارد عدم تأثیر علم بر دین==

دستورالعمل‌ها و قوانین دینی یا باید مستقیماً از منابع دینی استخراج شوند، و یا با روش صحیح و منطقی از نظام باورها و ارزش‌های دینی استنباط گردند. روش تجربی و سازوکارهای مربوط به آن، مانند آمار و نظرسنجی در این زمینه هیچ نقشی ندارند. نه قانون

اسلامی را می‌توان با آمار کشف کرد، و نه با آمار می‌توان آن را تغییر داد. افکار عمومی و نظر اکثریت شهروندان نیز نمی‌توانند به این مسئله کمک کنند. در این زمینه قرآن کریم می‌فرماید: «وَ إِن تُطِعْ أَکْثرَ مَن فیِ الْأَرْضِ یُضِلُّوکَ عَن سَبِیلِ اللَّهِ إِن یَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَ إِنْ هُمْ إِلَّا یخْرُصُون‏؛<ref>انعام (6)، 11.</ref>اگر از اکثریت مردم روی زمین اطاعت کنی تو را از راه خدا گمراه می‌کنند؛ زیرا اکثریت مردم تابع گمانشان هستند و سخنی که می‌گویند از روی حدس و تخمین است».<ref>محمدتقی مصباح یزدی، «رابطه ایدئولوژی و فرهنگ‌اسلامی با علوم انسانی»، در مجموعه مقالات وحدت حوزه و دانشگاه و بومی و اسلامی کردن علوم انسانی، 27 آذر 1378، ص80.</ref><br/>

==تأثیر علم بر فهم یا اثبات گزاره‌های توصیفی دین==

یکی از خدماتی که علوم تجربی می‌توانند به دین ارائه کنند، این است که پاره‌ای از نتایج قطعی این علوم برای اثبات برخی از گزاره‌های دین به‌کارگرفته شوند. برخی از این گزاره‌ها، حکایت‌گر حقایقی هستند که می‌توان از یافته‌های علمی به‌عنوان یکی از مقدمات (صغری) براهین فلسفی اثبات آنها استفاده کرد.<ref>محمدتقی مصباح یزدی، ایدئولوژی تطبیقی، ج 1، ص 15.</ref> به‌عنوان نمونه، علم زیست‌شناسی با روش خود می‌تواند روابط پیچیده و نظم حیرت انگیز موجود میان اجزاء یک موجود زنده را کشف کند که به حیات و رشد آن کمک می‌رسانند. اگر این یافته‌های علمی را در

دستگاه استدلال فلسفی قرار دهیم و مقدمه‌ای عقلی (کبری) به آن ضمیمه نماییم که: «هر نظمی مخلوق ناظمی آگاه است»، می‌توان نتیجه گرفت که جهان هستی با این نظم دقیق خود مخلوق ناظمی آگاه است. به‌این صورت، یافته‌های علمی تجربی در خدمت اثبات یکی از اصول اعتقادی دین قرار می‌گیرد.<br/>

از سوی دیگر، مسائلی که از راه وحی معلوم گشته‌اند و در قالب متون و آموزه‌های دینی به‌دست ما رسیده‌اند موهبت‌هایی الهی‌اند که تنها برای مؤمنان یقین‌آورند. برخی از این حقایق قابل تبیین و اثبات از راه‌های عقلی یا تجربی هم هستند. اثبات چنین مسائلی با استفاده از مقدمات و روش‌های مورد قبول دیگران می‌تواند به ایشان کمک کند تا هم راهی به فهم آن واقعیات بیابند، و هم از این طریق به حقانیت دین الهی پی‌ببرند، و به سرچشمه هدایت رهنمون گردند.<ref>محمدتقی مصباح یزدی، مباحثی دربارهٔ حوزه، ص 122.</ref> افزون بر این‌ها، با اثبات آنچه در دین اسلام دربارة حقایق تجربی و عقلی آمده، و مقایسة آنها با دیگر نظریات علمی و فلسفی می‌توان برتری اسلام را در عرصه‌های مختلف به اثبات رساند.<ref>همان، ص28.</ref><br/>

