فرهنگ مصادیق:تعبد - ویکی شیعه - تاریخچهٔ ویرایش‌ها

Golafshan: /* موارد استعمال واژهٔ عبد */ اصلاح نویسه‌های عربی، اصلاح فاصلهٔ مجازی، اصلاح ارقام

2016-12-21T10:59:50Z

‏موارد استعمال واژهٔ عبد: اصلاح نویسه‌های عربی، اصلاح فاصلهٔ مجازی، اصلاح ارقام

Golafshan: اصلاح نویسه‌های عربی، اصلاح فاصلهٔ مجازی، اصلاح ارقام

2016-12-21T10:58:23Z

اصلاح نویسه‌های عربی، اصلاح فاصلهٔ مجازی، اصلاح ارقام

Golafshan: /* اخلاق و تصوف */ اصلاح نویسه‌های عربی، اصلاح فاصلهٔ مجازی، اصلاح ارقام

2016-12-21T10:56:31Z

‏اخلاق و تصوف: اصلاح نویسه‌های عربی، اصلاح فاصلهٔ مجازی، اصلاح ارقام

Golafshan: /* گفتمان اجتهاد و تقلید */ اصلاح نویسه‌های عربی، اصلاح فاصلهٔ مجازی، اصلاح ارقام

2016-12-21T10:55:53Z

‏گفتمان اجتهاد و تقلید: اصلاح نویسه‌های عربی، اصلاح فاصلهٔ مجازی، اصلاح ارقام

Golafshan: /* اندیشه و فرهنگ اسلامی */ اصلاح نویسه‌های عربی، اصلاح فاصلهٔ مجازی، اصلاح ارقام

2016-12-21T10:54:38Z

‏اندیشه و فرهنگ اسلامی: اصلاح نویسه‌های عربی، اصلاح فاصلهٔ مجازی، اصلاح ارقام

Golafshan: /* تعبد در روایات */ اصلاح نویسه‌های عربی، اصلاح فاصلهٔ مجازی، اصلاح ارقام

2016-12-21T10:52:37Z

‏تعبد در روایات: اصلاح نویسه‌های عربی، اصلاح فاصلهٔ مجازی، اصلاح ارقام

Golafshan: /* رابطهٔ تعبد انسان و خدا */ اصلاح نویسه‌های عربی، اصلاح فاصلهٔ مجازی، اصلاح ارقام

2016-12-21T10:51:04Z

‏رابطهٔ تعبد انسان و خدا: اصلاح نویسه‌های عربی، اصلاح فاصلهٔ مجازی، اصلاح ارقام

Golafshan: /* تعبد دراسلام و دیگر ادیان */ اصلاح نویسه‌های عربی، اصلاح فاصلهٔ مجازی، اصلاح ارقام

2016-12-21T09:34:34Z

‏تعبد دراسلام و دیگر ادیان: اصلاح نویسه‌های عربی، اصلاح فاصلهٔ مجازی، اصلاح ارقام

Golafshan: /* تعبد درقرآن */

2016-12-02T11:20:09Z

‏تعبد درقرآن

Golafshan: /* تعبد درقرآن */ اصلاح ارقام

2016-12-01T11:29:29Z

‏تعبد درقرآن: اصلاح ارقام

@@ سطر ۱۲: / سطر ۱۲: @@
 == موارد استعمال واژهٔ عبد ==
 استعمال واژهٔ «عبد» با تفاوتهای اندک در زبانهای مختلف سامی به معانیای نزدیک به معنای عربی آن و رواج ترکیبهای «عبدالله »، «عبد شمس» و... در مقام نام گذاری افراد<ref>جفری، ص۲۱۰.</ref> از یک سو، و فرهنگ رسوخ یافتهٔ برده داری در نظام اخلاقی ـ اجتماعی عرب پیش از اسلام از سوی دیگر زمینهٔ بسیار مناسبی برای وام گیری این مفهوم در حوزهٔ تبیین نسبت انسان و خدا در این دین نوظهور فراهم آورده است.<br/>
-البته رابطهٔ حقوقی خشک و بیروح میان ارباب و برده در نظام جاهلی به نوعی رابطهٔ صمیمانه و مهرآمیز در نظام دینی ـ اخلاقی اسلام تغییر ماهیت داده، و در عین حال مفهوم اقتدار کامل و مطلق به معنای نفی هرگونه مالکیت و هویت مستقل برای بنده نسبت به ارباب خود در حوزهٔ عبودیت انسان در برابر خدا همچنان محفوظ مانده است.<ref>برای آگاهی بیشتر از جایگاه برده داری در فرهنگ عرب جاهلی، نک: علی، ج۴، ص۵۵۵-۵۵۶، ص۵۶۵-۵۶۸، ج۷ص۴۵۳-۴۷۱.</ref> برای بررسی تشابه رابطهٔ انسان و خدا با رابطهٔ ارباب و برده، <ref>نک: ER، ذیل بندگی۱.</ref><br/>
+البته رابطهٔ حقوقی خشک و بیروح میان ارباب و برده در نظام جاهلی به نوعی رابطهٔ صمیمانه و مهرآمیز در نظام دینی ـ اخلاقی اسلام تغییر ماهیت داده، و در عین حال مفهوم اقتدار کامل و مطلق به معنای نفی هرگونه مالکیت و هویت مستقل برای بنده نسبت به ارباب خود در حوزهٔ عبودیت انسان در برابر خدا همچنان محفوظ مانده است.<ref>برای آگاهی بیشتر از جایگاه برده داری در فرهنگ عرب جاهلی، ن ک: علی، ج۴، ص۵۵۵-۵۵۶، ص۵۶۵-۵۶۸، ج۷ص۴۵۳-۴۷۱.</ref> برای بررسی تشابه رابطهٔ انسان و خدا با رابطهٔ ارباب و برده، <ref>ن ک: ER، ذیل بندگی۱.</ref><br/>
 == تعبد در مفهوم دینی ==

