فرهنگ مصادیق:تحریف لفظی احادیث معصومین (ع) - تاریخچهٔ ویرایش‌ها

Kazem در ‏۱۷ بهمن ۱۳۹۵، ساعت ۰۷:۳۶

2017-02-05T07:36:08Z

Golafshan: removed Category:منکر اعتقادی using HotCat

2017-01-08T17:34:00Z

removed Category:منکر اعتقادی using HotCat

Golafshan: اصلاح نویسه‌های عربی، اصلاح فاصلهٔ مجازی، اصلاح ارقام

2017-01-08T17:05:24Z

اصلاح نویسه‌های عربی، اصلاح فاصلهٔ مجازی، اصلاح ارقام

User16 در ‏۱۶ آبان ۱۳۹۵، ساعت ۱۱:۰۰

2016-11-06T11:00:17Z

User16: User16 صفحهٔ تحریف لفظی احادیث معصومین (ع) را به فرهنگ مصادیق:تحریف لفظی احادیث معصومین (ع) منتقل کرد

2016-11-06T10:41:57Z

User16 صفحهٔ تحریف لفظی احادیث معصومین (ع) را به فرهنگ مصادیق:تحریف لفظی احادیث معصومین (ع) منتقل کرد

User16: اصلاح نویسه‌های عربی، اصلاح فاصلهٔ مجازی، اصلاح ارقام

2016-10-26T14:27:33Z

اصلاح نویسه‌های عربی، اصلاح فاصلهٔ مجازی، اصلاح ارقام

نمایش تغییرات

User16: اصلاح ارقام

2016-10-26T10:36:47Z

اصلاح ارقام

نمایش تغییرات

User16 در ‏۳ آبان ۱۳۹۵، ساعت ۱۸:۱۴

2016-10-24T18:14:51Z

User16 در ‏۳ آبان ۱۳۹۵، ساعت ۱۶:۵۳

2016-10-24T16:53:09Z

نمایش تغییرات

User16 در ‏۳ آبان ۱۳۹۵، ساعت ۱۵:۵۰

2016-10-24T15:50:46Z

نمایش تغییرات

@@ سطر ۳۵: / سطر ۳۵: @@
 | ۱۲ || [[عدم تحریف احادیث و قرآن]]
 |-
-| ۱۳ || [[ اثبات عدم تحریف قرآن از دو روش "عقلی / قرآن و حدیث"]]
+| ۱۳ || [[ اثبات عدم تحریف قرآن از دو روش عقلی  قرآن و حدیث]]
 |}
 <p class="relatesubject">مصادیق مرتبط</p>

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۹ دی ۱۳۹۵، ساعت ۱۷:۳۴
سطر ۲۵۶:		سطر ۲۵۶:

	[[رده:فهرست الفبایی مصادیق منکر]]		[[رده:فهرست الفبایی مصادیق منکر]]
−	~~[[رده:منکر اعتقادی]]~~