==تأثیر علم بر فهم یا اثبات گزاره‌های دستوری دین==

احکام تعبدی دین تابع مصالح و مفاسدی واقعی است. بسیاری از این مصلحت‌ها به سعادت اخروی انسان مربوط می‌شوند و حاکی از

رابطه‌ای هستند که میان فعل اختیاری انسان با کمال نهایی و قرب الی الله وجود دارد. شناخت چنین مصلحت‌هایی از تیررس عقل و تجربه خارج است. ولی بعضی از مصالح دستورات دینی به فواید و آثاری مربوط می‌شوند که در همین دنیا نصیب فرد یا جامعه می‌شود. این‌گونه مصلحت‌های دنیوی می‌توانند از راه تجربه نیز اثبات شوند و توصیه‌ها یا انذارهای دینی مربوط را با کمک روش تجربی تبیین و اثبات کنند.<ref>محمدتقی مصباح یزدی، «سلسله درسهایی دربارهٔ معرفت دینی (2)»، فصلنامه مصباح، س 6، ش 21 (بهار 1376)، ص 15.</ref><br/>

پس از مشخص کردن حوزة دین و قلمرو آن، می‌توان گفت: در این چارچوب، هرچه اثبات شود جزئی از دین است، خواه از راه دلایل نقلی و تعبدی اثبات شود و خواه از راه‌های عقلی و غیرتعبدی. در هر صورت، اگر آنچه با دلیل معتبر اثبات می شود کاشف از اراده الهی باشد، می‌توان مضمون آن را به خداوند و دین نسبت داد، و جزئی از معرفت دینی به حساب می‌آید.<ref> محمدتقی مصباح یزدی، «سلسله درسهایی دربارهٔ معرفت دینی (1)»، فصلنامه مصباح، س 5، ش20 (زمستان 1375)، ص 11.</ref><br/>

از دیگر خدماتی که علم می‌تواند در حوزة مسائل عملی و دستوری در اختیار دین قرار دهد، کمک در حوزة موضوع‌شناسی احکام است. با وجود آن‌که در اسلام، همة احکام کلی بیان شده است و با استناد به آن‌ها می‌توان احکام جزئی را در هر شرایطی استخراج و استنباط کرد، ولی برای تطبیق این احکام کلی بر

مصادیق خاص آن در هر زمان و مکان و با توجه به شرایط متغیر، لازم است ویژگی‌های وضعیت موجود به‌درستی شناخته شود تا حکم مربوط به آن معلوم گردد. ممکن است گاهی برای تشخیص خصوصیات و ویژگیهای موضوع یک حکم دینی نیاز باشد از روشهای تجربی مانند آمار استفاده کنیم. همچنین هنگام تزاحم دو مصلحت ـ که به دو حکم متفاوت می‌انجامندـ چه بسا لازم شود تا برای تشخیص مصلحت اهمّ، از یافته‌های تجربی و نیمه‌تجربی علوم طبیعی یا انسانی کمک گرفته‌شود. نکته‌ای که باید به آن توجه شود این است که استفاده از روش تجربی در این‌گونه امور به این معنا نیست که مثلاً آمار یا استقراء می‌توانند احکام حقوقی دین را تعیین کنند یا تغییر دهند، بلکه آنها تنها زمینه‌های مصلحت و مفسده را معرفی می‌کنند، یا به بیان دیگر، موضوع را مشخص می‌نمایند.<br/>

در برخی مسائل فقهی، آگاهی‌هایی خاص از علوم تجربی، می‌توانند به فقیه کمک کنند تا، به‌خصوص در مسائل اجتماعی، به شناختی صحیح و دقیق از موضوعات احکام نایل آید. این مطلب به‌ویژه دربارة موضوعات نوپدید (مسائل مستحدثه) از اهمیت بیشتری برخوردار است.<ref>محمدتقی مصباح یزدی، مباحثی دربارهٔ حوزه، ص 126.</ref>از این‌رو، یک مجتهد باید علاوه بر علوم متداول در حوزه، از علوم روز نیز آگاهی داشته باشد تا بتواند با استفاده از همان قواعدی که در دست دارد، احکام مورد نیاز جامعه را در هر زمان تشخیص داده، فتوایی مطابق با نظر شرع صادرکند.<ref>همان، ص 96ـ97.</ref><br/>

