فرهنگ مصادیق:تواضع و فروتنی در روایات اسلامی - تاریخچهٔ ویرایش‌ها

Golafshan در ‏۱۶ آذر ۱۳۹۵، ساعت ۰۸:۳۸

2016-12-06T08:38:01Z

Golafshan: Golafshan صفحهٔ تواضع و فروتنی در روایات اسلامی را به فرهنگ مصادیق:تواضع و فروتنی در روایات اسلامی منتقل کرد

2016-12-06T08:30:26Z

Golafshan صفحهٔ تواضع و فروتنی در روایات اسلامی را به فرهنگ مصادیق:تواضع و فروتنی در روایات اسلامی منتقل کرد

User16: اصلاح نویسه‌های عربی، اصلاح ارقام

2016-06-26T12:34:50Z

اصلاح نویسه‌های عربی، اصلاح ارقام

صفحهٔ تازه

<div class="head1"> تواضع و فروتنی در روایات اسلامی </div>
در منابع شیعه و اهل سنّت احادیث فراوانی در مورد تواضع به چشم می خورد که بعضی دربارهٔ اهمیّت تواضع است و بعضی دربارهٔ علامت و آثار متواضعان و یا ثمره تواضع و حد و آداب آن می باشد.<br/>

در اهمیّت تواضع تعبیرات بسیار جالبی در روایات آمده:<br/>

۱ـ در حدیثی از رسول خدا(صلی الله علیه وآله) می خوانیم: روزی فرمود: «مَا لِی لاَ اَری عَلَیْکُمْ حَلاَوَةَ الْعِبَادَةِ؟! قَالُوا وَ مَا حَلاَوَةُ الْعِبَادَةِ؟ قَالَ التَّوَاضُعُ!; چه می شود که شیرینی عبادت را در شما نمی بینم؟ عرض کردند: شیرینی عبادت چیست؟ فرمود: تواضع است!»<ref>تنبیه الخواطر(مطابق نقل میزان الحکمه، جلد 4، حدیث 21825); محجّة البیضاء، جلد 6، صفحه 222.</ref><br/>

ناگفته پیداست حقیقت عبادت نهایت خضوع در برابر پروردگار است. کسی که شیرینی خضوع و تواضع در برابر خدا را دریابد در برابر خلق خدا نیز متواضع است.<br/>

۲ـ در حدیث دیگری از امیرمؤمنان(علیه السلام) آمده است: «عَلَیْکَ بِالتَّوَاضُعِ فَاِنَّهُ مِنْ اَعْظَمِ الْعِبَادَةِ; بر تو باد تواضع که از برترین عبادات است».<ref> بحارالانوار، جلد 72، صفحه 119، حدیث 5.</ref><br/>

۳ـ از امام حسن عسکری(علیه السلام) نقل شده است که فرمود: «اَلتَّوَاضُعُ نِعْمَةٌ لاَیُحْسَدُ عَلَیْهَا; تواضع نعمتی است که سبب [[حسادت]] دیگران نمی شود».<ref>تحف العقول، صفحه 363.</ref><br/>

معمولا هر نعمتی نصیب انسان می شود مزاحمت های حسودان افزوده می گردد و گاه این [[حسادت]] چنان فضای زندگی را تنگ می کند که زندگی بر صاحب نعمت مشکل می شود، ولی تواضع از این قاعده کلّی مستثنی است، نعمتی است که [[حسادت]] حسودان را برنمی انگیزد.<br/>

این بحث دامنه دار را با حدیث دیگری از نبیّ اکرم(صلی الله علیه وآله) پایان می دهیم:<br/>

۴ـ «یُبَاهِی اللهُ تَعَالَی الْمَلاَئِکَةَ بِخَمْسَة: بِالُمجَاهِدِینَ، وَالْفُقَرَاء، وَالَّذِینَ یَتَوَاضَعُونَ لِلّهِ تَعَالَی، وَالْغَنِیِّ الَّذِی یُعْطِی الْفُقَرَاءَ وَ لاَیَمُنُّ عَلَیْهِمْ، و رَجُل یَبْکِی فِی الْخَلْوَةِ مِنْ خَشْیَةِ اللهِ عَزَّ وَ جَلَّ; خداوند به پنج دسته از انسانها به فرشتگان مباهات می کند: مجاهدان(راه خدا)، فقرا(و نیازمندانی که دین خود را به دنیا نمی فروشند) و آنها که به خاطر خدا تواضع می کنند و ثروتمندانی که بی منّت به مستمندان کمک می نمایند و کسی که در خلوت از خوف خدا گریه می کند!».<ref>مکارم الاخلاق، صفحه 51.</ref><br/>