@@ سطر ۳۷: / سطر ۳۷: @@
 | ۱۳ || [[ اثبات عدم تحریف قرآن از دو روش "عقلی / قرآن و حدیث"]]
 |}
-<p class="relatesubject">موضوعات مرتبط</p>
+<p class="relatesubject">مصادیق مرتبط</p>
 {| class="wikitable"
 |-
@@ سطر ۵۳: / سطر ۵۳: @@
 |}
 <p class="relatesoft">نرم‌افزارهای مرتبط</p>
 {| class="wikitable"
 |-
@@ سطر ۷۱: / سطر ۶۶: @@
 ==تحریف در دانش حدیث==
-اصطلاح تحریف در دانش حدیث، بر مبنای معنای گرداندن و منحرف کردن شکل گرفته که معنای اصلی این واژه بوده است. <ref> خلیل‌بن احمد، العین، به کوشش مهدی مخزومی و ابراهیم سامرایی، ج۳، ص۲۱۱، بغداد، ۱۹۸۱-۱۹۸۲م. </ref><ref> جوهری، اسماعیل، الصحاح، به کوشش احمد عبدالغفور عطار، ج۴، ص۱۳۴۳، قاهره، ۱۳۷۶ق/۱۹۵۶م. </ref> با آن‌که کاربرد مکرر، اما همسوی این واژه در قرآن کریم <ref> بقره/سوره۲، آیه۷۵.    </ref> آن را در معنای تحریف کلام آسمانی خصوصیت بخشیده، اما در کاربرد روزمره، گسترهٔ واژه تا چندین سده هم‌چنان حفظ شده است. <ref> کلینی، محمد، الکافی، به کوشش علی‌اکبر غفاری، ج۳، ص۴۸۸، تهران، ۱۳۹۱ق. </ref><ref>ابوعوانۀ اسفراینی، یعقوب، المسند، به کوشش ایمن بن عارف دمشقی، ج۱، ص۲۷۲، بیروت، ۱۹۹۸م.</ref> از همین رو دور از انتظار نیست که اصطلاح حدیثی تحریف، نه بر پایهٔ آن طیف از معنای لغوی تحریف که در قرآن ملحوظ بوده، بلکه بر پایهٔ طیف معنایی دیگری شکل‌گرفته که بیش‌تر ناظر به تغییر در لفظ است.<br/>
+اصطلاح تحریف در دانش حدیث، بر مبنای معنای گرداندن و منحرف کردن شکل گرفته که معنای اصلی این واژه بوده است. <ref> خلیل‌بن احمد، العین، به کوشش مهدی مخزومی و ابراهیم سامرایی، ج۳، ص۲۱۱، بغداد، ۱۹۸۱-۱۹۸۲م. </ref><ref> جوهری، اسماعیل، الصحاح، به کوشش احمد عبدالغفور عطار، ج۴، ص۱۳۴۳، قاهره، ۱۳۷۶ق/۱۹۵۶م. </ref> با آن‌که کاربرد مکرر، اما همسوی این واژه در قرآن کریم <ref> بقره/سوره۲، آیه۷۵. </ref> آن را در معنای تحریف کلام آسمانی خصوصیت بخشیده، اما در کاربرد روزمره، گسترهٔ واژه تا چندین سده هم‌چنان حفظ شده است. <ref> کلینی، محمد، الکافی، به کوشش علی‌اکبر غفاری، ج۳، ص۴۸۸، تهران، ۱۳۹۱ق. </ref><ref>ابوعوانۀ اسفراینی، یعقوب، المسند، به کوشش ایمن بن عارف دمشقی، ج۱، ص۲۷۲، بیروت، ۱۹۹۸م.</ref> از همین رو دور از انتظار نیست که اصطلاح حدیثی تحریف، نه بر پایهٔ آن طیف از معنای لغوی تحریف که در قرآن ملحوظ بوده، بلکه بر پایهٔ طیف معنایی دیگری شکل‌گرفته که بیش‌تر ناظر به تغییر در لفظ است.<br/>
 ==تحریف، لحن و تصحیف==
@@ سطر ۸۳: / سطر ۷۸: @@
 ==تحریف بیرون از دانش حدیث==
-با وجود تمام این تعریف‌ها، تحریف به عنوان یک اصطلاح عام به معنای هرگونه جابه‌جایی سخن از وضع اصلی، چه در گفتار و چه در نوشتار، در شاخه‌های مختلف علوم اسلامی، بیشتر نزد فقیهان، و کمتر محدثان کاربرد داشته است و نمونه‌های آن در سده‌های میانی و متأخر دیده می‌شود. آن‌جا که برخی از عالمان، تعبیر تحریف را برای نوعی ناهنجاری رخ داده در سطوح متن حدیث به کار گرفته‌اند، تعبیر تحریف ناظر به تغییراتی مبتنی بر سوء فهم و ناآگاهی نسبت به سیاق و یافت بوده است. از آن جمله می‌توان به حدیث «اقبل علی فی السحاب» اشاره کرد که به دعوی ناقدان، سحاب در آن، نام عمامهٔ حضرت علی (علیه‌السلام) بوده، و با