تقوا - ویکی شیعه - تاریخچهٔ ویرایش‌ها

Golafshan: /* آثار و لوازم تقوا */

2017-03-11T15:20:57Z

‏آثار و لوازم تقوا

Golafshan: /* کاربردهای چهارگانه */

2017-03-11T14:28:40Z

‏کاربردهای چهارگانه

Golafshan: /* جایگاه تقوا در قرآن و تفاسیر */

2017-03-11T14:23:14Z

‏جایگاه تقوا در قرآن و تفاسیر

User2: اصلاح نویسه‌های عربی، اصلاح فاصلهٔ مجازی، اصلاح ارقام

2016-06-13T11:40:22Z

اصلاح نویسه‌های عربی، اصلاح فاصلهٔ مجازی، اصلاح ارقام

صفحهٔ تازه

<div class="head1"> تقوا - ویکی شیعه </div>

==مقدمه==
تقوا، اصطلاحی اخلاقی به معنای خویشتن‌داری در اطاعت از دستورات الهی و دوری از گناهان است. قرآن [[تقوا]] را شرط نجات از آتش جهنم و قبولی اعمال دانسته که موجب نزول برکات بر شخص و رهایی او از گرفتاری‌ها در دنیا می‌شود. تکرار پُرشمار این واژه در قرآن و روایات از جایگاه بالای آن حکایت می‌کند. 
علاوه بر احادیث فراوانی که به این موضوع پرداخته‌اند، خطبه ۱۹۳ نهج البلاغه مشهور به خطبه همام به اوصاف متقین اختصاص دارد. 
[[تقوا]] درجات مختلفی دارد و ملاک برتری انسانها نزد خدا نیز همین درجات است: دوری از گناهان، دوری از شُبهات، دوری از امور حلال غیرضروری و اشتغال قلب به خدا. 

== معنای لغوی ==
تقوا، از مصدر وقایه و ریشه «و ق ی»، در لغت به معنای «حفظ کردن و نگاه داشتن از بدی و گزند» است. گفته‌اند این کلمه در اصل «وقوی» بوده که واو آن به تاء تبدیل شده است. اسم فاعل آن، تَقی و مُتّقی به معنای «صاحب تقوا» است. 
این کلمه معادل دقیقی در فارسی ندارد و کلمه‌های معادل هر کدام جنبه‌ای از معنای آن را منتقل می‌کنند ولی بیشتر آن را معادل واژه «پرهیزکاری» دانسته‌اند.<ref>برای اطلاع بیشتر رک: ده گفتار از استاد شهید مطهری، گفتار [[تقوا]].</ref> 

== جایگاه تقوا در قرآن و تفاسیر ==
در قرآن کریم واژه «تقوا» ۱۷ بار و مشتقات آن بیش از ۲۰۰ بار آمده است. از منظر قرآن، فقط اعمال متقیان پذیرفته است و به کاری که بنیان آن براساس [[تقوا]] نباشد اعتنایی نمی‌شود: «اِنَّما یتَقَبَّلُ اللّهُ مِنَ المُتَّقین».<ref>سوره مائده/۷.</ref> 
قرآن در ضمن بیان بعضی احکام [[حج]] به برگرفتن توشه از اعمال نیک فرمان داده و از [[تقوا]] به عنوان بهترین توشه یاد می‌کند: «تَزَوَّدوا فَاِنَّ خَیرَ الزّادِ التَّقوی واتَّقونِ یا أولِی الاَلباب»<ref>سوره بقره/۱۹۷.</ref> همچنین در آیه‌ای دیگر ملاک ارزش انسانها نزد خدا درجهٔ تقوای آنها معرفی شده است «اِنَّ اَکرَمَکُم عِندَ اللّهِ اَتقاکُم اِنَّ اللّهَ عَلیمٌ خَبیر».<ref>حجرات/۱۳.</ref> 