در باره ثمرات و آثار مثبت تواضع نیز روایات فراوانی از معصومین به ما رسیده است که چند حدیث پر معنی را در ذیل می آوریم:<br/>

در حدیثی از امام امیرالمؤمنین می خوانیم: «ثَمَرَةُ التَّوَاضُعِ الَمحَبَّةُ وَ ثَمَرَةُ الْکِبْرِ الْمَسَبَّةُ!; میوه درخت تواضع محبّت است و میوه(شوم) تکبّر دشنام و ناسزاگویی مردم است!»<ref> غررالحکم، حدیث 4614 ـ 4613.</ref><br/>

در حدیث دیگری از همان حضرت آمده است: «بِخَفْضِ الْجَنَاحِ تَنْتَظِمُ الاُمُورَ!; با تواضع و محبّت کارها نظم و سامان می یابد!».<ref> غررالحکم، حدیث 4302.</ref><br/>

روشن است که نظم جامعه جز در سایه همکاری و همدلی حاصل نمی شود و همکاری و همدلی مردم در صورتی ممکن است که شخص مدیر نخواهد خود را بر آنها تحمیل کند و یا فخرفروشی کند و خود را برتر از دیگران قلمداد نماید، همیشه مدیرانی موفّق هستند که در عین قاطعیّت متواضع و پر محبّت باشند.<br/>

در حدیث دیگری از رسول خدا(صلی الله علیه وآله) می خوانیم: «اَلتَّوَاضُعُ لاَیَزِیدُ الْعَبْدَ اِلاّ رَفْعَةً فَتَوَاضَعُوا یَرْفَعْکُمُ اللهُ!; تواضع جز بزرگی بر انسان نمی افزاید پس تواضع کنید تا خداوند شما را بلند مقام سازد!».<ref> کنزالعمّال، 5719.</ref><br/>

گاه چنین تصوّر می شود که تواضع انسان را کوچک می کند در حالی که این یک برداشت سطحی و نادرست است، همواره می بینیم افراد متواضع در جامعه مورد احترام و دارای عظمت و شخصیّت هستند و تواضع بر منزلت آنها می افزاید.<br/>

از احادیث اسلامی استفاده می شود که تواضع شرط قبولی عبادات و طاعات است، از جمله در حدیثی از امام صادق(علیه السلام) آمده است: «اَلتَّوَاضُعُ اَصْلُ کُلِّ خَیْر نَفِیس وَ مَرْتَبَةٌ رَفِیعَةٌ... وَ مَنْ تَوَاضَعَ لِلّهِ شَرَّفَهُ اللهُ عَلَی کَثِیر مِنْ عِبَادِهِ... وَ لَیْسَ لِلّهِ عَزَّ وَ جَلَّ عِبَادَةٌ یَقْبَلُهَا وَ یَرْضَیها اِلاّ وَ بَابُهَا التَّوَاضُعُ، وَ لاَیَعْرِفُ مَا فِی مَعْنَی حَقِیقَةِ التَّوَاضُعِ اِلاَّ الْمُقَرَّبُونَ الْمُسْتَقِلِّینَ بِوَحْدَانِیَّتِهِ، قَالَ اللهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ عِبَادُ الرَّحْمنِ الَّذِینَ یَمْشُونَ عَلَی الاَرْضِ هَوْناً وَ اِذَا خَاطَبَهُمُ الْجَاهِلُونَ قَالُوا سَلاَماً...; تواضع ریشه هر کار نیک و با ارزش است و مقام والایی است... و هر کس برای خدا تواضع کند خداوند او را بر بسیاری از بندگانش شرافت می بخشد... و هیچ عبادتی برای خدا مورد رضا و قبول نخواهد بود مگر اینکه باب آن تواضع است و حقیقت تواضع را جز مقرّبانی که مستقل در وحدانیّت خداوندند درک نمی کنند، خداوند عزّ و جلّ می فرماید: بندگان خداوند رحمان کسانی هستند که در زمین با تواضع راه می روند و هنگامی که جاهلان آنها را(با سخنان نامناسب) خطاب کنند، به آنها سلام می گویند(و با بی اعتنایی می گذرند)».<ref> بحارالانوار، جلد 72، صفحه 121.</ref><br/>