@@ سطر ۳: / سطر ۳: @@
 ==مقدمه==
 تَعَبُّد، اصطلاحی در فرهنگ اسلامی که ناظر به بندگی خالصانه و اطاعت بیشائبه انسان نسبت به خداوند است.<br/>
-فرهنگ بردهداری در نظام اخلاقی ـ اجتماعی عرب پیش از اسلام، زمینهٔ بسیار مناسبی برای وامگیری این مفهوم در حوزهٔ تبیین نسبت انسان و خدا در دین نوظهور اسلام را فراهم آورد. تعبد به نوعی رابطهٔ قدسی و معنوی میان انسان و خدا است که در ارتباطی ساختاری با فلسفهٔ آفرینش انسان است. در روایات اسلامی، تعبد فرایندی تنها یک طرفه به حساب آمده که در قبال آن بنده از هیچ استحقاقی برخوردار نشده است و خداوند از روی فضل خود در برابر آن پاداش میدهد؛ زیرا انسان هرچه دارد از آن او ست.<br/>
+فرهنگ بردهداری در نظام اخلاقی ـ اجتماعی عرب پیش از اسلام، زمینهٔ بسیار مناسبی برای وامگیری این مفهوم در حوزهٔ تبیین نسبت انسان و خدا در دین نوظهور اسلام را فراهم آورد. تعبد به نوعی رابطهٔ قدسی و معنوی میان انسان و خدا است که در ارتباطی ساختاری با فلسفهٔ آفرینش انسان است. در روایات اسلامی، تعبد فرایندی تنها یک طرفه به حساب آمده که در قبال آن بنده از هیچ استحقاقی برخوردار نشده است و خداوند از روی فضل خود در برابر آن پاداش می‌دهد؛ زیرا انسان هرچه دارد از آن او ست.<br/>
 ویژگی انحصاری تعبد در اسلام در واکنش به فرهنگ [[بت پرستی]] بود. اسلام به شدت از پیدایش نمادهایی طبیعی یا انسانی و تعیین واسطه میان انسان و خداوند مخالف بوده است، هرچند که این واسطه مفهومی صرفاً نمادین داشته باشد، بازهم به نوعی شرک تلقی شده است.<br/>
-بحث تعبد در عصر تدوین دانشهای اسلامی در جهان اسلام کانون مجادلات عقلی و نقلی گروههای مختلف قرار گرفت. چراکه رویکرد معنوی قرآن به موضوع تعبد، در قالب نظریههای پیچیده و فروعات متعدد علمی درآمده، و ساختار نسبتاً ساده و بسیط خود را از دست داده است.<br/>
+بحث تعبد در عصر تدوین دانشهای اسلامی در جهان اسلام کانون مجادلات عقلی و نقلی گروه‌های مختلف قرار گرفت. چراکه رویکرد معنوی قرآن به موضوع تعبد، در قالب نظریه‌های پیچیده و فروعات متعدد علمی درآمده، و ساختار نسبتاً ساده و بسیط خود را از دست داده است.<br/>
 == معنای لغوی ==
-واژهٔ تعبد از ریشهٔ «ع ب د» در همهٔ اشتقاقاتش، معنای بندگی و فرمان برداری و فروتنی را دربر دارد.<ref>خلیل بن احمد، ج۲، ص۴۸-۵۰؛ ابن منظور، ذیل واژه عبد.</ref> عموم مشتقات این ماده جز برخی از آنها از قبیل عبادت و صیغههای ثلاثی مجرد آن، برای بندگی انسان در برابر خدا یا انسانی دیگر به طور یکسان به کار میروند.<ref>ابن منظور، ذیل واژه عبد.</ref> مصدر تعبد و افعال آن به دو صورت لازم و متعدی به معنای بندگی کردن برای کسی و بنده ساختن کسی کاربرد دارند.<ref>خلیل بن احمد، ج۲، ص۴۸.</ref><br/>
+واژهٔ تعبد از ریشهٔ «ع ب د» در همهٔ اشتقاقاتش، معنای بندگی و فرمان برداری و فروتنی را دربر دارد.<ref>خلیل بن احمد، ج۲، ص۴۸-۵۰؛ ابن منظور، ذیل واژه عبد.</ref> عموم مشتقات این ماده جز برخی از آنها از قبیل عبادت و صیغه‌های ثلاثی مجرد آن، برای بندگی انسان در برابر خدا یا انسانی دیگر به طور یکسان به کار می‌روند.<ref>ابن منظور، ذیل واژه عبد.</ref> مصدر تعبد و افعال آن به دو صورت لازم و متعدی به معنای بندگی کردن برای کسی و بنده ساختن کسی کاربرد دارند.<ref>خلیل بن احمد، ج۲، ص۴۸.</ref><br/>
 == موارد استعمال واژهٔ عبد ==
@@ سطر ۱۵: / سطر ۱۵: @@
 == تعبد در مفهوم دینی ==
-رویکرد قوی توحیدی در دین اسلام از مفهوم تعبد عنصری مهم و بنیادین ساخته که در متون مقدس دینی به روشنی قابل پی گیری و بازتاب فراگیر آن در حوزههای مختلف اندیشهٔ اسلامی قابل ردیابی است.<br/>
+رویکرد قوی توحیدی در دین اسلام از مفهوم تعبد عنصری مهم و بنیادین ساخته که در متون مقدس دینی به روشنی قابل پی گیری و بازتاب فراگیر آن در حوزه‌های مختلف اندیشهٔ اسلامی قابل ردیابی است.<br/>
 == تعبد درقرآن ==
-واژهٔ تعبد و مشتقات آن از این مصدر در قرآن به کار نرفته است؛ اما دیگر مشتقات این ماده بیش از ۲۷۰ بار و غالبا در سورههای مکی به کار رفتهاند. گفتمان تعبد به نوعی رابطهٔ قدسی و معنوی میان انسان و خدا رهنمون است که در ارتباطی ساختاری با فلسفهٔ آفرینش انسان است.<ref>نک: ذاریات ص۵۱-۵۶؛ نیز فیض، ج۲ص ۱۰۱.</ref> آدم آفریده شد تا خلیفه خداوند در زمین باشد و در فرایند جای گیری در این مقام در نخستین آزمون، از او اطاعت مطلق و بیچون و چرا خواسته شد، اما بیدرنگ پس از نافرمانی از بهشت رانده شد، تا این لغزش را با پیروی خود از هدایتهای الاهی جبران نماید؛ و بدین سان، نسل وی در زمین به دو دستهٔ مؤمن و کافر تقسیم میشوند.<ref>بقره/۳۰/۲-۳۹.</ref><br/>
+واژهٔ تعبد و مشتقات آن از این مصدر در قرآن به کار نرفته است؛ اما دیگر مشتقات این ماده بیش از ۲۷۰ بار و غالبا در سوره‌های مکی به کار رفتهاند. گفتمان تعبد به نوعی رابطهٔ قدسی و معنوی میان انسان و خدا رهنمون است که در ارتباطی ساختاری با فلسفهٔ آفرینش انسان است.<ref>نک: ذاریات ص۵۱-۵۶؛ نیز فیض، ج۲ص ۱۰۱.</ref> آدم آفریده شد تا خلیفه خداوند در زمین باشد و در فرایند جای گیری در این مقام در نخستین آزمون، از او اطاعت مطلق و بیچون و چرا خواسته شد، اما بیدرنگ پس از نافرمانی از بهشت رانده شد، تا این لغزش را با پیروی خود از هدایتهای الاهی جبران نماید؛ و بدین سان، نسل وی در زمین به دو دستهٔ مؤمن و کافر تقسیم می‌شوند.<ref>بقره/۳۰/۲-۳۹.</ref><br/>