برای شناخت مصادیق جزئی، ممکن است مواردی را خود تجربه کنیم، یا مواردی را از تحقیقات و یافته‌های دیگر دانشمندان استفاده نماییم. بنابراین، زمینة کمک متخصصان دیگر علوم و رشته‌های مختلف علمی به عالمان دین آن است که در تشخیص مصداق برای موضوع قواعد کلی شرعی به او مدد رسانند. درنتیجه، چنان نیست که با داشتن آموزه‌های اسلام از دیگر علوم بی‌نیاز شویم، زیرا دست‌کم برای شناخت موضوعات، به علوم مختلفی نیاز داریم. همچنین با شناختن و فرا گرفتن علوم، از اسلام بی‌نیاز نمی‌شویم، چرا که شناخت موضوعات، بدون استنباط حکم آنها از منابع دینی، نمی‌تواند انسان را به‌سوی هدف رهنمون گردد.<ref>محمدتقی مصباح یزدی، محمدتقی مصباح یزدی، «سلسله گفت و شنودهایی در مورد مباحث بنیادی علوم انسانی»، فصلنامه مصباح، س 2، ش 8 (زمستان 1372)، ص 19ـ20.</ref><br/>

== پانویس ==
{{پانویس|colwidth=30em|۲}}
<div class="source"><span class="title">منبع:</span><span class="text"> [http://mesbahyazdi.ir/node/5247 پایگاه اطلاع رسانی آثار حضرت آیت الله مصباح یزدی] - تاریخ برداشت: 95/06/28</span></div>

<div class="hold">
<div class="return">بازگشت به [[شناخت موضوعات احکام شرعی]] </div>
</div>

@@ سطر ۹: / سطر ۹: @@
 دستورالعمل‌ها و قوانین دینی یا باید مستقیماً از منابع دینی استخراج شوند، و یا با روش صحیح و منطقی از نظام باورها و ارزش‌های دینی استنباط گردند. روش تجربی و سازوکارهای مربوط به آن، مانند آمار و نظرسنجی در این زمینه هیچ نقشی ندارند. نه قانون.<br/>
-اسلامی را می‌توان با آمار کشف کرد، و نه با آمار می‌توان آن را تغییر داد. افکار عمومی و نظر اکثریت شهروندان نیز نمی‌توانند به این مسئله کمک کنند. در این زمینه قرآن کریم می‌فرماید: «وَ إِن تُطِعْ أَکْثرَ مَن فیِ الْأَرْضِ یُضِلُّوکَ عَن سَبِیلِ اللَّهِ إِن یَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَ إِنْ هُمْ إِلَّا یخْرُصُون‏؛<ref>انعام (6)، 11.</ref>اگر از اکثریت مردم روی زمین اطاعت کنی تو را از راه خدا گمراه می‌کنند؛ زیرا اکثریت مردم تابع گمانشان هستند و سخنی که می‌گویند از روی حدس و تخمین است».<ref>محمدتقی مصباح یزدی، «رابطه ایدئولوژی و فرهنگ‌اسلامی با علوم انسانی»، در مجموعه مقالات وحدت حوزه و دانشگاه و بومی و اسلامی کردن علوم انسانی، 27 آذر 1378، ص80.</ref><br/>
+اسلامی را می‌توان با آمار کشف کرد، و نه با آمار می‌توان آن را تغییر داد. افکار عمومی و نظر اکثریت شهروندان نیز نمی‌توانند به این مسئله کمک کنند. در این زمینه قرآن کریم می‌فرماید: «وَإِنْ تُطِعْ أَكْثَرَ مَنْ فِي الْأَرْضِ يُضِلُّوكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ؛<ref>انعام (6)، 11.</ref>اگر از اکثریت مردم روی زمین اطاعت کنی تو را از راه خدا گمراه می‌کنند؛ زیرا اکثریت مردم تابع گمانشان هستند و سخنی که می‌گویند از روی حدس و تخمین است».<ref>محمدتقی مصباح یزدی، «رابطه ایدئولوژی و فرهنگ‌اسلامی با علوم انسانی»، در مجموعه مقالات وحدت حوزه و دانشگاه و بومی و اسلامی کردن علوم انسانی، 27 آذر 1378، ص80.</ref><br/>
 ==تأثیر علم بر فهم یا اثبات گزاره‌های توصیفی دین==