این سخن را با حدیثی که از حضرت مسیح(علیه السلام) نقل شده است پایان می دهیم. فرمود: «بِالتَّوَاضُعِ تَعْمُرُ الْحِکْمَةَ لاَبِالتَّکَبُّرِ، کَذَلِکَ فِی السَّهْلِ یَنْبُتُ الزَّرْعَ لاَ فِی الْجَبَلِ!; به وسیله تواضع، مزرعه علم و دانش آباد می شود نه با تکبّر، همان گونه که زراعت در زمین نرم و هموار می روید نه بر روی کوه!».<ref>همان مدرک، جلد 2، صفحه 62.</ref><br/>

کوتاه سخن اینکه: تواضع هم در زندگی علمی و فرهنگی انسان اثر می گذارد(چرا که افراد متکبّر به خاطر تکبّرشان از رسیدن به حق محجوبند) و هم در زندگی اجتماعی(چرا که افراد متواضع از محبوبیّت فوق العاده ای در اجتماع بهره می گیرند و همه مردم برای آنها احترام خاصّی قائلند) و هم در رابطه انسان با خدا مؤثّر است چرا که روح عبادت، تواضع و کلید قبولی آن فروتنی است.<br/>

* * *

در مورد نشانه های تواضع نیز روایات جالبی در منابع اسلامی وارد شده است، در حدیثی از امام علی بن ابی طالب(علیه السلام) می خوانیم: «ثَلاَثٌ هُنَّ رَأْسُ التَّوَاضُعِ: اَنْ یَبْدَءَ بِالسَّلاَمِ مَنْ لَقِیَهُ، وَ یَرْضَی بِالدُّونِ مِنْ شَرَفِ الَمجْلِسِ، وَ یَکْرَهُ الرِّیَا وَ السُّمْعَةَ; سه چیز است که سرآغاز تواضع است: نخست اینکه انسان هر کس را ببیند ابتدا به او سلام کند و در پایین مجلس بنشیند و تظاهر و ریا و سمعه را ناخوش دارد».<ref>کنزالعمّال، حدیث 8506.</ref><br/>

در بعضی از روایات نشانه های دیگری نیز بر آن افزوده شده است، از جمله: ترک «مراء» و «جدال» یعنی انسان به خاطر برتری جویی با دیگری بحث نکند و دیگر عدم علاقه به اینکه مردم او را بستایند.<ref>اصول کافی، جلد 2، صفحه 122، حدیث 6.</ref><br/>

== پانویس ==
{{پانویس|colwidth=30em|۲}}
<div class="source"><span class="title">منبع:</span><span class="text"> [http://makarem.ir/compilation/Reader.aspx?pid=61767&lid=0&mid=479 سایت آیت الله مکارم] - تاریخ برداشت: 95/04/05</span></div>

<div class="hold">
<div class="return">بازگشت به [[تواضع در برابر مردم]] </div>
</div>