== کاربردهای چهارگانه ==
بررسی موارد کاربرد این کلمه نشان می‌دهد که [[تقوا]] در قرآن به چند معنا به کار رفته است. 
۱.ابتدایی‌ترین معنای این واژه به کاربرد آن در میان عرب پیش از اسلام برمی‌گردد (که لزوماً معنای دینی یا اخلاقی نداشته است) و به این معناست که شخص میان خود و چیزی که از آن می‌ترسد، حایل و مانعی مادّی قرار دهد تا از گزند آن حفظ شود<ref>ایزوتسو، ۱۳۶۱ش، ص۳۰۵.</ref> تعابیر «سَرابیلَ تَقیکُمُ الْحَرَّ»<ref>جامه‌هایی که شما را از گرما حفظ می‌کند؛ نحل: ۸۱.</ref> و «لِباسُ التَّقْوی»<ref>اعراف: ۲۶.</ref> ناظر به این معناست. 
۲.معنای دیگر [[تقوا]] در قرآن، ترس از خدا، یا به تعبیر دقیقتر، ترس از قهر یا عذاب اوست که ممکن است شخص گناهکار در حیات دنیوی یا اخروی بدان دچار شود.<ref>طبرسی، ج ۳، ص۲۴۰، ذیل مائده: ۲، ج ۷، ص۱۱۳، ذیل حج: ۱.</ref> این ترس آمیخته به احترام، محصول آگاهی در برابر قدرت و عظمت خداوند است و با ترس معمولی تفاوت دارد<ref>ایزوتسو، ۱۳۷۸ش، ص۱۰۴.</ref> و در حوزه معنایی‌ای قرار دارد که مفاهیمی چون خوف و خشیت با آن هم‌ردیف و هم‌معنایند.<ref>نور: ۵۲؛ انبیا: ۴۸ـ۴۹؛ طبرسی، ج ۸، ص۷۶۹، ذیل زمر: ۱۶.</ref> 
۳.سومین معنای [[تقوا]] در قرآن، رعایت اوامر و نواهی خداوند<ref>المیزان، ج ۵، ص۱۶۳.</ref> یا به تعبیر دیگر، عمل به طاعت و ترک [[گناه]] است.<ref>طبرسی، ج ۱، ص۱۱۸، ج ۲، ص۸۲۳؛ طباطبائی، ج ۱۹، ص۲۱۸</ref> این معنا، در کنار [[تقوا]] به معنای «خداترسی»، آشکارترین معنای [[تقوا]] در قرآن است. 
۴.چهارمین معنای [[تقوا]] حاکی از نوعی حالت قلبی و ملکهٔ نفسانی است. حصول این معنا، منوط به تبعیت از اوامر و نواهی خداوند و مداومت بر آن است تا به اصطلاح عالمان اخلاق، آن حال به ملکه (در عرفان: «مقام») تبدیل شود. به این ترتیب، عمل به طاعت و اجتناب از معصیت، شرط لازم برای رسیدن به تقواست. تعبیر «لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ» یا «لَعَلَّهُمْ یَتَّقُونَ» در پایان آیاتی که احکام و حدود الاهی را بیان می‌کنند بر این معنا دلالت دارد.<ref>برای نمونه رجوع کنیدبه بقره: ۱۸۷؛ انعام: ۱۵۳</ref> 
البته معانی مذکور با یکدیگر ارتباط تنگاتنگی دارند و منظومه [[تقوا]] را تشکیل می‌دهند؛ به این معنا که ترس از عذاب خداوند (معنای دوم)، موجب رعایت اوامر و نواهی او (معنای سوم) می‌شود و شخص به این وسیله، میان خود و قهر و عذاب الهی سپری قرار می‌دهد (معنای اول) و تبعیت از اوامر و نواهی خداوند رفته رفته موجب می‌شود که [[تقوا]] در قلب مؤمن ملکه شود (معنای چهارم). 

== آثار و لوازم تقوا ==
از مهمترین مفاهیم خویشاوند و هم ردیف با [[تقوا]] در قرآن، ایمان است. هم نشینی این دو واژه در بسیاری از آیات<ref>از جمله در سوره‌های بقره: ۱۰۳؛ اعراف: ۹۶؛ محمد: ۳۶</ref> از استلزامی حکایت می‌کند که میان این دو مفهوم برقرار است و نشان می‌دهد که [[تقوا]] از لوازم ایمان است. برخی از مفسران نیز ایمان را یکی از معانی [[تقوا]] در قرآن دانسته‌اند.<ref>فخررازی، ج ۲، ص۲۱؛ صدرالدین شیرازی، ج ۱، ص۲۱۷</ref> 
بخشیده شدن گناهان، امان یافتن از آتش دوزخ و رهایی از خوف و حزن از آثار [[تقوا]] در حیات اخروی است.<ref>اعراف: ۳۵؛ انفال: ۲۹؛ مائده: ۶۵</ref> همچنین وعده رهایی و رستگاری برای متقین بارها و بارها در قرآن آمده است: «وَ یُنَجِّی اللّهُ الَّذینَ اتَّقَوْا بِمَفازَتِهِمْ لایمَسُّهُمُ السُّوءُ وَ لا هُمْ یحْزَنُونَ»<ref>خدا پرهیزگاران را به سبب راه رستگاری که در پیش گرفته بودند می‌رهاند. به آنها هیچ بدی نرسد و از اندوه دور باشند؛ زمر: ۶۱</ref>؛ «اِنَّ لِلْمُتَّقینَ مَفازًا».<ref>پرهیزگاران را جایی است در امان از هر آسیب؛ نبأ: ۳۱؛ نیز رجوع کنیدبه بقره: ۵؛ آل عمران: ۱۳۰؛ مائده: ۱۰۰</ref> 
از مهمترین آثار دنیوی تقوا، هدایت یابی (اهتداء) است.<ref>بقره: ۲</ref> علامه طباطبایی<ref>ج ۱، ص۴۴</ref> دربارهٔ نسبت هدایت و [[تقوا]] می‌نویسد که متقین مشمول دو گونه هدایت‌اند: هدایت قبل از [[تقوا]] که محصول فطرت سلیم است و بر اثر آن انسان به [[تقوا]] روی می‌آورد و هدایت بعد از [[تقوا]] که هدایتی است به واسطه تبعیت از قرآن و وعده خداوند و پاداشی از جانب او. 
برخی دیگر از آثار [[تقوا]] در حیات دنیوی انسان عبارت‌اند از: نجات از عذاب الاهی،<ref>فصّلت: ۱۸</ref> یافتن بصیرت در برابر وسوسه‌های شیطان و در پی آن اجتناب از گناه،<ref>فراء، ج ۱، ص۴۰۲؛ طبرسی، ج ۴، ص۷۹۰، ذیل اعراف: ۲۰۱</ref> کسب قوه تشخیص و تمیز حق از باطل،<ref>طبرسی، ج ۴، ص۸۲۵، ذیل انفال: ۲۹</ref> باز شدن گره مشکلات زندگی و کسب روزی از جایی که گمانش نمی‌رود،<ref>طباطبائی، ج ۱۹، ص۳۱۴، ذیل طلاق: ۲ـ۳</ref> و آسان شدن امور.<ref>طلاق: ۴</ref> 
علامه طباطبایی<ref>ج ۵، ص۲۶۹ـ۲۷۰</ref> [[تقوا]] را شرط تفکر صواب دانسته و معتقد است که توفیق انسان در کسب معارف حقیقی و علوم نافع در گرو اصلاح اخلاق و کسب فضایل انسانی، یعنی همان تقواست. 
توصیه به [[تقوا]] در آیات بسیاری از قرآن کریم تکرار شده است، اما دو آیه از نظر تأکید و وسعت و شمول حکم، از اهمیت ویژه‌ای برخوردارند: آیه ۱۰۲ سوره آل عمران، مؤمنان را به تقوای خداوند، آنگونه که حقِ تقوای اوست، توصیه کرده است: «... اتَّقُوا اللّهَ حَقَّ تُقاتِه»، و آیه ۱۶ سوره تغابن، به مؤمنان امر کرده تا جایی که می‌توانند [[تقوا]] بورزند: «فَـاتَّقُوا اللّهَ مَاسْتَطَعْتُمْ». 