-در ادامهٔ ماجرا پیامبران الاهی پیاپی برای ابلاغ فرمان تعبد انسان در برابر خدا و تجدید عهد با وی برانگیخته شدند.<ref>بقره/۱۳۶/۲- ۱۳۸؛ نحل/۳۶/۱۶؛ مریم/۳۰/۱۹؛ انبیاء/۲۵/۲۱.</ref> این فرمان از معنایی ساده و روشن و در عین حال از گستره ای وسیع به اندازهٔ تمام زندگی انسان برخوردار است و هیچ استثنا و تبصره ای نمی پذیرد؛ زیرا انسان همهٔ هستی و هویت انسانی خود را از خداوند دارد و خود هیچ استقلالی در زندگی ندارد.<ref>انعام/ ۶/ ۱۷-۱۸، ۱۰۲؛ یونس /۱۰/ ۳۱- ۳۵، ۱۰۷؛ شعراء/ ۲۶/ ۷۷-۸۹.</ref> از این روی خداوند حتی می تواند جان آدمی را نیز بی هیچ بحث و گفت وگویی از او طلب نماید که جریان ابراهیم(ع) و اسماعیل(ع) نمونهٔ روشن آن است.<ref>صافات/۱۰۲/۳۷-۱۰۵.</ref><br/>
+در ادامهٔ ماجرا پیامبران الاهی پیاپی برای ابلاغ فرمان تعبد انسان در برابر خدا و تجدید عهد با وی برانگیخته شدند.<ref>بقره/۱۳۶/۲- ۱۳۸؛ نحل/۳۶/۱۶؛ مریم/۳۰/۱۹؛ انبیاء/۲۵/۲۱.</ref> این فرمان از معنایی ساده و روشن و در عین حال از گستره‌ای وسیع به اندازهٔ تمام زندگی انسان برخوردار است و هیچ استثنا و تبصره‌ای نمی‌پذیرد؛ زیرا انسان همهٔ هستی و هویت انسانی خود را از خداوند دارد و خود هیچ استقلالی در زندگی ندارد.<ref>انعام/ ۶/ ۱۷-۱۸، ۱۰۲؛ یونس /۱۰/ ۳۱- ۳۵، ۱۰۷؛ شعراء/ ۲۶/ ۷۷-۸۹.</ref> از این روی خداوند حتی می‌تواند جان آدمی را نیز بی هیچ بحث و گفت وگویی از او طلب نماید که جریان ابراهیم(ع) و اسماعیل(ع) نمونهٔ روشن آن است.<ref>صافات/۱۰۲/۳۷-۱۰۵.</ref><br/>
 دین تنها از آن خداوند است<ref>ن ک: زمر/۲/۳۹-۳، ۱۱، ۱۴؛ غافر/۶۵/۴۰؛ بینه/ ۹۸/۵.</ref> و گوهر این دین، تسلیم و تعبد محض در برابر اوست<ref>آل عمران/۳/۱۹-۲۰.</ref>؛ <ref>برای آگاهی بیشتر، ن ک: طبرسی، فضل، ج۳ص۲۷۳؛ مجلسی، ج۸۳، ص۸۲ص؛ مازندرانی، ج۸، ص۲۷۲، ج۱۲ص۱۳۰.</ref> شرف و کمال انسانی در گرو این حس قدسی بوده <ref>نساء/۴/۱۷۱-۱۷۳؛ زمر/ ۳۹/۱۵.</ref>، و انسان بدون حس تعبد در برابر وی پوچ و بی معنی به شمار رفته <ref>قیامت/۷۵/ ۳۶.</ref>؛ <ref>برای آگاهی بیشتر،: ن ک: طبری، ج۲۹ص ۲۴۹.</ref> و تحت عنوان استکبار مورد مذمت قرار گرفته است <ref>مؤمنون/۲۳/۴۶-۴۷.</ref>. این احساس بندگی مطلق نه تنها با جنبهٔ تعقل و خردورزی بشر ناسازگار نیست، که اقتضای طبیعی آن است.<ref>بقره/۲/۱۷۰-۱۷۱؛ انبیاء/۲۱/۶۷؛ زمر/۳۹/۱۱- ۱۸، ۶۴؛ غافر/۴۰/۶۵-۶۷؛ برای آگاهی بیشتر، ن ک: طباطبایی، ج۳ص۳۲۳.</ref><br/>
 == تعبد دراسلام و دیگر ادیان ==
-تعبد انسان در برابر خداوند در تفاوتی مشهود میان اسلام و دیگر ادیان و تحت تأثیر رویکرد توحیدی، علاوه بر فراگیری مطلق از صبغه ای کاملاً انحصاری برخوردار است؛ به گونهای که انسان تنها در برابر او و نه در برابر هیچ موجود دیگری، موظف به احساس تعبد مطلق است <ref>انعام/ ۶/ ۵۶-۵۷؛ اعراف/ ۷/ ۷۰-۷۱؛ یوسف/۱۲/ ۳۹-۴۰.</ref> برای آگاهی بیشتر، <ref>ن ک: طبری، ج۲۰ص۱۵۴، ج۲۳ص ۲۲۷.</ref> و بر اساس همین معیار اعتقادی، تقسیم جامعهٔ بشری به دو دستهٔ مؤمن و کافر به منظور ارائهٔ یک مرزبندی صورت می‌پذیرد <ref>کافرون/ ۱۰۹/۱-۶ برای آگاهی بیشتر، ن ک: طبری، ج۳۰ص۴۳۰.</ref>.<br/>
+تعبد انسان در برابر خداوند در تفاوتی مشهود میان اسلام و دیگر ادیان و تحت تأثیر رویکرد توحیدی، علاوه بر فراگیری مطلق از صبغه‌ای کاملاً انحصاری برخوردار است؛ به گونهای که انسان تنها در برابر او و نه در برابر هیچ موجود دیگری، موظف به احساس تعبد مطلق است <ref>انعام/ ۶/ ۵۶-۵۷؛ اعراف/ ۷/ ۷۰-۷۱؛ یوسف/۱۲/ ۳۹-۴۰.</ref> برای آگاهی بیشتر، <ref>ن ک: طبری، ج۲۰ص۱۵۴، ج۲۳ص ۲۲۷.</ref> و بر اساس همین معیار اعتقادی، تقسیم جامعهٔ بشری به دو دستهٔ مؤمن و کافر به منظور ارائهٔ یک مرزبندی صورت می‌پذیرد <ref>کافرون/ ۱۰۹/۱-۶ برای آگاهی بیشتر، ن ک: طبری، ج۳۰ص۴۳۰.</ref>.<br/>
 ویژگی انحصاری تعبد در اسلام در واکنش به فرهنگ رسوخ یافتهٔ بت پرستی، به شدت از پیدایش نمادهایی طبیعی یا انسانی در این حوزه جلوگیری کرده، و تعیین هرگونه واسطه میان انسان و خداوند، هرچند با مفهوم صرفاً نمادین، نوعی شرک تلقی شده است <ref>توبه/ ۹/۳۰-۳۱؛ زمر/۳۹/۳.</ref> <ref>برای بررسی نقش نمادین پدیده‌های طبیعی و انسانی ن ک: ER، ذیل بندگی.</ref>.<br/>
-با این حال ضرورت بازتاب تعبد در زندگی بشر که در قالب مجموعه ای از شعائر و سلوک دینی نمود یافته <ref>ن ک: نراقی، ج۳ص۳۸۳-۳۸۴.</ref>، تعریف حداقلی از نمادهای دینی همچون کعبه در نقش قبله نماز و مقصد [[حج]] را ناگزیر ساخته است <ref>بقره/۲/۱۴۴؛ آل عمران/۳/۹۷؛ برای بررسی نقش نمادین سایر اعمال عبادی، ن ک: فیض، ج۲ص۲۹۰-۲۹۱.</ref>.<br/>
+با این حال ضرورت بازتاب تعبد در زندگی بشر که در قالب مجموعه‌ای از شعائر و سلوک دینی نمود یافته <ref>ن ک: نراقی، ج۳ص۳۸۳-۳۸۴.</ref>، تعریف حداقلی از نمادهای دینی همچون کعبه در نقش قبله نماز و مقصد [[حج]] را ناگزیر ساخته است <ref>بقره/۲/۱۴۴؛ آل عمران/۳/۹۷؛ برای بررسی نقش نمادین سایر اعمال عبادی، ن ک: فیض، ج۲ص۲۹۰-۲۹۱.</ref>.<br/>
 در همین راستا پیامبر اکرم(ص) نیز تنها، بندهٔ او به شمار رفته، با پذیرش لقب «عبد» از هرگونه منصب الاهی برکنار دانسته می‌شود <ref>نساء/۴/۱۷۲؛ اسراء/۱۷/۱، ۳؛ مریم/۱۹/۳۰؛ برای آگاهی بیشتر، ن ک: حلبی، ص۵.</ref> نیز به صراحت از تعبد انسانها نسبت به یکدیگر حتی در صورت برخورداری آنها از منصبی دینی پرهیز داده شده، و این عمل نوعی شرک تلقی گشته است <ref>آل عمران/۳/۶۴، ۷۹-۸۰؛ توبه/ ۹/۳۰-۳۳.</ref>. با این حال، فرمان به پیروی مطلق از پیامبر(ص) نوعی اظهار تعبد، البته به تبع تعبد در برابر خداوند به شمار رفته است و منافاتی با تعبد مطلق و انحصاری در برابر خداوند ندارد <ref>احزاب/۳۳/۳۶؛ حشر/ ۵۹/۷.</ref>.<br/>