@@ سطر ۴: / سطر ۴: @@
 در اهمیّت تواضع تعبیرات بسیار جالبی در روایات آمده:<br/>
-۱ـ در حدیثی از رسول خدا(صلی الله علیه وآله) می خوانیم: روزی فرمود: «مَا لِی لاَ اَری عَلَیْکُمْ حَلاَوَةَ الْعِبَادَةِ؟! قَالُوا وَ مَا حَلاَوَةُ الْعِبَادَةِ؟ قَالَ التَّوَاضُعُ!; چه می شود که شیرینی عبادت را در شما نمی بینم؟ عرض کردند: شیرینی عبادت چیست؟ فرمود: تواضع است!»<ref>تنبیه الخواطر(مطابق نقل میزان الحکمه، جلد 4، حدیث 21825); محجّة البیضاء، جلد 6، صفحه 222.</ref><br/>
+۱ـ در حدیثی از رسول خدا(صلی الله علیه وآله) می خوانیم: روزی فرمود: «مَا لِی لاَ اَری عَلَیْکُمْ حَلاَوَةَ الْعِبَادَةِ؟! قَالُوا وَ مَا حَلاَوَةُ الْعِبَادَةِ؟ قَالَ التَّوَاضُعُ!؛ چه می شود که شیرینی عبادت را در شما نمی بینم؟ عرض کردند: شیرینی عبادت چیست؟ فرمود: تواضع است!»<ref>تنبیه الخواطر(مطابق نقل میزان الحکمه، جلد 4، حدیث 21825)؛ محجّة البیضاء، جلد 6، صفحه 222.</ref><br/>
 ناگفته پیداست حقیقت عبادت نهایت خضوع در برابر پروردگار است. کسی که شیرینی خضوع و تواضع در برابر خدا را دریابد در برابر خلق خدا نیز متواضع است.<br/>
-۲ـ در حدیث دیگری از امیرمؤمنان(علیه السلام) آمده است: «عَلَیْکَ بِالتَّوَاضُعِ فَاِنَّهُ مِنْ اَعْظَمِ الْعِبَادَةِ; بر تو باد تواضع که از برترین عبادات است».<ref> بحارالانوار، جلد 72، صفحه 119، حدیث 5.</ref><br/>
+۲ـ در حدیث دیگری از امیرمؤمنان(علیه السلام) آمده است: «عَلَیْکَ بِالتَّوَاضُعِ فَاِنَّهُ مِنْ اَعْظَمِ الْعِبَادَةِ؛ بر تو باد تواضع که از برترین عبادات است».<ref> بحارالانوار، جلد 72، صفحه 119، حدیث 5.</ref><br/>
-۳ـ از امام حسن عسکری(علیه السلام) نقل شده است که فرمود: «اَلتَّوَاضُعُ نِعْمَةٌ لاَیُحْسَدُ عَلَیْهَا; تواضع نعمتی است که سبب [[حسادت]] دیگران نمی شود».<ref>تحف العقول، صفحه 363.</ref><br/>
+۳ـ از امام حسن عسکری(علیه السلام) نقل شده است که فرمود: «اَلتَّوَاضُعُ نِعْمَةٌ لاَیُحْسَدُ عَلَیْهَا؛ تواضع نعمتی است که سبب [[حسادت]] دیگران نمی شود».<ref>تحف العقول، صفحه 363.</ref><br/>
 معمولا هر نعمتی نصیب انسان می شود مزاحمت های حسودان افزوده می گردد و گاه این [[حسادت]] چنان فضای زندگی را تنگ می کند که زندگی بر صاحب نعمت مشکل می شود، ولی تواضع از این قاعده کلّی مستثنی است، نعمتی است که [[حسادت]] حسودان را برنمی انگیزد.<br/>
@@ سطر ۱۶: / سطر ۱۶: @@
 این بحث دامنه دار را با حدیث دیگری از نبیّ اکرم(صلی الله علیه وآله) پایان می دهیم:<br/>
-۴ـ «یُبَاهِی اللهُ تَعَالَی الْمَلاَئِکَةَ بِخَمْسَة: بِالُمجَاهِدِینَ، وَالْفُقَرَاء، وَالَّذِینَ یَتَوَاضَعُونَ لِلّهِ تَعَالَی، وَالْغَنِیِّ الَّذِی یُعْطِی الْفُقَرَاءَ وَ لاَیَمُنُّ عَلَیْهِمْ، و رَجُل یَبْکِی فِی الْخَلْوَةِ مِنْ خَشْیَةِ اللهِ عَزَّ وَ جَلَّ; خداوند به پنج دسته از انسانها به فرشتگان مباهات می کند: مجاهدان(راه خدا)، فقرا(و نیازمندانی که دین خود را به دنیا نمی فروشند) و آنها که به خاطر خدا تواضع می کنند و ثروتمندانی که بی منّت به مستمندان کمک می نمایند و کسی که در خلوت از خوف خدا گریه می کند!».<ref>مکارم الاخلاق، صفحه 51.</ref><br/>