در مجموع، مفهوم [[تقوا]] اهمیت و منزلت ویژه‌ای در قرآن کریم دارد. در آیهٔ ۱۳ سوره حجرات آمده که گرامی‌ترین شما نزد پروردگار، باتقواترین شماست و بدین ترتیب، [[تقوا]] موجب برتری انسانی بر انسان دیگر نزد خداست. خداوند، متقین را دوست دارد<ref>آل عمران: ۷۶؛ توبه: ۴، ۷</ref> و یار و مددرسان آنهاست.<ref>جاثیه: ۱۹</ref> پیامبران همواره دو چیز را از مردمان خواسته‌اند: [[تقوا]] نسبت به خداوند و تبعیت از رسول او.<ref>شعراء: ۱۰۸، ۱۱۰؛ زُخرُف: ۶۳</ref> 

== تقوا در روایات ==
وجه اخلاقی [[تقوا]] در احادیث و روایات آشکار است. در سخنان امام علی علیه‌السلام [[تقوا]] در رأس اخلاق نیکو معرفی شده است.<ref>نهج البلاغه، حکمت ۴۱۰</ref> [[صبر]] و حلم، صله رحم، امانتداری، دوری از حسد، حقگویی ولو به زیان گوینده، عدالت،<ref>کلینی، ج ۲، ص۱۴۷، ۳۰۶، ج ۵، ص۳۸، ۱۳۳؛ورّام، ج ۱، ص۱۲؛مجلسی، ج ۶۷، ص۲۸۸؛نوری، ج ۹، ص۱۰۸، ج ۱۱، ص۲۸۸</ref> صدق گفتار، وفای به عهد، دوری از بخل و تفاخر، مهربانی با ضعیفان، بخشش نیکو، حُسن خُلق، و پیروی از علمی که موجب تقرب به خداوند شود از ویژگیهای اهل [[تقوا]] شمرده شده است.<ref>بحارالانوار، ج۶۷، ص۲۸۲</ref> اهل [[تقوا]] کم‌ترین بهره‌مندی را از دنیا دارند و بیشترین بهره و فایده را به دیگران می‌رسانند.<ref>کلینی، الکافی، ج۲، ص۱۳۳</ref> محاسبه نفس از دیگر صفات متقین است که در احادیث بارها بر آن تأکید شده است.<ref>وسایل الشیعه،ج ۱۶، ص۹۸</ref> 
امام صادق(ع) در ذکر آثار [[تقوا]] فرمود: اگر انسان از خدا بترسد، همه از او می‌ترسند و اگر از خدا نترسد، از هر چیزی خواهد ترسید.<ref>حرّ عاملی، ج ۱۵، ص۲۴۱</ref> در همین حدیث آمده است که خداوند هرکس را از ذلت معاصی به عزت [[تقوا]] برساند، بدون ثروت غنی‌اش می‌گرداند، بدون خاندان و عشیره عزتش می‌بخشد و بدون انیس و همنشین او را از وحشت تنهایی به در می‌آورد. از امام علی(ع) نقل شده که [[تقوا]] حق خداوند بر آدمیان است و رعایت آن موجب حق آدمیان بر خداوند. برای کسب [[تقوا]] از خداوند یاری بجویید و از [[تقوا]] در برابر عقاب خداوند یاری بطلبید.<ref>نهج البلاغه، خطبه ۱۹۱</ref> 