جداشدن از بافت، معنای «ابر» از آن فهمیده شده است. <ref> ابن جوزی، العلل المتناهیة، به کوشش خلیل میس، ج۱، ص۲۲۳، بیروت، ۱۴۰۳ق. </ref> نقدی مشابه دربارهٔ فهم نادرست حدیث «ان الله خلق آدم علی صورته» نیز از امام رضا (علیه‌السلام) نقل شده است. <ref> ابن بابویه، عیون اخبارالرضا (علیه‌السلام)، ج۱، ص۱۱۹-۱۲۰، تهران، ۱۳۷۸ش. </ref><ref>ابن قتیبه، عبدالله، تأویل مختلف الحدیث، به کوشش محمد زهری نجار، ج۱، ص۲۱۹-۲۲۰، بیروت، ۱۳۹۳ق/۱۹۷۳م. </ref> در تعابیر فقیهان و نه محدثان، گاه تحریف به معنای تأویل ناروا نیز به کار رفته است؛ این کاربرد که کاملاً متأثر از حدیث نبوی «تحریف‌الغالین» می‌تواند باشد، تحریف در حدیث را به معنای قرآنی آن نیز بسیار نزدیک ساخته است. به عنوان نمونه باید به ابن حزم اشاره کرد که در موضعی از المحلی، از «تحریف سنت از مواضع خود» (ملهلم از عبارت قرآنی: «یُحَرَّفونَ الْکَلِمَ عَنْ مَواضِعِه»، <ref> نساء/سوره۴، آیه۴۶.    </ref>سخن رانده، و آن را به تأویل غیرقابل پذیرش احادیث اطلاق کرده است. <ref> ابن حزم، المحلی، ج۸، ص۳۱۳، بیروت، دارالآفاق الجدیده.</ref> تعبیراتی نزدیک به آن از نووی و دیگر فقیهان نیز یافتنی است. <ref>نووی، روضةالطالبین، ج۷، ص ۴۱۹، بیروت، ۱۴۰۵ق.</ref> <ref> ابشیهی، محمد، المستطرف، به کوشش مفید محمد قمیحه، ج۱، ص۲۲۲، بیروت، ۱۹۸۶م. </ref> <ref>شوکانی، محمد، نیل الاوطار، ج۳، ص۲۱۱، بیروت، ۱۹۷۳م. </ref> <ref>شوکانی، محمد، نیل الاوطار، ج۶، ص۱۹۷، بیروت، ۱۹۷۳م. </ref>
+با وجود تمام این تعریف‌ها، تحریف به عنوان یک اصطلاح عام به معنای هرگونه جابه‌جایی سخن از وضع اصلی، چه در گفتار و چه در نوشتار، در شاخه‌های مختلف علوم اسلامی، بیشتر نزد فقیهان، و کمتر محدثان کاربرد داشته است و نمونه‌های آن در سده‌های میانی و متأخر دیده می‌شود. آن‌جا که برخی از عالمان، تعبیر تحریف را برای نوعی ناهنجاری رخ داده در سطوح متن حدیث به کار گرفته‌اند، تعبیر تحریف ناظر به تغییراتی مبتنی بر سوء فهم و ناآگاهی نسبت به سیاق و یافت بوده است. از آن جمله می‌توان به حدیث «اقبل علی فی السحاب» اشاره کرد که به دعوی ناقدان، سحاب در آن، نام عمامهٔ حضرت علی (علیه‌السلام) بوده، و با جداشدن از بافت، معنای «ابر» از آن فهمیده شده است. <ref> ابن جوزی، العلل المتناهیة، به کوشش خلیل میس، ج۱، ص۲۲۳، بیروت، ۱۴۰۳ق. </ref> نقدی مشابه دربارهٔ فهم نادرست حدیث «ان الله خلق آدم علی صورته» نیز از امام رضا (علیه‌السلام) نقل شده است. <ref> ابن بابویه، عیون اخبارالرضا (علیه‌السلام)، ج۱، ص۱۱۹-۱۲۰، تهران، ۱۳۷۸ش. </ref><ref>ابن قتیبه، عبدالله، تأویل مختلف الحدیث، به کوشش محمد زهری نجار، ج۱، ص۲۱۹-۲۲۰، بیروت، ۱۳۹۳ق/۱۹۷۳م. </ref> در تعابیر فقیهان و نه محدثان، گاه تحریف به معنای تأویل ناروا نیز به کار رفته است؛ این کاربرد که کاملاً متأثر از حدیث نبوی «تحریف‌الغالین» می‌تواند باشد، تحریف در حدیث را به معنای قرآنی آن نیز بسیار نزدیک ساخته است. به عنوان نمونه باید به ابن حزم اشاره کرد که در موضعی از المحلی، از «تحریف سنت از مواضع خود» (ملهلم از عبارت قرآنی: «یُحَرَّفونَ الْکَلِمَ عَنْ مَواضِعِه»، <ref> نساء/سوره۴، آیه۴۶. </ref>سخن رانده، و آن را به تأویل غیرقابل پذیرش احادیث اطلاق کرده است. <ref> ابن حزم، المحلی، ج۸، ص۳۱۳، بیروت، دارالآفاق الجدیده.</ref> تعبیراتی نزدیک به آن از نووی و دیگر فقیهان نیز یافتنی است. <ref>نووی، روضةالطالبین، ج۷، ص ۴۱۹، بیروت، ۱۴۰۵ق.</ref> <ref> ابشیهی، محمد، المستطرف، به کوشش مفید محمد قمیحه، ج۱، ص۲۲۲، بیروت، ۱۹۸۶م. </ref> <ref>شوکانی، محمد، نیل الاوطار، ج۳، ص۲۱۱، بیروت، ۱۹۷۳م. </ref> <ref>شوکانی، محمد، نیل الاوطار، ج۶، ص۱۹۷، بیروت، ۱۹۷۳م. </ref>