@@ سطر ۳: / سطر ۳: @@
 ==مقدمه==
-همان‌گونه که ابعاد مختلف دین تأثیراتی عمیق بر جنبه‌های مختلف علوم برجای می‌گذارند، معارفی که از دیگر راه‌ها و منابع به‌دست می‌آیند نیز می‌توانند در فهم و رفتار دینی ما تأثیر داشته باشند. در اینجا ابتدا به قلمروهایی که چنین تأثیری وجود ندارد اشاره کرده، سپس به برخی از مهم ترین مواردی که علوم مختلف می توانند به معرفت دینی یا عمل به دستورات دینی کمک کنند خواهیم پرداخت.<br/>
+همان‌گونه که ابعاد مختلف دین تأثیراتی عمیق بر جنبه‌های مختلف علوم برجای می‌گذارند، معارفی که از دیگر راه‌ها و منابع به‌دست می‌آیند نیز می‌توانند در فهم و رفتار دینی ما تأثیر داشته باشند. در اینجا ابتدا به قلمروهایی که چنین تأثیری وجود ندارد اشاره کرده، سپس به برخی از مهم‌ترین مواردی که علوم مختلف می‌توانند به معرفت دینی یا عمل به دستورات دینی کمک کنند خواهیم پرداخت.<br/>
 ==موارد عدم تأثیر علم بر دین==
-دستورالعمل‌ها و قوانین دینی یا باید مستقیماً از منابع دینی استخراج شوند، و یا با روش صحیح و منطقی از نظام باورها و ارزش‌های دینی استنباط گردند. روش تجربی و سازوکارهای مربوط به آن، مانند آمار و نظرسنجی در این زمینه هیچ نقشی ندارند. نه قانون
+دستورالعمل‌ها و قوانین دینی یا باید مستقیماً از منابع دینی استخراج شوند، و یا با روش صحیح و منطقی از نظام باورها و ارزش‌های دینی استنباط گردند. روش تجربی و سازوکارهای مربوط به آن، مانند آمار و نظرسنجی در این زمینه هیچ نقشی ندارند. نه قانون.<br/>
-−
 اسلامی را می‌توان با آمار کشف کرد، و نه با آمار می‌توان آن را تغییر داد. افکار عمومی و نظر اکثریت شهروندان نیز نمی‌توانند به این مسئله کمک کنند. در این زمینه قرآن کریم می‌فرماید: «وَ إِن تُطِعْ أَکْثرَ مَن فیِ الْأَرْضِ یُضِلُّوکَ عَن سَبِیلِ اللَّهِ إِن یَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَ إِنْ هُمْ إِلَّا یخْرُصُون‏؛<ref>انعام (6)، 11.</ref>اگر از اکثریت مردم روی زمین اطاعت کنی تو را از راه خدا گمراه می‌کنند؛ زیرا اکثریت مردم تابع گمانشان هستند و سخنی که می‌گویند از روی حدس و تخمین است».<ref>محمدتقی مصباح یزدی، «رابطه ایدئولوژی و فرهنگ‌اسلامی با علوم انسانی»، در مجموعه مقالات وحدت حوزه و دانشگاه و بومی و اسلامی کردن علوم انسانی، 27 آذر 1378، ص80.</ref><br/>
@@ سطر ۱۴: / سطر ۱۳: @@
 ==تأثیر علم بر فهم یا اثبات گزاره‌های توصیفی دین==
-یکی از خدماتی که علوم تجربی می‌توانند به دین ارائه کنند، این است که پاره‌ای از نتایج قطعی این علوم برای اثبات برخی از گزاره‌های دین به‌کارگرفته شوند. برخی از این گزاره‌ها، حکایت‌گر حقایقی هستند که می‌توان از یافته‌های علمی به‌عنوان یکی از مقدمات (صغری) براهین فلسفی اثبات آنها استفاده کرد.<ref>محمدتقی مصباح یزدی، ایدئولوژی تطبیقی، ج 1، ص 15.</ref> به‌عنوان نمونه، علم زیست‌شناسی با روش خود می‌تواند روابط پیچیده و نظم حیرت انگیز موجود میان اجزاء یک موجود زنده را کشف کند که به حیات و رشد آن کمک می‌رسانند. اگر این یافته‌های علمی را در