== خطبه همام ==
در میان روایات مربوط به تقوا، خطبه ۱۹۳ نهج البلاغه مشهور به خطبه هَمّام از حیث بیانِ شیوا و مفصّل و دقیقِ فضائل دینی و اخلاقی متقین کاملاً ممتاز است.<ref>رجوع کنیدبه نهج البلاغه، خطبه ۱۹۳؛برای شرحی مبسوط از این خطبه رجوع کنیدبه سروش، ۱۳۷۱ش</ref> 
در این خطبه یکی از یاران حضرت، به نام هَمّام، از ایشان خواست که متقین را چنان برایش وصف کند که گویی آنها را می‌بیند. امام ابتدا در دادن پاسخ درنگ کرد و همّام را به [[تقوا]] و احسان سفارش فرمود، اما نهایتاً با اصرار او به بیان احوال و اوصاف متقین پرداخت: متقین در دنیا اهل فضیلت‌اند، سخن به صواب می‌گویند، شیوه‌شان اعتدال و مشی آنان تواضع است، دیده بر حرام می‌بندند و گوش به علم سودمند می‌سپارند، در سختی و بلا چنان‌اند که در آسایش و راحتی، خدا چنان در نظرشان بزرگ است که غیر او را کوچک می‌بینند، تَنِشان نحیف و نیازهایشان اندک و نفْسشان عَفیف است، بیننده آنان را بیمار و گیج و دیوانه می‌پندارد و حال آنکه بیمار یا دیوانه نیستند بلکه امر عظیمی با جانشان آمیخته و عقل و هوش از ایشان ربوده است، از اعمال اندک خویش خرسند نیستند و عمل بسیار خود را بسیار نمی‌پندارند، نفس را متهم می‌دارند و به رغم نیکوکاریشان نگران اعمال خویشند، اگر در ستایش ایشان چیزی گفته شود از آن سخن می‌ترسند و با خود می‌گویند «من به خویش از دیگری آگاهترم و خداوند به من از من آگاهتر است»، به آنچه باقی و زوال‌ناپذیر است امیدوارند و از آنچه فانی است دل بریده‌اند، آرزوهایشان کوتاه و خطاهایشان اندک و نفسشان قانع و خوراکشان مختصر و خشمشان خاموش و شهوتشان مرده است، بی‌تکلف و آسانگیرند. به سبب دشمنی با کسی ستم و به سبب دوستی با دیگری [[گناه]] نمی‌کنند، از دست خویش در رنج و مردم از ایشان آسوده‌اند، اگر از کسی دوری کنند از سر کبر نیست و اگر به کسی رو کنند از روی مکر و خدعه نیست. 

== درجات سه گانه تقوا ==
در حدیثی از امام صادق(ع) مراتب سه‌گانه [[تقوا]] اینگونه بیان شده است: 
تقوای عام یعنی ترک محرمات که ناشی از خوف عذاب جهنم است؛ 
تقوای خاص یا «تَقْوی مِنَ اللّه» که عبارت است از اینکه شخص نه تنها محرّمات بلکه شُبَهات(کاری که احتمال حرام بودن دارد) را نیز ترک کند؛ 
تقوای خاص الخاص یا «تَقْوی بِاللّهِ فی اللّه»، مرتبه‌ای است که شخص نه تنها شبهات بلکه (بعضی از) امور حلال را نیز ترک می‌کند.<ref>قال الصادقعلیه‌السلام: «التقوی علی ثلاثة اوجه تقوی باللَّه و هو ترک الحلال فضلاً عن الشبهة و هو تقوی خاص الخاص و تقوی من اللَّه و هو ترک الشبهات فضلاً عن الحرام و هو تقوی الخاص و تقوی من خوف النار و العقاب و هو ترک الحرام و هو تقوی العام» بحارالانوار، ج ۶۷، ص۲۹۵</ref> 
در منابع شیعه و سنّی از پیامبراکرم نقل شده است که هیچ بنده‌ای در زمره متقین نمی‌آید مگر اینکه کاری را که اشکالی (= گناهی) در آن نیست، از ترس آنکه مبادا اشکالی در آن باشد، فرو گذارد.<ref>ابن ماجه،ج ۲، ص۱۴۰۹؛ترمذی، ج ۴، ص۶۳۴؛ورام، ج ۱، ص۶۰؛مجلسی، ج ۶۷، ص۲۹۶</ref>همین مضمون در احادیث دیگری، در سخنان پیامبراکرم و ائمه، در تعبیر «دوری از شبهات» دیده می‌شود.<ref>رجوع کنیدبه نهج البلاغه، خطبه ۱۶؛ورام، ج ۲، ص۶۲، ۳۰۵؛نوری، ج ۱۱، ص۲۶۴</ref> به نظر می‌رسد دامنه معنایی [[تقوا]] که در قرآن به معنای «عمل به واجبات و ترک محرّمات» بوده در احادیث بسط یافته، «ترک شبهات» را نیز شامل شده است. 