@@ سطر ۴۸: / سطر ۴۸: @@
 == اخلاق و تصوف ==
-در کنار تاریخ دراز و پرفراز و نشیب مجادلات گوناگون در این موضوع، جریان اخلاق و تصوف مسیر دیگری را برای شکوفایی نهال تعبد قرآنی برگزید که بازتاب آن در اندیشههای توکل، رضا و تسلیم، فقر، محبت، قرب و فنا به روشنی مشهود است <ref>برای آگاهی از مفهوم این اصطلاحات، نک: شیمل، ۲۱۱ بب؛ نیز بخشهای پراکندهای از احیاءالعلوم غزالی؛ اصطلاحات الصوفیهٔ عبدالرزاق کاشی؛ برای مشاهدهٔ یک برنامهٔ کامل سیر و سلوک بر مبنای مراتب بندگی، نک: ابن قیم، جم.</ref> و در عین حال رابطهٔ مرید و مرادی تداعی گر نوعی رابطهٔ شدید تقلیدی بوده است <ref>نک: شیمل، ص۱۸۸-۲۰۰.</ref> و نزاع حقیقت و شریعت در تقارب با درگیریهای متداول به مسئلهٔ لزوم تعبد اهل حقیقت به آموزهها و دستورات شریعت، و سست و پوچ بودن شریعت بدون حقیقت میپردازد. <ref>برای نمونه، نک: هجویری، ص۳۸۳؛ جامی ص۱۱۷.</ref><br/>
+در کنار تاریخ دراز و پرفراز و نشیب مجادلات گوناگون در این موضوع، جریان اخلاق و تصوف مسیر دیگری را برای شکوفایی نهال تعبد قرآنی برگزید که بازتاب آن در اندیشه‌های توکل، رضا و تسلیم، فقر، محبت، قرب و فنا به روشنی مشهود است <ref>برای آگاهی از مفهوم این اصطلاحات، ن ک: شیمل، ۲۱۱ بب؛ نیز بخشهای پراکندهای از احیاءالعلوم غزالی؛ اصطلاحات الصوفیهٔ عبدالرزاق کاشی؛ برای مشاهدهٔ یک برنامهٔ کامل سیر و سلوک بر مبنای مراتب بندگی، ن ک: ابن قیم، جم.</ref> و در عین حال رابطهٔ مرید و مرادی تداعی گر نوعی رابطهٔ شدید تقلیدی بوده است <ref>ن ک: شیمل، ص۱۸۸-۲۰۰.</ref> و نزاع حقیقت و شریعت در تقارب با درگیریهای متداول به مسئلهٔ لزوم تعبد اهل حقیقت به آموزه‌ها و دستورات شریعت، و سست و پوچ بودن شریعت بدون حقیقت می‌پردازد. <ref>برای نمونه، ن ک: هجویری، ص۳۸۳؛ جامی ص۱۱۷.</ref><br/>
 == فهرست منابع ==