+یکی از خدماتی که علوم تجربی می‌توانند به دین ارائه کنند، این است که پاره‌ای از نتایج قطعی این علوم برای اثبات برخی از گزاره‌های دین به‌کارگرفته شوند. برخی از این گزاره‌ها، حکایت‌گر حقایقی هستند که می‌توان از یافته‌های علمی به‌عنوان یکی از مقدمات (صغری) براهین فلسفی اثبات آنها استفاده کرد.<ref>محمدتقی مصباح یزدی، ایدئولوژی تطبیقی، ج 1، ص 15.</ref> به‌عنوان نمونه، علم زیست‌شناسی با روش خود می‌تواند روابط پیچیده و نظم حیرت انگیز موجود میان اجزاء یک موجود زنده را کشف کند که به حیات و رشد آن کمک می‌رسانند. اگر این یافته‌های علمی را در دستگاه استدلال فلسفی قرار دهیم و مقدمه‌ای عقلی (کبری) به آن ضمیمه نماییم که: «هر نظمی مخلوق ناظمی آگاه است»، می‌توان نتیجه گرفت که جهان هستی با این نظم دقیق خود مخلوق ناظمی آگاه است. به‌این صورت، یافته‌های علمی تجربی در خدمت اثبات یکی از اصول اعتقادی دین قرار می‌گیرد.<br/>
-−
-−
 دستگاه استدلال فلسفی قرار دهیم و مقدمه‌ای عقلی (کبری) به آن ضمیمه نماییم که: «هر نظمی مخلوق ناظمی آگاه است»، می‌توان نتیجه گرفت که جهان هستی با این نظم دقیق خود مخلوق ناظمی آگاه است. به‌این صورت، یافته‌های علمی تجربی در خدمت اثبات یکی از اصول اعتقادی دین قرار می‌گیرد.<br/>
 از سوی دیگر، مسائلی که از راه وحی معلوم گشته‌اند و در قالب متون و آموزه‌های دینی به‌دست ما رسیده‌اند موهبت‌هایی الهی‌اند که تنها برای مؤمنان یقین‌آورند. برخی از این حقایق قابل تبیین و اثبات از راه‌های عقلی یا تجربی هم هستند. اثبات چنین مسائلی با استفاده از مقدمات و روش‌های مورد قبول دیگران می‌تواند به ایشان کمک کند تا هم راهی به فهم آن واقعیات بیابند، و هم از این طریق به حقانیت دین الهی پی‌ببرند، و به سرچشمه هدایت رهنمون گردند.<ref>محمدتقی مصباح یزدی، مباحثی دربارهٔ حوزه، ص 122.</ref> افزون بر این‌ها، با اثبات آنچه در دین اسلام دربارة حقایق تجربی و عقلی آمده، و مقایسة آنها با دیگر نظریات علمی و فلسفی می‌توان برتری اسلام را در عرصه‌های مختلف به اثبات رساند.<ref>همان، ص28.</ref><br/>
@@ سطر ۲۳: / سطر ۱۹: @@
 ==تأثیر علم بر فهم یا اثبات گزاره‌های دستوری دین==
-احکام تعبدی دین تابع مصالح و مفاسدی واقعی است. بسیاری از این مصلحت‌ها به سعادت اخروی انسان مربوط می‌شوند و حاکی از
+احکام تعبدی دین تابع مصالح و مفاسدی واقعی است. بسیاری از این مصلحت‌ها به سعادت اخروی انسان مربوط می‌شوند و حاکی از رابطه‌ای هستند که میان فعل اختیاری انسان با کمال نهایی و قرب الی الله وجود دارد. شناخت چنین مصلحت‌هایی از تیررس عقل و تجربه خارج است. ولی بعضی از مصالح دستورات دینی به فواید و آثاری مربوط می‌شوند که در همین دنیا نصیب فرد یا جامعه می‌شود. این‌گونه مصلحت‌های دنیوی می‌توانند از راه تجربه نیز اثبات شوند و توصیه‌ها یا انذارهای دینی مربوط را با کمک روش تجربی تبیین و اثبات کنند.<ref>محمدتقی مصباح یزدی، «سلسله درسهایی دربارهٔ معرفت دینی (2)»، فصلنامه مصباح، س 6، ش 21 (بهار 1376)، ص 15.</ref><br/>