== تقوا در کلمات عارفان ==
در عرفان، [[تقوا]] از مقدمات و ارکان سلوک است و سالک کسی است که حتی به امور مُباح نیز بسیار نپردازد و در همه احوال، اشارت «دَع ما یُریبُکَ الی ما لا یُریبُک» (امر بی‌شبهه را انجام ده و دست از امور شبهه‌ناک بدار) را پیش چشم داشته باشد. 
در کتاب شرح التعرف<ref>ج ۳، ص۱۲۷۵</ref> آمده است که اصل تقوا، ترسیدن و پرهیز کردن است و البته هر دو اینها به یک معنا باز می‌گردد، زیرا «هرکس از کسی بترسد، از خلاف او... حذر کند». غزالی<ref>ص۶۰</ref> معنایی را که علما برای [[تقوا]] گفته‌اند، با معنایی که در احادیث نبوی آمده است، جمع کرده می‌گوید: [[تقوا]] دوری کردن از هر آن چیزی است که برای دین انسان مضر باشد، مثل بیماری که باید از هرگونه خوردنی یا نوشیدنی مضر اجتناب کند. این تمثیل را خواجه نصیرالدین طوسی<ref>رجوع کنیدبه ص۴۰</ref> نیز آورده است. این تمثیل از ارتباط حقیقی، و نه اعتباری، میان اوامر و نواهی خداوند و قرب و بعد (یا پاداش و عقاب) حکایت می‌کند. 

== مراتب تقوا در عرفان ==
مراتب [[تقوا]] در نظر ابن عربی، متناظر با معنای آن نزد وی، به چارچوب مفهومی این نظام عرفانی نزدیک می‌شود: تقوای عام، پرهیز از محرمات و مکروهات است و تقوای خاص، پرهیز از اینکه سالِک اعمالش را به خویش نسبت دهد و تقوای اخص، آن است که در کنار وجود حق از وجود غیر سخن نگوید.<ref>پارسا، ص۱۸۲ـ۱۸۳</ref> 
برای [[تقوا]] انواعی نیز ذکر شده است: 
تقوای زبان که پرداختن به ذکر پروردگار و رها کردن مدح غیر اوست؛ 
تقوای ارکان که انتخاب اطاعت خداوند بر خدمت هرچه فناپذیر است؛ 
تقوای جَنان که اختیار محبت خداست و دل نبستن به هر آنچه و هر آنکه زوال یابنده است.<ref>کمال الدین خوارزمی، ص۱۳۵</ref> [[تقوا]] نزد عارفان در بالاترین درجه، به معنای اتّقا (حذر کردن) از غیر خداست، درست بر خلاف صورتِ ظاهر آن (اتقوا اللّه)، و نیز دوری از هر آنچه سالک را از خدا دور می‌کند، به این معنا که دل او با غیر حق شاد نگردد و آرام نگیرد.<ref>مستملی، ج ۳، ص۱۲۷۶؛قشیری، ص۱۰۵؛اسنوی، ج ۲، ص۲۴۹</ref> 
همچنانکه در تفسیری منسوب به امام جعفر صادق علیه‌السلام آمده است که هرکس از گناهان [[تقوا]] پیشه کند، مأوایش بهشت آسوده و پرنعمت است و هرکس از خداوند [[تقوا]] بورزد، حجابها و پرده‌ها از پیش رویش کنار می‌رود چنانکه حق را در تمام احوال مشاهده می‌کند.<ref>سلمی، ۱۳۶۹ـ۱۳۷۲ش، ج ۱، ص۵۹</ref> همچنین گفته‌اند که [[تقوا]] یعنی پرهیز از دنیا و آخرت و هرچه جز خداست.<ref>ابرقوهی، ص۴۵۵</ref> 

== فهرست منابع ==
بخش عمده این مدخل از دانشنامه جهان اسلام استفاده شده است 
قرآن کریم 
نهج البلاغه 
ابن بابویه، کتاب الخصال، چاپ علی اکبر غفاری، قم ۱۳۶۲ش؛ 
ابن بابویه، معانی الاخبار، چاپ علی اکبر غفاری، قم ۱۳۶۱ش؛ 
ابن حنبل، مسند الامام احمدبن حنبل، (قاهره) ۱۳۱۳، چاپ افست بیروت (بی تا.)؛ 
ابن شعبه، تحف العقول عن آل الرسول، بیروت ۱۳۹۴/ ۱۹۷۴؛ 
ابن عربی، الفتوحات المکیة، بیروت: دارصادر، (بی تا.)؛ 
ابن عطا، تفسیر ابی العباس بن عطاء، در نصوص صوفیة غیرمنشورة، چاپ پل نویا، بیروت: دارالمشرق، ۱۹۷۳؛ 
ابن ماجه، سنن ابن ماجه، استانبول ۱۴۰۱/ ۱۹۸۱؛ 
ابن منظور، لسان‌العرب، چاپ علی شیری، بیروت ۱۴۱۲/۱۹۹۲؛ 
احمد نقشبندی خالدی، جامع الاصول، ج ۲: الطرق الصوفیة، چاپ ادیب نصراللّه، بیروت ۱۹۹۷؛ 
اسماعیل بن حماد جوهری، الصحاح: تاج اللغة و صحاح العربیة، چاپ احمد عبدالغفور عطار، بیروت (بی تا.)، چاپ افست تهران ۱۳۶۸ش 
اسماعیل بن محمد مستملی، شرح التعرف لمذهب التصوف، چاپ محمد روشن، تهران ۱۳۶۳ـ۱۳۶۶ش؛ 
پل نویا، تفسیر قرآنی و زبان عرفانی، ترجمه اسماعیل سعادت، تهران ۱۳۷۳ش. 
توشیهیکو ایزوتسو، خدا و انسان در قرآن، ترجمه احمد آرام، تهران ۱۳۶۱ش؛ 
توشیهیکو ایزوتسو، مفاهیم اخلاقی ـ دینی در قرآن مجید، ترجمه فریدون بدره‌ای، تهران ۱۳۷۸ش؛ 
جعفربن محمد(ع)، امام ششم، مصباح الشریعة و مفتاح الحقیقة: در تزکیه 