@@ سطر ۱۱۱: / سطر ۱۰۶: @@
 ==تألیف در باب تحریف==
-تألیف آثاری در نقد تحریف در احادیث، از سده‌های ۳ و ۴ق و در حوزه‌های امامیه و معتزله آغاز شده، اگرچه هیچ‌یک از آن آثار برجای نمانده است. از امامیه می‌توان به معانی الحدیث و التحریف از احمد بن محمد برقی (د ۲۸۰ق)،<ref> ابن ندیم، الفهرست، ج۱، ص۲۷۷. </ref><ref> طوسی، الفهرست، به کوشش محمدصادق آل بحرالعلوم، ج۱، ص۲۱، نجف، ۱۳۵۶ق. </ref> <ref>نجاشی، احمد، الرجال، به کوشش موسی شبیری زنجانی، ج۱، ص۷۶، قم، ۱۴۰۷ق. </ref> التبدیل و التحریف از ابوالقاسم کوفی (د ۳۵۲ق) <ref> نجاشی، احمد،الرجال، به کوشش موسی شبیری زنجانی، ج۱، ص۲۶۵، قم، ۱۴۰۷ق. </ref><ref>ابن شهرآشوب، محمد، معالم العلماء، ص۹۹، نجف، ۱۳۸۰ق/۱۹۶۱م. </ref> <ref>طوسی، الفهرست، به کوشش محمدصادق آل بحرالعلوم، ج۱، ص۱۵۱، نجف، ۱۳۵۶ق. </ref> و از متکلمان ظاهراً معتزلی به اثبات‌التحریف فی الحدیث، از حمید بن سعید ابن بختیار <ref> ابن ندیم، الفهرست، ج۱، ص۲۲۰. </ref> یاد کرد. مقدمهٔ تأویل مختلف‌الحدیث ابن قتیبه نیز به خوبی نشان‌دهندهٔ حملات و ایرادهایی از این دست است که از سوی متکلمان، به ویژه معتزله، نسبت به حدیث اهل سنت وارد می‌شده است. در نیمهٔ دوم سدهٔ ۴ق، به طور هم‌زمان چندین کتاب در زمینهٔ تحریفات رخ داده در حدیث، توسط عالمان حدیث‌شناس نوشته شده که در آن‌ها، اجتنابی از انتساب محدثان به خطا وجود نداشته است. شاخص‌های این جریان کتاب التصحیف و التحریف و کتاب تصحیفات‌المحدثین از ابواحمد عسکری ، تصحیف‌المحدثین، از دارقطنی (د ۳۸۵ق) <ref>ابن خیر اشبیلـی، محمد، فهرسة، به کوشش ف کـودرا، ج۱، ص۲۰۴، بغـداد، ۱۹۶۳م. </ref> و اصلاح غلط‌المحدثین از ابوسلیمان خَطّابی  (د ۳۸۸ق) است. آثاری در سده‌های میانه همچون کتاب التصحیف و التحریف از عثمان بن عیسی بَلَطی  <ref>یاقوت، ادبا، ج۱۲، ص۱۴۷. </ref> <ref>حاجی خلیفه، کشف، ج۱، ص۴۱۱. </ref> و تصحیح‌التصحیف و تحریرالتحریف، از صلاح‌الدین صفدی (د ۷۶۴ق)<ref>بغدادی، ایضاح، ج۱، ص۲۹۳.</ref>بیشتر ارزشی ادبی ـ تاریخی دارند. <ref>سیوطـی، المزهر، به کوشش محمداحمد جادالمولی و دیگران، ج۲، ص۳۵۳ بب، بیروت، ۱۴۰۶ق/۱۹۸۶م. </ref> در سده‌های متأخر بار دیگر آثار مهمی در نقد حدیث با جهت‌گیری به سوی تحریف و تصحیف نوشته شده‌اند. از آن شمار، باید به التطریف فی التصحیف، از سیوطی و التالد و الطریف فی فن‌التصحیف و التحریف از محمد بن علی بساطی <ref>(سدهٔ ۱۱ق).</ref> <ref>آقابزرگ، الذریعة، ج۲۶، ص۱۴۶. </ref> اشاره کرد. بخش مهمی از کتاب الاخبار الدخلیة، و مستدرکات آن از محمدتقی شوشتری نیز به گونه‌شناسی و نقد مصادیق گوناگونی از تحریف حدیث اختصاص یافته است. به مجموع آنچه گفته شد، باید آثار متعدد تألیف شده در باب علل‌الحدیث، احادیث موضوعه و مبحث رجالی متفق و مفترق را نیز علاوه کرد که بسیاری از مباحث مربوط به تحریف در اثنای آن‌ها مطالعه شده ست. <ref>کتانی، محمد، الرسالة المستطرفة، ج۱، ص۱۱۴-۱۲۰، استانبول، ۱۹۸۶م. </ref> <ref> کتانی، محمد، الرسالة المستطرفة، ج۱، ص۱۴۷-۱۵۴، استانبول، ۱۹۸۶م. </ref>