@@ سطر ۴۴: / سطر ۴۴: @@
 == گفتمان اجتهاد و تقلید ==
-در این میان گفتمان [[اجتهاد]] و تقلید با سامان دهی اجتماعی جریان تعبدگرا در هر دو حوزهٔ اصول و فروع دین <ref>برای بررسی شمول معنایی اصطلاح تقلید، نک: غزالی، المستصفی، ص۳۷۰-۳۷۱؛ آخوند خراسانی، ص۴۷۲.</ref> به تحکیم پایههای آن و مصونیت جامعهٔ اسلامی در برابر کاوشهای شبهه انگیز عقل گرایان حداکثری و حتیگاه انتقادی انجامید که انقراض گروههایی همچون معتزلیان و فلاسفهٔ مشاء از پیامدهای آن است.<br/>
+در این میان گفتمان [[اجتهاد]] و تقلید با سامان دهی اجتماعی جریان تعبدگرا در هر دو حوزهٔ اصول و فروع دین <ref>برای بررسی شمول معنایی اصطلاح تقلید، ن ک: غزالی، المستصفی، ص۳۷۰-۳۷۱؛ آخوند خراسانی، ص۴۷۲.</ref> به تحکیم پایه‌های آن و مصونیت جامعهٔ اسلامی در برابر کاوشهای شبهه انگیز عقل گرایان حداکثری و حتیگاه انتقادی انجامید که انقراض گروه‌هایی همچون معتزلیان و فلاسفهٔ مشاء از پیامدهای آن است.<br/>
-جریان اصلاح طلب -با هر دو رویکرد درون دینی و برون دینی- در عصر حاضر در واکنش به غلبهٔ تفکر اخباری گری بر بخش نسبتاً وسیعی از اندیشهٔ اسلامی <ref>نک: زنجانی، ص۴۰۶-۴۰۷.</ref>، داعیهٔ جداسازی قلمرو امور تعبدی از امور غیرتعبدی را به منظور دست یابی به اختیارات بیشتر در همگون سازی اندیشهٔ اسلامی با تحولات عصر جدید با شدت فراوان دنبال میکند <ref>برای نمونه، نک: اصفهانی، ص۴۳۱؛ خمینی، روح الله، ص۱۹۹-۲۰۰؛ خمینی، مصطفی، ج۲ص۲۷۱؛ سروش، ص۶-۱۱؛ حنفی، ۱۲۹ بب؛ برای بررسی امکان جداسازی امور اجتماعی از حوزهٔ تعبدیات، نک: حکیم، ۶۱؛ فضلی، ۴۰۵-۴۰۶.</ref>.<br/>
+جریان اصلاح طلب -با هر دو رویکرد درون دینی و برون دینی- در عصر حاضر در واکنش به غلبهٔ تفکر اخباری گری بر بخش نسبتاً وسیعی از اندیشهٔ اسلامی <ref>ن ک: زنجانی، ص۴۰۶-۴۰۷.</ref>، داعیهٔ جداسازی قلمرو امور تعبدی از امور غیرتعبدی را به منظور دست یابی به اختیارات بیشتر در همگون سازی اندیشهٔ اسلامی با تحولات عصر جدید با شدت فراوان دنبال می‌کند <ref>برای نمونه، ن ک: اصفهانی، ص۴۳۱؛ خمینی، روح الله، ص۱۹۹-۲۰۰؛ خمینی، مصطفی، ج۲ص۲۷۱؛ سروش، ص۶-۱۱؛ حنفی، ۱۲۹ بب؛ برای بررسی امکان جداسازی امور اجتماعی از حوزهٔ تعبدیات، ن ک: حکیم، ۶۱؛ فضلی، ۴۰۵-۴۰۶.</ref>.<br/>
 == اخلاق و تصوف ==