== پانویس ==
{{پانویس|colwidth=30em|۲}}
<div class="source">منبع: [http://fa.wikishia.net/view/%D8%AA%D9%82%D9%88%D8%A7 ویکی شیعه] - تاریخ برداشت: 95/03/24 </div>

<div class="hold">
<div class="return">بازگشت به [[تقوا]] </div>
</div>

@@ سطر ۲۵: / سطر ۲۵: @@
 == آثار و لوازم تقوا ==
 از مهمترین مفاهیم خویشاوند و هم ردیف با [[تقوا]] در قرآن، ایمان است. هم نشینی این دو واژه در بسیاری از آیات<ref>از جمله در سوره‌های بقره: ۱۰۳؛ اعراف: ۹۶؛ محمد: ۳۶</ref> از استلزامی حکایت می‌کند که میان این دو مفهوم برقرار است و نشان می‌دهد که [[تقوا]] از لوازم ایمان است. برخی از مفسران نیز ایمان را یکی از معانی [[تقوا]] در قرآن دانسته‌اند.<ref>فخررازی، ج ۲، ص۲۱؛ صدرالدین شیرازی، ج ۱، ص۲۱۷</ref><br/>
-بخشیده شدن گناهان، امان یافتن از آتش دوزخ و رهایی از خوف و حزن از آثار [[تقوا]] در حیات اخروی است.<ref>اعراف: ۳۵؛ انفال: ۲۹؛ مائده: ۶۵</ref> همچنین وعده رهایی و رستگاری برای متقین بارها و بارها در قرآن آمده است: «وَ یُنَجِّی اللّهُ الَّذینَ اتَّقَوْا بِمَفازَتِهِمْ لایمَسُّهُمُ السُّوءُ وَ لا هُمْ یحْزَنُونَ»<ref>خدا پرهیزگاران را به سبب راه رستگاری که در پیش گرفته بودند می‌رهاند. به آنها هیچ بدی نرسد و از اندوه دور باشند؛ زمر: ۶۱</ref>؛ «اِنَّ لِلْمُتَّقینَ مَفازًا».<ref>پرهیزگاران را جایی است در امان از هر آسیب؛ نبأ: ۳۱؛ نیز رجوع کنیدبه بقره: ۵؛ آل عمران: ۱۳۰؛ مائده: ۱۰۰</ref><br/>
+بخشیده شدن گناهان، امان یافتن از آتش دوزخ و رهایی از خوف و حزن از آثار [[تقوا]] در حیات اخروی است.<ref>اعراف: ۳۵؛ انفال: ۲۹؛ مائده: ۶۵</ref> همچنین وعده رهایی و رستگاری برای متقین بارها و بارها در قرآن آمده است: «وَيُنَجِّي اللَّهُ الَّذِينَ اتَّقَوْا بِمَفَازَتِهِمْ لَا يَمَسُّهُمُ السُّوءُ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ »<ref>خدا پرهیزگاران را به سبب راه رستگاری که در پیش گرفته بودند می‌رهاند. به آنها هیچ بدی نرسد و از اندوه دور باشند؛ زمر: ۶۱</ref>؛ «اِنَّ لِلْمُتَّقینَ مَفازًا».<ref>پرهیزگاران را جایی است در امان از هر آسیب؛ نبأ: ۳۱؛ نیز رجوع کنیدبه بقره: ۵؛ آل عمران: ۱۳۰؛ مائده: ۱۰۰</ref><br/>
 از مهمترین آثار دنیوی تقوا، هدایت یابی (اهتداء) است.<ref>بقره: ۲</ref> علامه طباطبایی<ref>ج ۱، ص۴۴</ref> دربارهٔ نسبت هدایت و [[تقوا]] می‌نویسد که متقین مشمول دو گونه هدایت‌اند: هدایت قبل از [[تقوا]] که محصول فطرت سلیم است و بر اثر آن انسان به [[تقوا]] روی می‌آورد و هدایت بعد از [[تقوا]] که هدایتی است به واسطه تبعیت از قرآن و وعده خداوند و پاداشی از جانب او.<br/>
 برخی دیگر از آثار [[تقوا]] در حیات دنیوی انسان عبارت‌اند از: نجات از عذاب الاهی،<ref>فصّلت: ۱۸</ref> یافتن بصیرت در برابر وسوسه‌های شیطان و در پی آن اجتناب از گناه،<ref>فراء، ج ۱، ص۴۰۲؛ طبرسی، ج ۴، ص۷۹۰، ذیل اعراف: ۲۰۱</ref> کسب قوه تشخیص و تمیز حق از باطل،<ref>طبرسی، ج ۴، ص۸۲۵، ذیل انفال: ۲۹</ref> باز شدن گره مشکلات زندگی و کسب روزی از جایی که گمانش نمی‌رود،<ref>طباطبائی، ج ۱۹، ص۳۱۴، ذیل طلاق: ۲ـ۳</ref> و آسان شدن امور.<ref>طلاق: ۴</ref><br/>
 علامه طباطبایی<ref>ج ۵، ص۲۶۹ـ۲۷۰</ref> [[تقوا]] را شرط تفکر صواب دانسته و معتقد است که توفیق انسان در کسب معارف حقیقی و علوم نافع در گرو اصلاح اخلاق و کسب فضایل انسانی، یعنی همان تقواست.<br/>
-توصیه به [[تقوا]] در آیات بسیاری از قرآن کریم تکرار شده است، اما دو آیه از نظر تأکید و وسعت و شمول حکم، از اهمیت ویژه‌ای برخوردارند: آیه ۱۰۲ سوره آل عمران، مؤمنان را به تقوای خداوند، آنگونه که حقِ تقوای اوست، توصیه کرده است: «... اتَّقُوا اللّهَ حَقَّ تُقاتِه»، و آیه ۱۶ سوره تغابن، به مؤمنان امر کرده تا جایی که می‌توانند [[تقوا]] بورزند: «فَـاتَّقُوا اللّهَ مَاسْتَطَعْتُمْ».<br/>
+توصیه به [[تقوا]] در آیات بسیاری از قرآن کریم تکرار شده است، اما دو آیه از نظر تأکید و وسعت و شمول حکم، از اهمیت ویژه‌ای برخوردارند: آیه ۱۰۲ سوره آل عمران، مؤمنان را به تقوای خداوند، آنگونه که حقِ تقوای اوست، توصیه کرده است: «... اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقَاتِهِ »، و آیه ۱۶ سوره تغابن، به مؤمنان امر کرده تا جایی که می‌توانند [[تقوا]] بورزند: «فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ».<br/>
 در مجموع، مفهوم [[تقوا]] اهمیت و منزلت ویژه‌ای در قرآن کریم دارد. در آیهٔ ۱۳ سوره حجرات آمده که گرامی‌ترین شما نزد پروردگار، باتقواترین شماست و بدین ترتیب، [[تقوا]] موجب برتری انسانی بر انسان دیگر نزد خداست. خداوند، متقین را دوست دارد<ref>آل عمران: ۷۶؛ توبه: ۴، ۷</ref> و یار و مددرسان آنهاست.<ref>جاثیه: ۱۹</ref> پیامبران همواره دو چیز را از مردمان خواسته‌اند: [[تقوا]] نسبت به خداوند و تبعیت از رسول او.<ref>شعراء: ۱۰۸، ۱۱۰؛ زُخرُف: ۶۳</ref><br/>