+۴ـ «یُبَاهِی اللهُ تَعَالَی الْمَلاَئِکَةَ بِخَمْسَة: بِالُمجَاهِدِینَ، وَالْفُقَرَاء، وَالَّذِینَ یَتَوَاضَعُونَ لِلّهِ تَعَالَی، وَالْغَنِیِّ الَّذِی یُعْطِی الْفُقَرَاءَ وَ لاَیَمُنُّ عَلَیْهِمْ، و رَجُل یَبْکِی فِی الْخَلْوَةِ مِنْ خَشْیَةِ اللهِ عَزَّ وَ جَلَّ؛ خداوند به پنج دسته از انسانها به فرشتگان مباهات می کند: مجاهدان(راه خدا)، فقرا(و نیازمندانی که دین خود را به دنیا نمی فروشند) و آنها که به خاطر خدا تواضع می کنند و ثروتمندانی که بی منّت به مستمندان کمک می نمایند و کسی که در خلوت از خوف خدا گریه می کند!».<ref>مکارم الاخلاق، صفحه 51.</ref><br/>
 در باره ثمرات و آثار مثبت تواضع نیز روایات فراوانی از معصومین به ما رسیده است که چند حدیث پر معنی را در ذیل می آوریم:<br/>
-در حدیثی از امام امیرالمؤمنین می خوانیم: «ثَمَرَةُ التَّوَاضُعِ الَمحَبَّةُ وَ ثَمَرَةُ الْکِبْرِ الْمَسَبَّةُ!; میوه درخت تواضع محبّت است و میوه(شوم) تکبّر دشنام و ناسزاگویی مردم است!»<ref> غررالحکم، حدیث 4614 ـ 4613.</ref><br/>
+در حدیثی از امام امیرالمؤمنین می خوانیم: «ثَمَرَةُ التَّوَاضُعِ الَمحَبَّةُ وَ ثَمَرَةُ الْکِبْرِ الْمَسَبَّةُ!؛ میوه درخت تواضع محبّت است و میوه(شوم) تکبّر دشنام و ناسزاگویی مردم است!»<ref> غررالحکم، حدیث 4614 ـ 4613.</ref><br/>
-در حدیث دیگری از همان حضرت آمده است: «بِخَفْضِ الْجَنَاحِ تَنْتَظِمُ الاُمُورَ!; با تواضع و محبّت کارها نظم و سامان می یابد!».<ref> غررالحکم، حدیث 4302.</ref><br/>
+در حدیث دیگری از همان حضرت آمده است: «بِخَفْضِ الْجَنَاحِ تَنْتَظِمُ الاُمُورَ!؛ با تواضع و محبّت کارها نظم و سامان می یابد!».<ref> غررالحکم، حدیث 4302.</ref><br/>
 روشن است که نظم جامعه جز در سایه همکاری و همدلی حاصل نمی شود و همکاری و همدلی مردم در صورتی ممکن است که شخص مدیر نخواهد خود را بر آنها تحمیل کند و یا فخرفروشی کند و خود را برتر از دیگران قلمداد نماید، همیشه مدیرانی موفّق هستند که در عین قاطعیّت متواضع و پر محبّت باشند.<br/>
-در حدیث دیگری از رسول خدا(صلی الله علیه وآله) می خوانیم: «اَلتَّوَاضُعُ لاَیَزِیدُ الْعَبْدَ اِلاّ رَفْعَةً فَتَوَاضَعُوا یَرْفَعْکُمُ اللهُ!; تواضع جز بزرگی بر انسان نمی افزاید پس تواضع کنید تا خداوند شما را بلند مقام سازد!».<ref> کنزالعمّال، 5719.</ref><br/>
+در حدیث دیگری از رسول خدا(صلی الله علیه وآله) می خوانیم: «اَلتَّوَاضُعُ لاَیَزِیدُ الْعَبْدَ اِلاّ رَفْعَةً فَتَوَاضَعُوا یَرْفَعْکُمُ اللهُ!؛ تواضع جز بزرگی بر انسان نمی افزاید پس تواضع کنید تا خداوند شما را بلند مقام سازد!».<ref> کنزالعمّال، 5719.</ref><br/>