@@ سطر ۳۹: / سطر ۳۹: @@
 == اندیشه و فرهنگ اسلامی ==
-رویکرد معنوی قرآن به موضوع تعبد در عصر تدوین دانشهای اسلامی ناگزیر در قالب نظریههای پیچیده و فروعات متعدد علمی درآمده، و ساختار نسبتاً ساده و بسیط خود را از دست داده است <ref>نک: فیض، ج۱ص۲۶۷ برای آگاهی بیشتر، نک: شرفی، ص۵۹-۸۵.</ref>. شاید مسئلهٔ تعبد نسبت به سنت نبوی در کنار قرآن و میزان و محدودهٔ آن، نخستین دگردیسی در این فرایند به شمار میرود که از یک سو به نفی اعتبار آن از سـوی گروه مـوسـوم به اهـل رأی ــ احتمالاً پارهای معتزلیان و حنفیـان نخستین <ref>شـافعـی، الام، ج۷ص۲۸۷.</ref> ــ و از سـوی دیگر به اعتبار حداکثری آن از سوی اهل حدیث انجامیده، و در طیفهای میانی، مکتب شافعی با نگاه شدیداً اعتبارآمیز<ref>نک: شـافعـی، الرسالة، ص۲۱۷-۲۱۸.</ref> و در عین حال نسبتاً انتقادی به سنت <ref>شـافعـی، ۳۹۹، نیز الام، ج۶، ص۱۱۲، ج۷، ص۲۹۰، اختلاف الحدیث، ص۵۹.</ref> را پدید آورده است.<br/>
+رویکرد معنوی قرآن به موضوع تعبد در عصر تدوین دانشهای اسلامی ناگزیر در قالب نظریه‌های پیچیده و فروعات متعدد علمی درآمده، و ساختار نسبتاً ساده و بسیط خود را از دست داده است <ref>ن ک: فیض، ج۱ص۲۶۷ برای آگاهی بیشتر، ن ک: شرفی، ص۵۹-۸۵.</ref>. شاید مسئلهٔ تعبد نسبت به سنت نبوی در کنار قرآن و میزان و محدودهٔ آن، نخستین دگردیسی در این فرایند به شمار می‌رود که از یک سو به نفی اعتبار آن از سـوی گروه مـوسـوم به اهـل رأی ــ احتمالاً پارهای معتزلیان و حنفیـان نخستین <ref>شـافعـی، الام، ج۷ص۲۸۷.</ref> ــ و از سـوی دیگر به اعتبار حداکثری آن از سوی اهل حدیث انجامیده، و در طیفهای میانی، مکتب شافعی با نگاه شدیداً اعتبارآمیز<ref>ن ک: شـافعـی، الرسالة، ص۲۱۷-۲۱۸.</ref> و در عین حال نسبتاً انتقادی به سنت <ref>شـافعـی، ۳۹۹، نیز الام، ج۶، ص۱۱۲، ج۷، ص۲۹۰، اختلاف الحدیث، ص۵۹.</ref> را پدید آورده است.<br/>
-در دورهٔ بعد معتزلیان و عدهای همراهان حنفی و شیعی آنان با نقد فراگیر احادیث <ref>نک: ابن قتیبه، ص۳-۵۷.</ref> و طرح موضوع حجیت تکلیف عقلی در کنار تکلیف سمعی <ref>نک: جصاص، ج۴، ص۳۰۱؛ طوسی، التبیان، ج۳، ص۳۹۵، ج۴ص۱۱۰، ۶ ۴۵۸؛ ابن ابی الحدید، ج۹ص۸۴-۸۵.</ref> به سوی نوعی عقل گرایی انتقادی وگاه حداکثری حرکت نمودند که جریان تعبدگرا را با محوریت اهل حدیث، حنبلیان و اشاعره مورد هدف قرار داده بود.<br/>
+در دورهٔ بعد معتزلیان و عدهای همراهان حنفی و شیعی آنان با نقد فراگیر احادیث <ref>ن ک: ابن قتیبه، ص۳-۵۷.</ref> و طرح موضوع حجیت تکلیف عقلی در کنار تکلیف سمعی <ref>ن ک: جصاص، ج۴، ص۳۰۱؛ طوسی، التبیان، ج۳، ص۳۹۵، ج۴ص۱۱۰، ۶ ۴۵۸؛ ابن ابی الحدید، ج۹ص۸۴-۸۵.</ref> به سوی نوعی عقل گرایی انتقادی وگاه حداکثری حرکت نمودند که جریان تعبدگرا را با محوریت اهل حدیث، حنبلیان و اشاعره مورد هدف قرار داده بود.<br/>
-مقارن با این دوره، ورود اندیشههای فلسفی یونان و غیر آن به بحث تعارض عقل و دین دامن زد که به سرعت محور مجادلات کلامی ـ فلسفی قرار گرفت <ref>برای مقایسهٔ ۳ دیدگاه تفکیک حیثیت تعبدی از حیثیت تعقلی مسائل و مصادرهٔ حوزهٔ تعبد به سود حوزهٔ تعقل و به عکس، نک: ابن سینا، ج۱ص۴۲۳؛ ابن رشد، جم؛ ابن حزم، ج۱ص۵۹، ۶۲-۶۳.</ref> و حتی برتلقی فقهی از تعبد نیز تأثیر گذاشت؛ گویی تعبد باید الزاماً تهی از تعقل و در برابر آن باشد <ref>نک: علامهٔ حلی، ج۲، ص۲۶۶؛ عاملی، ص۳برای بررسی سیر تحول اصطلاح فقهی تعبد، نک: مظفر، ج۱ص۶۵-۶۶.</ref>. امکان فهم قرآن و تدبر و تعقل در آن <ref>زرکشی، ج۱، ص۱۷۳، ج۲ص۷۲؛ قس: ابن کثیر، ج۱ص۴۰.</ref> نگاه حداکثری به امور تعبدی یا تعقلی <ref>ابن حجر، ج۳، ص۲۱؛ شهید ثانی، ج۸، ص۲۱۹؛ قس: ابن نجیم، ج۱، ص۲۲۵؛ آمدی، ج۳ص ۲۷۹.</ref> و به تبع آن، اعطای ارزش اخلاقی و دینی بیشتر به هریک از این دو حوزه <ref>سیوری، ص۳۱؛ نراقی، ج۳ص۳۸۴؛ قس: ابن عابدین، ج۱ص۴۸۲؛ مناوی، ج۴ص۵۴۱.</ref>، هریک نشانگر استمرار هر دو رویکرد تعبدگرا و تعقل گرا در اندیشهٔ اسلامی است.<br/>
+مقارن با این دوره، ورود اندیشه‌های فلسفی یونان و غیر آن به بحث تعارض عقل و دین دامن زد که به سرعت محور مجادلات کلامی ـ فلسفی قرار گرفت <ref>برای مقایسهٔ ۳ دیدگاه تفکیک حیثیت تعبدی از حیثیت تعقلی مسائل و مصادرهٔ حوزهٔ تعبد به سود حوزهٔ تعقل و به عکس، ن ک: ابن سینا، ج۱ص۴۲۳؛ ابن رشد، جم؛ ابن حزم، ج۱ص۵۹، ۶۲-۶۳.</ref> و حتی برتلقی فقهی از تعبد نیز تأثیر گذاشت؛ گویی تعبد باید الزاماً تهی از تعقل و در برابر آن باشد <ref>ن ک: علامهٔ حلی، ج۲، ص۲۶۶؛ عاملی، ص۳برای بررسی سیر تحول اصطلاح فقهی تعبد، ن ک: مظفر، ج۱ص۶۵-۶۶.</ref>. امکان فهم قرآن و تدبر و تعقل در آن <ref>زرکشی، ج۱، ص۱۷۳، ج۲ص۷۲؛ قس: ابن کثیر، ج۱ص۴۰.</ref> نگاه حداکثری به امور تعبدی یا تعقلی <ref>ابن حجر، ج۳، ص۲۱؛ شهید ثانی، ج۸، ص۲۱۹؛ قس: ابن نجیم، ج۱، ص۲۲۵؛ آمدی، ج۳ص ۲۷۹.</ref> و به تبع آن، اعطای ارزش اخلاقی و دینی بیشتر به هریک از این دو حوزه <ref>سیوری، ص۳۱؛ نراقی، ج۳ص۳۸۴؛ قس: ابن عابدین، ج۱ص۴۸۲؛ مناوی، ج۴ص۵۴۱.</ref>، هریک نشانگر استمرار هر دو رویکرد تعبدگرا و تعقل گرا در اندیشهٔ اسلامی است.<br/>
 == گفتمان اجتهاد و تقلید ==