@@ سطر ۱۷: / سطر ۱۷: @@
 == کاربردهای چهارگانه ==
 بررسی موارد کاربرد این کلمه نشان می‌دهد که [[تقوا]] در قرآن به چند معنا به کار رفته است.<br/>
-۱.ابتدایی‌ترین معنای این واژه به کاربرد آن در میان عرب پیش از اسلام برمی‌گردد (که لزوماً معنای دینی یا اخلاقی نداشته است) و به این معناست که شخص میان خود و چیزی که از آن می‌ترسد، حایل و مانعی مادّی قرار دهد تا از گزند آن حفظ شود<ref>ایزوتسو، ۱۳۶۱ش، ص۳۰۵.</ref> تعابیر «سَرابیلَ تَقیکُمُ الْحَرَّ»<ref>جامه‌هایی که شما را از گرما حفظ می‌کند؛ نحل: ۸۱.</ref> و «لِباسُ التَّقْوی»<ref>اعراف: ۲۶.</ref> ناظر به این معناست.<br/>
+۱.ابتدایی‌ترین معنای این واژه به کاربرد آن در میان عرب پیش از اسلام برمی‌گردد (که لزوماً معنای دینی یا اخلاقی نداشته است) و به این معناست که شخص میان خود و چیزی که از آن می‌ترسد، حایل و مانعی مادّی قرار دهد تا از گزند آن حفظ شود<ref>ایزوتسو، ۱۳۶۱ش، ص۳۰۵.</ref> تعابیر «سَرَابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ »<ref>جامه‌هایی که شما را از گرما حفظ می‌کند؛ نحل: ۸۱.</ref> و «وَلِبَاسُ التَّقْوَى »<ref>اعراف: ۲۶.</ref> ناظر به این معناست.<br/>
 ۲.معنای دیگر [[تقوا]] در قرآن، ترس از خدا، یا به تعبیر دقیقتر، ترس از قهر یا عذاب اوست که ممکن است شخص گناهکار در حیات دنیوی یا اخروی بدان دچار شود.<ref>طبرسی، ج ۳، ص۲۴۰، ذیل مائده: ۲، ج ۷، ص۱۱۳، ذیل حج: ۱.</ref> این ترس آمیخته به احترام، محصول آگاهی در برابر قدرت و عظمت خداوند است و با ترس معمولی تفاوت دارد<ref>ایزوتسو، ۱۳۷۸ش، ص۱۰۴.</ref> و در حوزه معنایی‌ای قرار دارد که مفاهیمی چون خوف و خشیت با آن هم‌ردیف و هم‌معنایند.<ref>نور: ۵۲؛ انبیا: ۴۸ـ۴۹؛ طبرسی، ج ۸، ص۷۶۹، ذیل زمر: ۱۶.</ref><br/>
 ۳.سومین معنای [[تقوا]] در قرآن، رعایت اوامر و نواهی خداوند<ref>المیزان، ج ۵، ص۱۶۳.</ref> یا به تعبیر دیگر، عمل به طاعت و ترک [[گناه]] است.<ref>طبرسی، ج ۱، ص۱۱۸، ج ۲، ص۸۲۳؛ طباطبائی، ج ۱۹، ص۲۱۸</ref> این معنا، در کنار [[تقوا]] به معنای «خداترسی»، آشکارترین معنای [[تقوا]] در قرآن است.<br/>
-۴.چهارمین معنای [[تقوا]] حاکی از نوعی حالت قلبی و ملکهٔ نفسانی است. حصول این معنا، منوط به تبعیت از اوامر و نواهی خداوند و مداومت بر آن است تا به اصطلاح عالمان اخلاق، آن حال به ملکه (در عرفان: «مقام») تبدیل شود. به این ترتیب، عمل به طاعت و اجتناب از معصیت، شرط لازم برای رسیدن به تقواست. تعبیر «لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ» یا «لَعَلَّهُمْ یَتَّقُونَ» در پایان آیاتی که احکام و حدود الاهی را بیان می‌کنند بر این معنا دلالت دارد.<ref>برای نمونه رجوع کنیدبه بقره: ۱۸۷؛ انعام: ۱۵۳</ref><br/>
+۴.چهارمین معنای [[تقوا]] حاکی از نوعی حالت قلبی و ملکهٔ نفسانی است. حصول این معنا، منوط به تبعیت از اوامر و نواهی خداوند و مداومت بر آن است تا به اصطلاح عالمان اخلاق، آن حال به ملکه (در عرفان: «مقام») تبدیل شود. به این ترتیب، عمل به طاعت و اجتناب از معصیت، شرط لازم برای رسیدن به تقواست. تعبیر «لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ » یا «لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ » در پایان آیاتی که احکام و حدود الاهی را بیان می‌کنند بر این معنا دلالت دارد.<ref>برای نمونه رجوع کنیدبه بقره: ۱۸۷؛ انعام: ۱۵۳</ref><br/>
 البته معانی مذکور با یکدیگر ارتباط تنگاتنگی دارند و منظومه [[تقوا]] را تشکیل می‌دهند؛ به این معنا که ترس از عذاب خداوند (معنای دوم)، موجب رعایت اوامر و نواهی او (معنای سوم) می‌شود و شخص به این وسیله، میان خود و قهر و عذاب الهی سپری قرار می‌دهد (معنای اول) و تبعیت از اوامر و نواهی خداوند رفته رفته موجب می‌شود که [[تقوا]] در قلب مؤمن ملکه شود (معنای چهارم).<br/>