+تألیف آثاری در نقد تحریف در احادیث، از سده‌های ۳ و ۴ق و در حوزه‌های امامیه و معتزله آغاز شده، اگرچه هیچ‌یک از آن آثار برجای نمانده است. از امامیه می‌توان به معانی الحدیث و التحریف از احمد بن محمد برقی (د ۲۸۰ق)،<ref> ابن ندیم، الفهرست، ج۱، ص۲۷۷. </ref><ref> طوسی، الفهرست، به کوشش محمدصادق آل بحرالعلوم، ج۱، ص۲۱، نجف، ۱۳۵۶ق. </ref> <ref>نجاشی، احمد، الرجال، به کوشش موسی شبیری زنجانی، ج۱، ص۷۶، قم، ۱۴۰۷ق. </ref> التبدیل و التحریف از ابوالقاسم کوفی (د ۳۵۲ق) <ref> نجاشی، احمد،الرجال، به کوشش موسی شبیری زنجانی، ج۱، ص۲۶۵، قم، ۱۴۰۷ق. </ref><ref>ابن شهرآشوب، محمد، معالم العلماء، ص۹۹، نجف، ۱۳۸۰ق/۱۹۶۱م. </ref> <ref>طوسی، الفهرست، به کوشش محمدصادق آل بحرالعلوم، ج۱، ص۱۵۱، نجف، ۱۳۵۶ق. </ref> و از متکلمان ظاهراً معتزلی به اثبات‌التحریف فی الحدیث، از حمید بن سعید ابن بختیار <ref> ابن ندیم، الفهرست، ج۱، ص۲۲۰. </ref> یاد کرد. مقدمهٔ تأویل مختلف‌الحدیث ابن قتیبه نیز به خوبی نشان‌دهندهٔ حملات و ایرادهایی از این دست است که از سوی متکلمان، به ویژه معتزله، نسبت به حدیث اهل سنت وارد می‌شده است. در نیمهٔ دوم سدهٔ ۴ق، به طور هم‌زمان چندین کتاب در زمینهٔ تحریفات رخ داده در حدیث، توسط عالمان حدیث‌شناس نوشته شده که در آن‌ها، اجتنابی از انتساب محدثان به خطا وجود نداشته است. شاخص‌های این جریان کتاب التصحیف و التحریف و کتاب تصحیفات‌المحدثین از ابواحمد عسکری ، تصحیف‌المحدثین، از دارقطنی (د ۳۸۵ق) <ref>ابن خیر اشبیلـی، محمد، فهرسة، به کوشش ف کـودرا، ج۱، ص۲۰۴، بغـداد، ۱۹۶۳م. </ref> و اصلاح غلط‌المحدثین از ابوسلیمان خَطّابی (د ۳۸۸ق) است. آثاری در سده‌های میانه همچون کتاب التصحیف و التحریف از عثمان بن عیسی بَلَطی <ref>یاقوت، ادبا، ج۱۲، ص۱۴۷. </ref> <ref>حاجی خلیفه، کشف، ج۱، ص۴۱۱. </ref> و تصحیح‌التصحیف و تحریرالتحریف، از صلاح‌الدین صفدی (د ۷۶۴ق)<ref>بغدادی، ایضاح، ج۱، ص۲۹۳.</ref>بیشتر ارزشی ادبی ـ تاریخی دارند. <ref>سیوطـی، المزهر، به کوشش محمداحمد جادالمولی و دیگران، ج۲، ص۳۵۳ بب، بیروت، ۱۴۰۶ق/۱۹۸۶م. </ref> در سده‌های متأخر بار دیگر آثار مهمی در نقد حدیث با جهت‌گیری به سوی تحریف و تصحیف نوشته شده‌اند. از آن شمار، باید به التطریف فی التصحیف، از سیوطی و التالد و الطریف فی فن‌التصحیف و التحریف از محمد بن علی بساطی <ref>(سدهٔ ۱۱ق).</ref> <ref>آقابزرگ، الذریعة، ج۲۶، ص۱۴۶. </ref> اشاره کرد. بخش مهمی از کتاب الاخبار الدخلیة، و مستدرکات آن از محمدتقی شوشتری نیز به گونه‌شناسی و نقد مصادیق گوناگونی از تحریف حدیث اختصاص یافته است. به مجموع آنچه گفته شد، باید آثار متعدد تألیف شده در باب علل‌الحدیث، احادیث موضوعه و مبحث رجالی متفق و مفترق را نیز علاوه کرد که بسیاری از مباحث مربوط به تحریف در اثنای آن‌ها مطالعه شده ست. <ref>کتانی، محمد، الرسالة المستطرفة، ج۱، ص۱۱۴-۱۲۰، استانبول، ۱۹۸۶م. </ref> <ref> کتانی، محمد، الرسالة المستطرفة، ج۱، ص۱۴۷-۱۵۴، استانبول، ۱۹۸۶م. </ref>
 ==فهرست منابع==