-رابطه‌ای هستند که میان فعل اختیاری انسان با کمال نهایی و قرب الی الله وجود دارد. شناخت چنین مصلحت‌هایی از تیررس عقل و تجربه خارج است. ولی بعضی از مصالح دستورات دینی به فواید و آثاری مربوط می‌شوند که در همین دنیا نصیب فرد یا جامعه می‌شود. این‌گونه مصلحت‌های دنیوی می‌توانند از راه تجربه نیز اثبات شوند و توصیه‌ها یا انذارهای دینی مربوط را با کمک روش تجربی تبیین و اثبات کنند.<ref>محمدتقی مصباح یزدی، «سلسله درسهایی دربارهٔ معرفت دینی (2)»، فصلنامه مصباح، س 6، ش 21 (بهار 1376)، ص 15.</ref><br/>
+از دیگر خدماتی که علم می‌تواند در حوزة مسائل عملی و دستوری در اختیار دین قرار دهد، کمک در حوزة موضوع‌شناسی احکام است. با وجود آن‌که در اسلام، همة احکام کلی بیان شده است و با استناد به آن‌ها می‌توان احکام جزئی را در هر شرایطی استخراج و استنباط کرد، ولی برای تطبیق این احکام کلی بر مصادیق خاص آن در هر زمان و مکان و با توجه به شرایط متغیر، لازم است ویژگی‌های وضعیت موجود به‌درستی شناخته شود تا حکم مربوط به آن معلوم گردد. ممکن است گاهی برای تشخیص خصوصیات و ویژگیهای موضوع یک حکم دینی نیاز باشد از روشهای تجربی مانند آمار استفاده کنیم. همچنین هنگام تزاحم دو مصلحت ـ که به دو حکم متفاوت می‌انجامندـ چه بسا لازم شود تا برای تشخیص مصلحت اهمّ، از یافته‌های تجربی و نیمه‌تجربی علوم طبیعی یا انسانی کمک گرفته‌شود. نکته‌ای که باید به آن توجه شود این است که استفاده از روش تجربی در این‌گونه امور به این معنا نیست که مثلاً آمار یا استقراء می‌توانند احکام حقوقی دین را تعیین کنند یا تغییر دهند، بلکه آنها تنها زمینه‌های مصلحت و مفسده را معرفی می‌کنند، یا به بیان دیگر، موضوع را مشخص می‌نمایند.<br/>
-−
-پس از مشخص کردن حوزة دین و قلمرو آن، می‌توان گفت: در این چارچوب، هرچه اثبات شود جزئی از دین است، خواه از راه دلایل نقلی و تعبدی اثبات شود و خواه از راه‌های عقلی و غیرتعبدی. در هر صورت، اگر آنچه با دلیل معتبر اثبات می شود کاشف از اراده الهی باشد، می‌توان مضمون آن را به خداوند و دین نسبت داد، و جزئی از معرفت دینی به حساب می‌آید.<ref> محمدتقی مصباح یزدی، «سلسله درسهایی دربارهٔ معرفت دینی (1)»، فصلنامه مصباح، س 5، ش20 (زمستان 1375)، ص 11.</ref><br/>
-−
 از دیگر خدماتی که علم می‌تواند در حوزة مسائل عملی و دستوری در اختیار دین قرار دهد، کمک در حوزة موضوع‌شناسی احکام است. با وجود آن‌که در اسلام، همة احکام کلی بیان شده است و با استناد به آن‌ها می‌توان احکام جزئی را در هر شرایطی استخراج و استنباط کرد، ولی برای تطبیق این احکام کلی بر
-−
-−
-−