@@ سطر ۳۳: / سطر ۳۳: @@
 == تعبد در روایات ==
-در روایات نیز در ادامهٔ نگاه قرآنی به موضوع تعبد، آفرینش تمام هستی به منظور تعبد بشر در برابر خدا تلقی شده است <ref>طبرسی، احمد، ج۱ص۱۳۳؛ مجلسی، ج۲۹، ص۲۲۱.</ref>. مفهوم سعادت در ترادف با تعبد مطرح شده <ref>الصحیفةالسجادیة، ص۲۱۱.</ref> و در پرتو رویکرد توحیدی اسلام، مفهوم اخلاص در ارتباط با تعبد به جدا شدن از هرگونه گرایش غیرالاهی به پدیدههای دنیوی اشاره دارد <ref>جزایری، ص۷۶؛ قس: نهج البلاغة، خطبهٔ ۱۱۱.</ref>.<br/>
+در روایات نیز در ادامهٔ نگاه قرآنی به موضوع تعبد، آفرینش تمام هستی به منظور تعبد بشر در برابر خدا تلقی شده است <ref>طبرسی، احمد، ج۱ص۱۳۳؛ مجلسی، ج۲۹، ص۲۲۱.</ref>. مفهوم سعادت در ترادف با تعبد مطرح شده <ref>الصحیفةالسجادیة، ص۲۱۱.</ref> و در پرتو رویکرد توحیدی اسلام، مفهوم اخلاص در ارتباط با تعبد به جدا شدن از هرگونه گرایش غیرالاهی به پدیده‌های دنیوی اشاره دارد <ref>جزایری، ص۷۶؛ قس: نهج البلاغة، خطبهٔ ۱۱۱.</ref>.<br/>
-تعبد فرایندی تنها یک طرفه به حساب آمده که در قبال آن بنده از هیچ استحقاقی برخوردار نشده است و خداوند از روی فضل خود در برابر آن پاداش میدهد؛ زیرا انسان هرچه دارد از آن او ست <ref>الصحیفة السجادیة، ۱۸۷؛ نیز نک: طوسی، مصباح...، ص۲۶۳.</ref>.<br/>
+تعبد فرایندی تنها یک طرفه به حساب آمده که در قبال آن بنده از هیچ استحقاقی برخوردار نشده است و خداوند از روی فضل خود در برابر آن پاداش می‌دهد؛ زیرا انسان هرچه دارد از آن او ست <ref>الصحیفة السجادیة، ۱۸۷؛ نیز نک: طوسی، مصباح...، ص۲۶۳.</ref>.<br/>
-گرچه خداوند آزاد است که تعبد بشر نسبت به خود را در انجام هرگونه کاری قرار دهد <ref>ابن بابویه، ج۱ص۲۷۱، ج۲ص۴۰۶؛ برای آگاهی بیشتر، نک: ابن طاووس، ج۲، ص۲۱.</ref>، اما او همواره در این فرایند علاوه بر مصلحت تعبد، به مصالح و مفاسد خود آن افعال نیز توجه دارد <ref>ابن طاووس، ج۲ص۵۹۲؛ مجلسی، ج۶، ص۹۳-۹۴.</ref> همان گونه که عقل در نخستین گام به تعبد رهنمون است <ref>واسطی، ص۱۱۸.</ref>، تعبد نیز باید همواره با تعقل و تدبر در مسیر فهم بهتر رابطهٔ خود با خدا و مفهوم و مقصود از اعمال عبادی همراه باشد <ref>ابن بابویه، ج۲، ص۵۹۸؛ مجلسی، ج۱ص۲۰۸؛ نوری، ج۴ص۱۰۷.</ref>، زیرا «تفقه در دین» به تعبد انسان معنا و ارزش میبخشد <ref>مناوی، ج۶ص۳۳۸.</ref> و آن را از آفت مصون میدارد <ref>دارمی، ج۱ص۹۱.</ref>.<br/>
+گرچه خداوند آزاد است که تعبد بشر نسبت به خود را در انجام هرگونه کاری قرار دهد <ref>ابن بابویه، ج۱ص۲۷۱، ج۲ص۴۰۶؛ برای آگاهی بیشتر، ن ک: ابن طاووس، ج۲، ص۲۱.</ref>، اما او همواره در این فرایند علاوه بر مصلحت تعبد، به مصالح و مفاسد خود آن افعال نیز توجه دارد <ref>ابن طاووس، ج۲ص۵۹۲؛ مجلسی، ج۶، ص۹۳-۹۴.</ref> همان گونه که عقل در نخستین گام به تعبد رهنمون است <ref>واسطی، ص۱۱۸.</ref>، تعبد نیز باید همواره با تعقل و تدبر در مسیر فهم بهتر رابطهٔ خود با خدا و مفهوم و مقصود از اعمال عبادی همراه باشد <ref>ابن بابویه، ج۲، ص۵۹۸؛ مجلسی، ج۱ص۲۰۸؛ نوری، ج۴ص۱۰۷.</ref>، زیرا «تفقه در دین» به تعبد انسان معنا و ارزش می‌بخشد <ref>مناوی، ج۶ص۳۳۸.</ref> و آن را از آفت مصون می‌دارد <ref>دارمی، ج۱ص۹۱.</ref>.<br/>
-سفارش به کاربرد نامهای مرکب از عبد و یکی از اسامی الاهی در نام گذاری فرزندان به تقویت فرهنگ فروتنی نسبت به خدا در قلمرو روابط اجتماعی توجه داشته <ref>طبرانی، المعجم الکبیر، ج۱ص۷۴، المعجم الاوسط، ج۱ص۲۱۴؛ مناوی، ج۱ص ۲۱۹.</ref>، و عمل نمادین سجده دربر دارندهٔ فروتنی کامل و مطلق بشر در برابر خدا شمرده شده است <ref>حمیری، ص۵؛ فقه الرضا(ع)، ص۱۴۱؛ طوسی، همان، ص۱۷۴، ۵۷۰.</ref>. گفتمان تعبد در ادعیه و مناجاتهای ماثور نیز نوع ویژهای از گفت وگو میان انسان و خدا را ترسیم نموده که در عین حال از مایههای ژرف عاشقانه نیز برخوردار است <ref>برای نمونه، نک: مفاتیح...، ذیل دعای کمیل، مناجات شعبانیه، مناجات خمسة عشره.</ref>.<br/>
+سفارش به کاربرد نامهای مرکب از عبد و یکی از اسامی الاهی در نام گذاری فرزندان به تقویت فرهنگ فروتنی نسبت به خدا در قلمرو روابط اجتماعی توجه داشته <ref>طبرانی، المعجم الکبیر، ج۱ص۷۴، المعجم الاوسط، ج۱ص۲۱۴؛ مناوی، ج۱ص ۲۱۹.</ref>، و عمل نمادین سجده دربر دارندهٔ فروتنی کامل و مطلق بشر در برابر خدا شمرده شده است <ref>حمیری، ص۵؛ فقه الرضا(ع)، ص۱۴۱؛ طوسی، همان، ص۱۷۴، ۵۷۰.</ref>. گفتمان تعبد در ادعیه و مناجاتهای ماثور نیز نوع ویژهای از گفت وگو میان انسان و خدا را ترسیم نموده که در عین حال از مایه‌های ژرف عاشقانه نیز برخوردار است <ref>برای نمونه، ن ک: مفاتیح...، ذیل دعای کمیل، مناجات شعبانیه، مناجات خمسة عشره.</ref>.<br/>
 == اندیشه و فرهنگ اسلامی ==