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۶ آبان ۱۳۹۵، ساعت ۱۱:۰۰
سطر ۲۶۱:		سطر ۲۶۱:

	[[رده:فهرست الفبایی مصادیق منکر]]		[[رده:فهرست الفبایی مصادیق منکر]]
		+	[[رده:منکر اعتقادی]]

@@ سطر ۹۵: / سطر ۹۵: @@
 == نقل به معنا==
-مجموع شواهد حکایت از آن دارد که در نقل سنت نبوی، معمول نزد صحابه و تابعین چنین بوده است که معنا را آن‌گونه که خود دریافته‌اند، به نسل پسین انتقال دهند؛ جز در مواردی مانند خطبه‌ها یا عباراتی با ترکیب خاص مانند حدیث ثقلین، در حفظ عین الفاظ وسواسی وجود نداشته است. این رواداری در نقل سنت که در اصطلاح پسین محدثان، «نقل به معنا» نام گرفته، در همان عصر صحابه مشکلاتی را پدید آورده است که بازتاب آن در برخی مواضع صحابه دیده می‌شود. در این‌باره، نخست باید به کلامی مشهور از حضرت علی (علیه‌السلام) اشاره کرد که در آن راویان حدیث پیامبر (صلّی الله علیه و آله و سلّم) را به ۴ گروه تقسیم کرده است؛ در این تقسیم به عنوان گروه دوم، از کسانی یاد شده است که چیزی را از پیامبر (صلّی الله علیه و آله و سلّم) شنیده‌اند، اما آن را به وجهی که باید درنیافته‌اند و بدون آن‌که قصد دروغ‌زنی داشته باشند، سخن را به همان‌گونه وهم‌آلود که دریافته‌اند، روایت می‌کنند. با این دعوی که آن را از پیامبر (صلّی الله علیه و آله و سلّم) شنیده‌اند. [۱۱۳] با این‌همه، هم‌چنان برخی از متأخران صحابه چون واثلة بن اَسقَع (د ۸۳ق) بر این نکته پای می‌فشردند که اگر ما معنای آنچه را دریافته‌ایم، بازگوییم، حدیث گفته‌ایم. [۱۱۴] در پایان سدهٔ نخست هجری، مسئلهٔ نقل به معنا، به عنوان مسئله‌ای حاد در محافل تابعان، به ویژه در عراق مطرح بوده است و صاحب‌نظران را به دو جناح موافق و مخالف تقسیم کرده بود. جناحی که نقل به معنا را روا می‌داشت، در واقع روش پیشینیان را ادامه می‌داد و ضرورتی برای پای‌بندی به لفظ آن‌چه از اصحاب به عنوان سخن پیامبر (صلّی الله علیه و آله و سلّم) می‌شنید، احساس نمی‌کرد. در رأس اینان باید از کسانی چون حسن بصری در بصره، ابراهیم نخعی و عامر شعبی در کوفه نام برد. راویان تصریح کرده‌اند که از آنان، گاه یک سخن واحد را به گونه‌های متنوعی شنیده بوده‌اند. ابن سیرین، عالم دیگر بصره و رقیب حسن، با نقد حسن و عالمان کوفه، بر آن بود که اگر آنان احادیث را همان‌گونه که شنیده‌اند، روایت می‌کردند، سزاوارتر بود و این روشی است که خود در پیش گرفته بود. [۱۱۵] در مدینه نیز نقل به معنا روشی معمول در میان تابعین بوده است. در نیمهٔ نخست سدهٔ ۲ق، امام جعفر صادق (علیه‌السلام)، بر پایهٔ روایت ابوبصیر، نقل حدیث به همان شکلی که شنیده شده ــ بدون زیادت و نقصان ــ را مورد ستایش قرار داده، و راویانی این‌چنین را مصداق بشارت آیهٔ زمر [۱۱۶] دانسته است، [۱۱۷] با این‌همه، این ترجیح به معنای نفی نقل به معنا شمرده نشده است. در عبارات دیگری که محمد بن مسلم و داوود بن فرقد از آن حضرت روایت کرده‌اند، نقل به معنا روا شمرده شده است [۱۱۸] قید «ارادهٔ معانی (اصلی)» که در روایت محمد بن مسلم دیده می‌شود، در روایتی دیگر از داوود بن فرقد نیز تکرار شده، و عدم تعمد نیز به عنوان شرط روا بودن نقل به معنا افزوده شده است. [۱۱۹] باید در نظر داشت که بسیاری از موارد تحریف، در عمل ناشی از اقدامی شتاب‌زده برای نقل به معنا، بدون دریافت دقیق معنا بوده است. همواره حفظ معنای اصلی، مبنای داوری برای تعیین مرز میان تحریف و نقل به معناست، اگرچه اصل داوری دربارهٔ حفظ معنای اصلی کاملاً نسبی و مسئله آفرین است. از همین‌روست که در بسیاری از موارد، با وجود جابه‌جایی رخ داده در متن احادیث، با مفروض گرفتن این‌که معنا محفوظ مانده، تغییر مورد نظر از مصادیق تحریف به شمار نیامده است. در متن حدیث «علی الید»، تعبیر «حتی تؤدی» و «حتی تؤدیه» هر دو در منابع معتبر شناخته شده است، بدون آن‌که هیچ‌یک تحریف شناخته شود. با آن‌که حتماً ضبط اصلی یکی از این دوست، برابری معنایی آن‌ها موجب برابری آن‌ها در اعتبار استنادی شده است [۱۲۰] [۱۲۱] [۱۲۲] [۱۲۳] [۱۲۴] [۱۲۵] [۱۲۶] [۱۲۷] گاه با وجود شهرت یک ضبط در منابع حدیثی، نقل به معنای آن نیز روا دانسته شده، و تحریف انگاشته نشده است؛ از این دست می‌توان تبدیل ضرار به اضرار در حدیث «لاضرر» و تبدیل الضلالة به