 مصادیق خاص آن در هر زمان و مکان و با توجه به شرایط متغیر، لازم است ویژگی‌های وضعیت موجود به‌درستی شناخته شود تا حکم مربوط به آن معلوم گردد. ممکن است گاهی برای تشخیص خصوصیات و ویژگیهای موضوع یک حکم دینی نیاز باشد از روشهای تجربی مانند آمار استفاده کنیم. همچنین هنگام تزاحم دو مصلحت ـ که به دو حکم متفاوت می‌انجامندـ چه بسا لازم شود تا برای تشخیص مصلحت اهمّ، از یافته‌های تجربی و نیمه‌تجربی علوم طبیعی یا انسانی کمک گرفته‌شود. نکته‌ای که باید به آن توجه شود این است که استفاده از روش تجربی در این‌گونه امور به این معنا نیست که مثلاً آمار یا استقراء می‌توانند احکام حقوقی دین را تعیین کنند یا تغییر دهند، بلکه آنها تنها زمینه‌های مصلحت و مفسده را معرفی می‌کنند، یا به بیان دیگر، موضوع را مشخص می‌نمایند.<br/>
 در برخی مسائل فقهی، آگاهی‌هایی خاص از علوم تجربی، می‌توانند به فقیه کمک کنند تا، به‌خصوص در مسائل اجتماعی، به شناختی صحیح و دقیق از موضوعات احکام نایل آید. این مطلب به‌ویژه دربارة موضوعات نوپدید (مسائل مستحدثه) از اهمیت بیشتری برخوردار است.<ref>محمدتقی مصباح یزدی، مباحثی دربارهٔ حوزه، ص 126.</ref>از این‌رو، یک مجتهد باید علاوه بر علوم متداول در حوزه، از علوم روز نیز آگاهی داشته باشد تا بتواند با استفاده از همان قواعدی که در دست دارد، احکام مورد نیاز جامعه را در هر زمان تشخیص داده، فتوایی مطابق با نظر شرع صادرکند.<ref>همان، ص 96ـ97.</ref><br/>
 برای شناخت مصادیق جزئی، ممکن است مواردی را خود تجربه کنیم، یا مواردی را از تحقیقات و یافته‌های دیگر دانشمندان استفاده نماییم. بنابراین، زمینة کمک متخصصان دیگر علوم و رشته‌های مختلف علمی به عالمان دین آن است که در تشخیص مصداق برای موضوع قواعد کلی شرعی به او مدد رسانند. درنتیجه، چنان نیست که با داشتن آموزه‌های اسلام از دیگر علوم بی‌نیاز شویم، زیرا دست‌کم برای شناخت موضوعات، به علوم مختلفی نیاز داریم. همچنین با شناختن و فرا گرفتن علوم، از اسلام بی‌نیاز نمی‌شویم، چرا که شناخت موضوعات، بدون استنباط حکم آنها از منابع دینی، نمی‌تواند انسان را به‌سوی هدف رهنمون گردد.<ref>محمدتقی مصباح یزدی، محمدتقی مصباح یزدی، «سلسله گفت و شنودهایی در مورد مباحث بنیادی علوم انسانی»، فصلنامه مصباح، س 2، ش 8 (زمستان 1372)، ص 19ـ20.</ref><br/>
@@ سطر ۴۴: / سطر ۳۲: @@
 == پانویس ==
 {{پانویس|colwidth=30em|۲}}
-<div class="source"><span class="title">منبع:</span><span class="text"> [http://mesbahyazdi.ir/node/5247 پایگاه اطلاع رسانی آثار حضرت آیت الله مصباح یزدی] -  تاریخ برداشت: 95/06/28</span></div>
+<div class="source"><span class="title">منبع:</span><span class="text"> [http://mesbahyazdi.ir/node/5247 پایگاه اطلاع رسانی آثار حضرت آیت الله مصباح یزدی] - تاریخ برداشت: 95/06/28</span></div>
 <div class="hold">
 <div class="return">بازگشت به [[شناخت موضوعات احکام شرعی]] </div>
 </div>

→ نسخهٔ قدیمی‌تر	نسخهٔ ‏۱ مهر ۱۳۹۵، ساعت ۰۹:۵۹
(بدون تفاوت)