 گاه چنین تصوّر می شود که تواضع انسان را کوچک می کند در حالی که این یک برداشت سطحی و نادرست است، همواره می بینیم افراد متواضع در جامعه مورد احترام و دارای عظمت و شخصیّت هستند و تواضع بر منزلت آنها می افزاید.<br/>
-از احادیث اسلامی استفاده می شود که تواضع شرط قبولی عبادات و طاعات است، از جمله در حدیثی از امام صادق(علیه السلام) آمده است: «اَلتَّوَاضُعُ اَصْلُ کُلِّ خَیْر نَفِیس وَ مَرْتَبَةٌ رَفِیعَةٌ... وَ مَنْ تَوَاضَعَ لِلّهِ شَرَّفَهُ اللهُ عَلَی کَثِیر مِنْ عِبَادِهِ... وَ لَیْسَ لِلّهِ عَزَّ وَ جَلَّ عِبَادَةٌ یَقْبَلُهَا وَ یَرْضَیها اِلاّ وَ بَابُهَا التَّوَاضُعُ، وَ لاَیَعْرِفُ مَا فِی مَعْنَی حَقِیقَةِ التَّوَاضُعِ اِلاَّ الْمُقَرَّبُونَ الْمُسْتَقِلِّینَ بِوَحْدَانِیَّتِهِ، قَالَ اللهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ عِبَادُ الرَّحْمنِ الَّذِینَ یَمْشُونَ عَلَی الاَرْضِ هَوْناً وَ اِذَا خَاطَبَهُمُ الْجَاهِلُونَ قَالُوا سَلاَماً...; تواضع ریشه هر کار نیک و با ارزش است و مقام والایی است... و هر کس برای خدا تواضع کند خداوند او را بر بسیاری از بندگانش شرافت می بخشد... و هیچ عبادتی برای خدا مورد رضا و قبول نخواهد بود مگر اینکه باب آن تواضع است و حقیقت تواضع را جز مقرّبانی که مستقل در وحدانیّت خداوندند درک نمی کنند، خداوند عزّ و جلّ می فرماید: بندگان خداوند رحمان کسانی هستند که در زمین با تواضع راه می روند و هنگامی که جاهلان آنها را(با سخنان نامناسب) خطاب کنند، به آنها سلام می گویند(و با بی اعتنایی می گذرند)».<ref> بحارالانوار، جلد 72، صفحه 121.</ref><br/>
+از احادیث اسلامی استفاده می شود که تواضع شرط قبولی عبادات و طاعات است، از جمله در حدیثی از امام صادق(علیه السلام) آمده است: «اَلتَّوَاضُعُ اَصْلُ کُلِّ خَیْر نَفِیس وَ مَرْتَبَةٌ رَفِیعَةٌ... وَ مَنْ تَوَاضَعَ لِلّهِ شَرَّفَهُ اللهُ عَلَی کَثِیر مِنْ عِبَادِهِ... وَ لَیْسَ لِلّهِ عَزَّ وَ جَلَّ عِبَادَةٌ یَقْبَلُهَا وَ یَرْضَیها اِلاّ وَ بَابُهَا التَّوَاضُعُ، وَ لاَیَعْرِفُ مَا فِی مَعْنَی حَقِیقَةِ التَّوَاضُعِ اِلاَّ الْمُقَرَّبُونَ الْمُسْتَقِلِّینَ بِوَحْدَانِیَّتِهِ، قَالَ اللهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ عِبَادُ الرَّحْمنِ الَّذِینَ یَمْشُونَ عَلَی الاَرْضِ هَوْناً وَ اِذَا خَاطَبَهُمُ الْجَاهِلُونَ قَالُوا سَلاَماً...؛ تواضع ریشه هر کار نیک و با ارزش است و مقام والایی است... و هر کس برای خدا تواضع کند خداوند او را بر بسیاری از بندگانش شرافت می بخشد... و هیچ عبادتی برای خدا مورد رضا و قبول نخواهد بود مگر اینکه باب آن تواضع است و حقیقت تواضع را جز مقرّبانی که مستقل در وحدانیّت خداوندند درک نمی کنند، خداوند عزّ و جلّ می فرماید: بندگان خداوند رحمان کسانی هستند که در زمین با تواضع راه می روند و هنگامی که جاهلان آنها را(با سخنان نامناسب) خطاب کنند، به آنها سلام می گویند(و با بی اعتنایی می گذرند)».<ref> بحارالانوار، جلد 72، صفحه 121.</ref><br/>