خطأ را در حدیث «لاتجتمع امتی...» که نزد اصولیان شهرت دارد، یاد کرد. [۱۲۸] [۱۲۹] [۱۳۰] [۱۳۱] [۱۳۲] <ref> کلینی، محمد، الکافی، به کوشش علی‌اکبر غفاری، ج۵، ص۲۹۲-۲۹۴، تهران، ۱۳۹۱ق. </ref><ref>ابن بابویه، من لایحضره الفقیه، به کوشش حسن موسوی خرسان، ج۳، ص۱۴۷، نجف، ۱۳۷۶ق/۱۹۵۷م. </ref> <ref>طوسی، محمد، تهذیب الاحکام، به کوشش حسن موسوی خرسان، ج۷، ص۱۴۶، نجف، ۱۳۷۹ق. </ref> <ref> طوسی، محمد، تهذیب الاحکام، به کوشش حسن موسوی خرسان، ج۷، ص۱۶۴، نجف، ۱۳۷۹ق. </ref><ref> دارقطنی، علی، السنن، به کوشش عبدالله هاشم یمانی، ج۴، ص۲۲۸، بیروت، ۱۳۸۶ق/۱۹۶۶م. </ref><ref>طبرانی، المعجم الاوسط، به کوشش طارق بن عوض الله بن محمد و عبدالمحسن بن ابراهیم حسینی، ج۱، ص۹۰، قاهره، ۱۴۱۵ق. </ref> <ref>ابن بابویه، من لایحضره الفقیه، به کوشش حسن موسوی خرسان، ج۳، ص۴۵، نجف، ۱۳۷۶ق/۱۹۵۷م. </ref><ref> قاضی نعمان، دعائم الاسلام، به کوشش آصف فیضی، ج۲، ص۴۹۹، قاهره، ۱۳۸۳ق/۱۹۶۳م. </ref> <ref>قاضی نعمان، دعائم الاسلام، به کوشش آصف فیضی، ج۲، ص۵۰۴، قاهره، ۱۳۸۳ق/۱۹۶۳م. </ref><ref>ابوداوود سجستانی، سلیمان، السنن، به کوشش محمد محیی‌الدین عبدالحمید، ج۴، ص۹۸، قاهره، ۱۳۶۹ق. </ref><ref>دارمی، عبدالله، السنن، ج۱، ص۲۹، دمشق، ۱۳۴۹ق. </ref> <ref> ابوالحسین بصری، محمد، المعتمد، به کوشش محمد حمیدالله و دیگران، ج۲، ص۱۶، دمشق، ۱۳۸۵ق/۱۹۶۵م. </ref><ref> سیدمرتضی، علی، الذریعة، به کـوشش ابوالقاسم گـرجـی، ج۲، ص۵۱۰، تهران، ۱۳۴۸ش. </ref> <ref> ابواسحاق شیرازی، ابراهیم، التبصرة، به کوشش محمدحسن هیتو، ج۱، ص۳۷۱، دمشق، ۱۴۰۳ق/۱۹۸۳م. </ref>
+مجموع شواهد حکایت از آن دارد که در نقل سنت نبوی، معمول نزد صحابه و تابعین چنین بوده است که معنا را آن‌گونه که خود دریافته‌اند، به نسل پسین انتقال دهند؛ جز در مواردی مانند خطبه‌ها یا عباراتی با ترکیب خاص مانند حدیث ثقلین، در حفظ عین الفاظ وسواسی وجود نداشته است. این رواداری در نقل سنت که در اصطلاح پسین محدثان، «نقل به معنا» نام گرفته، در همان عصر صحابه مشکلاتی را پدید آورده است که بازتاب آن در برخی مواضع صحابه دیده می‌شود. در این‌باره، نخست باید به کلامی مشهور از حضرت علی (علیه‌السلام) اشاره کرد که در آن راویان حدیث پیامبر (صلّی الله علیه و آله و سلّم) را به ۴ گروه تقسیم کرده است؛ در این تقسیم به عنوان گروه دوم، از کسانی یاد شده است که چیزی را از پیامبر (صلّی الله علیه و آله و سلّم) شنیده‌اند، اما آن را به وجهی که باید درنیافته‌اند و بدون آن‌که قصد دروغ‌زنی داشته باشند، سخن را به همان‌گونه وهم‌آلود که دریافته‌اند، روایت می‌کنند. با این دعوی که آن را از پیامبر (صلّی الله علیه و آله و سلّم) شنیده‌اند. [۱۱۳] با این‌همه، هم‌چنان برخی از متأخران صحابه چون واثلة بن اَسقَع (د ۸۳ق) بر این نکته پای می‌فشردند که اگر ما معنای آنچه را دریافته‌ایم، بازگوییم، حدیث گفته‌ایم. [۱۱۴] در پایان سدهٔ نخست هجری، مسئلهٔ نقل به معنا، به عنوان مسئله‌ای حاد در محافل تابعان، به ویژه در عراق مطرح بوده است و صاحب‌نظران را به دو جناح موافق و مخالف تقسیم کرده بود. جناحی که نقل به معنا را روا می‌داشت، در واقع روش پیشینیان را ادامه می‌داد و ضرورتی برای پای‌بندی به لفظ آن‌چه از اصحاب به عنوان سخن پیامبر (صلّی الله علیه و آله و سلّم) می‌شنید، احساس نمی‌کرد. در رأس اینان باید از کسانی چون حسن بصری در بصره، ابراهیم نخعی و عامر شعبی در کوفه نام برد. راویان تصریح کرده‌اند که از آنان، گاه یک سخن واحد را به گونه‌های متنوعی شنیده بوده‌اند. ابن سیرین، عالم دیگر بصره و رقیب حسن، با نقد حسن و عالمان کوفه، بر آن بود که اگر آنان احادیث را همان‌گونه که شنیده‌اند، روایت می‌کردند، سزاوارتر بود و این روشی است که خود در پیش گرفته بود. [۱۱۵] در مدینه نیز نقل به معنا روشی معمول در میان تابعین بوده است. در نیمهٔ نخست سدهٔ ۲ق، امام جعفر صادق (علیه‌السلام)، بر پایهٔ روایت ابوبصیر، نقل حدیث به همان شکلی که شنیده شده ــ بدون زیادت و نقصان ــ را مورد ستایش قرار داده، و راویانی این‌چنین را مصداق بشارت آیهٔ زمر [۱۱۶] دانسته است، [۱۱۷] با این‌همه، این ترجیح به معنای نفی نقل به معنا شمرده نشده است. در عبارات دیگری که محمد بن مسلم و داوود بن فرقد