@@ سطر ۲۹: / سطر ۲۹: @@
 == رابطهٔ تعبد انسان و خدا ==
-رابطهٔ تعبد انسان و خدا در۳ سطح حقوقی، اخلاقی و سلوکی در قرآن قابل پیگیری و البته نه چندان قابل تفکیک است: مفهوم عمومی اسلام به معنای لزوم تسلیم مطلق بشر در برابر خداوند<ref>نمل/۲۷/۹۱؛ عنکبوت/ ۲۹/۱۶؛ زمر/ ۳۹/۱۲؛ غافر/۴۰/۶۶.</ref>در کنار مفاهیمی چون تقوا، خوف و خشیت <ref>برای نمونه، نک: آل عمران/ ۳/۱۰۲؛ یونس/۱۰/۳۱؛ عنکبوت/۲۹/۱۶.</ref> در بسیاری از لایههای معنایی آنها، نوعی رابطهٔ حقوقی میان انسان و خداوند را ترسیم میکنند.<br/>
+رابطهٔ تعبد انسان و خدا در۳ سطح حقوقی، اخلاقی و سلوکی در قرآن قابل پیگیری و البته نه چندان قابل تفکیک است: مفهوم عمومی اسلام به معنای لزوم تسلیم مطلق بشر در برابر خداوند<ref>نمل/۲۷/۹۱؛ عنکبوت/ ۲۹/۱۶؛ زمر/ ۳۹/۱۲؛ غافر/۴۰/۶۶.</ref>در کنار مفاهیمی چون تقوا، خوف و خشیت <ref>برای نمونه، ن ک: آل عمران/ ۳/۱۰۲؛ یونس/۱۰/۳۱؛ عنکبوت/۲۹/۱۶.</ref> در بسیاری از لایه‌های معنایی آنها، نوعی رابطهٔ حقوقی میان انسان و خداوند را ترسیم می‌کنند.<br/>
-در این فضا ست که اوامر و نواهی شرعی از سوی خداوند ابلاغ شده <ref>اعراف/۷/۳۱-۳۳.</ref>، و تصریح به عادلانه بودن این رابطه و به دور بودن از ستم نسبت به بندگان شده است <ref>نفال/ ۸/۵۱؛ حج/۲۲/۱۰؛ غافر/۴۰/۳۱.</ref>. در مرحلهٔ بعد مفاهیم حمد و شکر <ref>برای نمونه، نک: بقره/۲/۱۷۲؛ زمر/۳۹/۷، ۶۶؛ غافر/ ۴۰/۶۵.</ref> درصدد تعریف رابطهای اخلاقی میان انسان و خدا هستند که در آن اظهار تعبد، وظیفهٔ اخلاقی انسان در برابر نعمتهای الاهی شمرده شده است. و در مرحلهٔ سوم مفهوم «حُب» <ref>بقره/۲/۱۶۵؛ آل عمران/۳/۳۱؛ مائده/۵/۵۴.</ref> رابطهای سلوکی تعریف مینماید که در فضای فرهنگی و اعتقادی عرب جاهلی امکان نمود نیافته است.<br/>
+در این فضا ست که اوامر و نواهی شرعی از سوی خداوند ابلاغ شده <ref>اعراف/۷/۳۱-۳۳.</ref>، و تصریح به عادلانه بودن این رابطه و به دور بودن از ستم نسبت به بندگان شده است <ref>انفال/ ۸/۵۱؛ حج/۲۲/۱۰؛ غافر/۴۰/۳۱.</ref>. در مرحلهٔ بعد مفاهیم حمد و شکر <ref>برای نمونه، ن ک: بقره/۲/۱۷۲؛ زمر/۳۹/۷، ۶۶؛ غافر/ ۴۰/۶۵.</ref> درصدد تعریف رابطه‌ای اخلاقی میان انسان و خدا هستند که در آن اظهار تعبد، وظیفهٔ اخلاقی انسان در برابر نعمتهای الاهی شمرده شده است. و در مرحلهٔ سوم مفهوم «حُب» <ref>بقره/۲/۱۶۵؛ آل عمران/۳/۳۱؛ مائده/۵/۵۴.</ref> رابطه‌ای سلوکی تعریف می‌نماید که در فضای فرهنگی و اعتقادی عرب جاهلی امکان نمود نیافته است.<br/>
 == تعبد در روایات ==