-این سخن را با حدیثی که از حضرت مسیح(علیه السلام) نقل شده است پایان می دهیم. فرمود: «بِالتَّوَاضُعِ تَعْمُرُ الْحِکْمَةَ لاَبِالتَّکَبُّرِ، کَذَلِکَ فِی السَّهْلِ یَنْبُتُ الزَّرْعَ لاَ فِی الْجَبَلِ!; به وسیله تواضع، مزرعه علم و دانش آباد می شود نه با تکبّر، همان گونه که زراعت در زمین نرم و هموار می روید نه بر روی کوه!».<ref>همان مدرک، جلد 2، صفحه 62.</ref><br/>
+این سخن را با حدیثی که از حضرت مسیح(علیه السلام) نقل شده است پایان می دهیم. فرمود: «بِالتَّوَاضُعِ تَعْمُرُ الْحِکْمَةَ لاَبِالتَّکَبُّرِ، کَذَلِکَ فِی السَّهْلِ یَنْبُتُ الزَّرْعَ لاَ فِی الْجَبَلِ!؛ به وسیله تواضع، مزرعه علم و دانش آباد می شود نه با تکبّر، همان گونه که زراعت در زمین نرم و هموار می روید نه بر روی کوه!».<ref>همان مدرک، جلد 2، صفحه 62.</ref><br/>
 کوتاه سخن اینکه: تواضع هم در زندگی علمی و فرهنگی انسان اثر می گذارد(چرا که افراد متکبّر به خاطر تکبّرشان از رسیدن به حق محجوبند) و هم در زندگی اجتماعی(چرا که افراد متواضع از محبوبیّت فوق العاده ای در اجتماع بهره می گیرند و همه مردم برای آنها احترام خاصّی قائلند) و هم در رابطه انسان با خدا مؤثّر است چرا که روح عبادت، تواضع و کلید قبولی آن فروتنی است.<br/>
@@ سطر ۳۸: / سطر ۳۸: @@
 * * *
-در مورد نشانه های تواضع نیز روایات جالبی در منابع اسلامی وارد شده است، در حدیثی از امام علی بن ابی طالب(علیه السلام) می خوانیم: «ثَلاَثٌ هُنَّ رَأْسُ التَّوَاضُعِ: اَنْ یَبْدَءَ بِالسَّلاَمِ مَنْ لَقِیَهُ، وَ یَرْضَی بِالدُّونِ مِنْ شَرَفِ الَمجْلِسِ، وَ یَکْرَهُ الرِّیَا وَ السُّمْعَةَ; سه چیز است که سرآغاز تواضع است: نخست اینکه انسان هر کس را ببیند ابتدا به او سلام کند و در پایین مجلس بنشیند و تظاهر و ریا و سمعه را ناخوش دارد».<ref>کنزالعمّال، حدیث 8506.</ref><br/>
+در مورد نشانه های تواضع نیز روایات جالبی در منابع اسلامی وارد شده است، در حدیثی از امام علی بن ابی طالب(علیه السلام) می خوانیم: «ثَلاَثٌ هُنَّ رَأْسُ التَّوَاضُعِ: اَنْ یَبْدَءَ بِالسَّلاَمِ مَنْ لَقِیَهُ، وَ یَرْضَی بِالدُّونِ مِنْ شَرَفِ الَمجْلِسِ، وَ یَکْرَهُ الرِّیَا وَ السُّمْعَةَ؛ سه چیز است که سرآغاز تواضع است: نخست اینکه انسان هر کس را ببیند ابتدا به او سلام کند و در پایین مجلس بنشیند و تظاهر و ریا و سمعه را ناخوش دارد».<ref>کنزالعمّال، حدیث 8506.</ref><br/>
 در بعضی از روایات نشانه های دیگری نیز بر آن افزوده شده است، از جمله: ترک «مراء» و «جدال» یعنی انسان به خاطر برتری جویی با دیگری بحث نکند و دیگر عدم علاقه به اینکه مردم او را بستایند.<ref>اصول کافی، جلد 2، صفحه 122، حدیث 6.</ref><br/>

→ نسخهٔ قدیمی‌تر	نسخهٔ ‏۱۶ آذر ۱۳۹۵، ساعت ۰۸:۳۰
(بدون تفاوت)