از آن حضرت روایت کرده‌اند، نقل به معنا روا شمرده شده است [۱۱۸] قید «ارادهٔ معانی (اصلی)» که در روایت محمد بن مسلم دیده می‌شود، در روایتی دیگر از داوود بن فرقد نیز تکرار شده، و عدم تعمد نیز به عنوان شرط روا بودن نقل به معنا افزوده شده است. [۱۱۹] باید در نظر داشت که بسیاری از موارد تحریف، در عمل ناشی از اقدامی شتاب‌زده برای نقل به معنا، بدون دریافت دقیق معنا بوده است. همواره حفظ معنای اصلی، مبنای داوری برای تعیین مرز میان تحریف و نقل به معناست، اگرچه اصل داوری دربارهٔ حفظ معنای اصلی کاملاً نسبی و مسئله آفرین است. از همین‌روست که در بسیاری از موارد، با وجود جابه‌جایی رخ داده در متن احادیث، با مفروض گرفتن این‌که معنا محفوظ مانده، تغییر مورد نظر از مصادیق تحریف به شمار نیامده است. در متن حدیث «علی الید»، تعبیر «حتی تؤدی» و «حتی تؤدیه» هر دو در منابع معتبر شناخته شده است، بدون آن‌که هیچ‌یک تحریف شناخته شود. با آن‌که حتماً ضبط اصلی یکی از این دوست، برابری معنایی آن‌ها موجب برابری آن‌ها در اعتبار استنادی شده است <ref> ابوداوود سجستانی، سلیمان، السنن، به کوشش محمد محیی‌الدین عبدالحمید، ج۳، ص۲۹۶، قاهره، ۱۳۶۹ق. </ref><ref>ترمذی، محمد، الجامع الصحیح (السنن)، به کوشش احمدمحمد شاکر و دیگران، ج۳، ص۵۶۶، قاهره، ۱۳۵۷ق/ ۱۹۳۸م بب‌.</ref><ref>ابن ماجه، محمد، السنن، به کوشش محمد فؤاد عبدالباقی، ج۲، ص۸۰۲، قاهره، ۱۹۵۲-۱۹۵۳م. </ref> <ref>دارمی، عبدالله، السنن، ج۲، ص۲۶۴، دمشق، ۱۳۴۹ق. </ref> <ref>حاکم نیشابوری، محمد، المستدرک علی الصحیحین، به کوشش مصطفی عبدالقادر عطا، ج۲، ص۵۵، بیروت، ۱۴۱۱ق/۱۹۹۰م. </ref> <ref>احمد بن حنبل، المسند، ج۵، ص۸، قاهره، ۱۳۱۳ق.</ref><ref> احمد بن حنبل، المسند، ج۵، ص۱۲، قاهره، ۱۳۱۳ق. </ref> <ref> احمد بن حنبل، المسند، ج۵، ص۱۳، قاهره، ۱۳۱۳ق. </ref> گاه با وجود شهرت یک ضبط در منابع حدیثی، نقل به معنای آن نیز روا دانسته شده، و تحریف انگاشته نشده است؛ از این دست می‌توان تبدیل ضرار به اضرار در حدیث «لاضرر» و تبدیل الضلالة به خطأ را در حدیث «لاتجتمع امتی...» که نزد اصولیان شهرت دارد، یاد کرد. <ref>مالک بن انس، الموطأ، به کوشش محمد فؤاد عبدالباقی، ج۲، ص۷۴۵، قاهره، ۱۳۷۰ق/۱۹۵۱م. </ref> <ref>مالک بن انس، الموطأ، به کوشش محمد فؤاد عبدالباقی، ج۲، ص۸۰۴، قاهره، ۱۳۷۰ق/۱۹۵۱م. </ref> <ref>احمد بن حنبل، المسند، ج۱، ص۳۱۳، قاهره، ۱۳۱۳ق. </ref><ref> ابن ماجه، محمد، السنن، به کوشش محمد فؤاد عبدالباقی، ج۲، ص۷۸۴، قاهره، ۱۹۵۲-۱۹۵۳م. </ref> <ref>کلینی، محمد، الکافی، به کوشش علی‌اکبر غفاری، ج۵، ص۲۸۰، تهران، ۱۳۹۱ق. </ref> <ref> کلینی، محمد، الکافی، به کوشش علی‌اکبر غفاری، ج۵، ص۲۹۲-۲۹۴، تهران، ۱۳۹۱ق. </ref><ref>ابن بابویه، من لایحضره الفقیه، به کوشش حسن موسوی خرسان، ج۳، ص۱۴۷، نجف، ۱۳۷۶ق/۱۹۵۷م. </ref> <ref>طوسی، محمد، تهذیب الاحکام، به کوشش حسن موسوی خرسان، ج۷، ص۱۴۶، نجف، ۱۳۷۹ق. </ref> <ref> طوسی، محمد، تهذیب الاحکام، به کوشش حسن موسوی خرسان، ج۷، ص۱۶۴، نجف، ۱۳۷۹ق. </ref><ref> دارقطنی، علی، السنن، به کوشش عبدالله هاشم یمانی، ج۴، ص۲۲۸، بیروت، ۱۳۸۶ق/۱۹۶۶م. </ref><ref>طبرانی، المعجم الاوسط، به کوشش طارق بن عوض الله بن محمد و عبدالمحسن بن ابراهیم حسینی، ج۱، ص۹۰، قاهره، ۱۴۱۵ق. </ref> <ref>ابن بابویه، من لایحضره الفقیه، به کوشش حسن موسوی خرسان، ج۳، ص۴۵، نجف، ۱۳۷۶ق/۱۹۵۷م. </ref><ref> قاضی نعمان، دعائم الاسلام، به کوشش آصف فیضی، ج۲، ص۴۹۹، قاهره، ۱۳۸۳ق/۱۹۶۳م. </ref> <ref>قاضی نعمان، دعائم الاسلام، به کوشش آصف فیضی، ج۲، ص۵۰۴، قاهره، ۱۳۸۳ق/۱۹۶۳م. </ref><ref>ابوداوود سجستانی، سلیمان، السنن، به کوشش محمد محیی‌الدین عبدالحمید، ج۴، ص۹۸، قاهره، ۱۳۶۹ق. </ref><ref>دارمی، عبدالله، السنن، ج۱، ص۲۹، دمشق، ۱۳۴۹ق. </ref> <ref> ابوالحسین بصری، محمد، المعتمد، به کوشش محمد حمیدالله و دیگران، ج۲، ص۱۶، دمشق، ۱۳۸۵ق/۱۹۶۵م. </ref><ref> سیدمرتضی، علی، الذریعة، به کـوشش ابوالقاسم گـرجـی، ج۲، ص۵۱۰، تهران، ۱۳۴۸ش. </ref> <ref> ابواسحاق شیرازی، ابراهیم، التبصرة، به کوشش محمدحسن هیتو، ج۱، ص۳۷۱، دمشق، ۱۴۰۳ق/۱۹۸۳م. </ref>
 ==علقه‌های موجب تحریف==

→ نسخهٔ قدیمی‌تر	نسخهٔ ‏۱۶ آبان ۱۳۹۵، ساعت ۱۰:۴۱
(بدون تفاوت)