@@ سطر ۱۱: / سطر ۱۱: @@
 == جایگاه تقوا در قرآن و تفاسیر ==
-در قرآن کریم واژه «تقوا» ۱۷ بار و مشتقات آن بیش از ۲۰۰ بار آمده است. از منظر قرآن، فقط اعمال متقیان پذیرفته است و به کاری که بنیان آن براساس [[تقوا]] نباشد اعتنایی نمی‌شود: «اِنَّما یتَقَبَّلُ اللّهُ مِنَ المُتَّقین».<ref>سوره مائده/۷.</ref><br/>
+در قرآن کریم واژه «تقوا» ۱۷ بار و مشتقات آن بیش از ۲۰۰ بار آمده است. از منظر قرآن، فقط اعمال متقیان پذیرفته است و به کاری که بنیان آن براساس [[تقوا]] نباشد اعتنایی نمی‌شود: «إِنَّمَا يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ».<ref>سوره مائده/۷.</ref><br/>
-قرآن در ضمن بیان بعضی احکام [[حج]] به برگرفتن توشه از اعمال نیک فرمان داده و از [[تقوا]] به عنوان بهترین توشه یاد می‌کند: «تَزَوَّدوا فَاِنَّ خَیرَ الزّادِ التَّقوی واتَّقونِ یا أولِی الاَلباب»<ref>سوره بقره/۱۹۷.</ref> همچنین در آیه‌ای دیگر ملاک ارزش انسانها نزد خدا درجهٔ تقوای آنها معرفی شده است «اِنَّ اَکرَمَکُم عِندَ اللّهِ اَتقاکُم اِنَّ اللّهَ عَلیمٌ خَبیر».<ref>حجرات/۱۳.</ref><br/>
+قرآن در ضمن بیان بعضی احکام [[حج]] به برگرفتن توشه از اعمال نیک فرمان داده و از [[تقوا]] به عنوان بهترین توشه یاد می‌کند: «وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى وَاتَّقُونِ يَا أُولِي الْأَلْبَابِ
 == کاربردهای چهارگانه ==