نمایش مبدأ برای کتابخانه:سیگار پدیده مرگبار عصر ما

<div class="head1">سیگار پدیده مرگبار عصر ما</div>
{{جعبه اطلاعات
|نام  = سیگار پدیده مرگبار عصر ما
|عنوان = مشخصات کتاب
|تصویر =[[Image:Sighar-olyan_nejad.jpg|200px]]
|سبک سرآیند  = background:#ccf;
|سبک برچسب   = background:#ddf;
|سبک عنوان= background: #CCF;padding: 7px;border-top-left-radius: 20px;border-top-right-radius: 20px;border: 1px solid #aaa;border-bottom: none;
|سرآیند۱  =
|برچسب۲  =نویسنده
|داده۲  =ابوالقاسم علیان نژادی
|برچسب۳ =زبان
|داده۳ = فارسی
|برچسب۴ =ناشر
|داده۴ = مدرسه الامام علی ابن ابی طالب 
|برچسب۵ =محل انتشارات
|داده۵   = قم
|برچسب۶  = تاریخ نشر
|داده۶   =۱۳۸۴
|برچسب۷  = قطع
|داده۷   = 
|برچسب۸  = شابک
|داده۸   =۹۷۸۹۶۴۵۳۳۰۱۲۳
|برچسب۹  = دانلود
|داده۹  = [http://download.ghbook.ir/download.php?id=4361&file=311-fa-sigar-padideye-margbare-asre-ma.pdf PDF]
}}

== پیشگفتار ==
فتوای تحریمِ صریحِ سیگار، توسط یکی از مراجع محترم تقلید (مدّ ظلّه) در اواخر نیمه اوّل سال ۱۳۸۲ منتشر شد.<ref>جام جم، 25 شهریور 1382</ref>
این فتوا موج جدیدی در جامعه ایجاد کرد، و به عنوان یک خبر داغ و نظریّه جدید فقهی، در گوشه و کنار مورد بحث و گفتگو قرار گرفت؛ و لذا به صورت مکرّر و به اشکال مختلف، استفتائاتی در این زمینه از محضر ایشان مطرح شد، و محافل علمی، مشتاق اطّلاع از مبانی و ادلّه این نظریّه بودند. بدین جهت معظّم له در تاریخ ۱۶/۷/۸۲، در پاسخ جمعی از طلاّب حوزه علمیّه، که خواهان توضیح بیشتری پیرامون فتوای فوق و ادلّه آن بودند، چنین مرقوم فرمودند:{{سخ}}
بسم الله و له الحمد
«این جانب از چند سال پیش این فتوا را به صورت مشروط ذکر کرده بودم، و در رساله توضیح المسائل موجود است، که: «اگر کشیدن سیگار (و سایر دخانیات) به شهادت اهل اطّلاع ضرر مهمّی داشته باشد، حرام است».<ref>توضیح المسائل معظّم له، چاپ‌های قبلی، مسأله 2262</ref> ولی اخیراً با شهادت و گواهی جمعی از پزشکان آگاه و اساتید متعهّد دانشگاه، و با توجّه به آمارهای تکان دهنده‌ای که از مرگ و میر ناشی از سیگار، و بیماری‌های خطرناکی که از آن نشأت می‌گیرد، به ما رسید، ثابت و مسلّم شد که خطرات مهمّ دود سیگار یک واقعیّت است، که حتّی فرزندان افراد سیگاری و معاشران آنها از آن در امان نیستند؛ لذا فتوایِ تحریمِ به طور مطلق را دادیم، و از خدا می‌خواهیم همه مسلمانان جهان، مخصوصاً جوانان عزیز را، که نخستین قربانیان این بلای خانمانسوز هستند، از شرّ آن حفظ کند، و با هوشیاری تمام مراقب خویش و اطرافیان و دوستان خود باشند؛ و إن شاءالله زنده بمانیم و ببینیم که جامعه ما از لوث وجود این دود آلوده پاک شده است».{{سخ}}
حضرت آیه الله العظمی مکارم شیرازی (مدّ ظلّه) سپس به فشرده‌ای از مدارک و مبانی این حکم شرعی اشاره کرده، و در ضمن بخش قابل توجّهی از نظرات کارشناسان اهل خبره را پیرامون خطرات سیگار و سایر دخانیات نقل کرده بودند، که در مباحث آینده بطور مشروح و مستند خواهد آمد. فتوای تحریم سیگار رفته رفته جای خود را در میان اقشار مختلف جامعه، و حتّی مسلمانان خارج از کشور باز می‌کرد. این مطلب از سؤالات مکرّر مؤمنین، که از طرق مختلف به دفتر معظّم له می‌رسید، روشن و آشکار بود. گسترش این فتوا، و پرسش‌های فراوان پیرامون آن، اقتضا می‌کرد که مبانی و ادلّه آن به صورت فنّی تر، و با تفصیل و توضیح بیشتر بیان گردد.{{سخ}}
لذا حضرت آیه الله العظمی مکارم شیرازی (مدّ ظلّه) در روز چهارشنبه ۱۴/۱۰/۱۳۸۴ درس خارج فقه خویش را، که در جمع طلاّب و فضلای فراوانی مطرح می‌شد، به این موضوع اختصاص دادند. مباحث مذکور پس از تنقیح، و ذکر اسناد و مدارک آن، به انضمام دو فصل دیگر، تقدیم شما خوانندگان عزیز می‌شود. امید آن که با مطالعه دقیق این مباحث، و رساندن آن به دیگران، شما هم در مبارزه با این عادتِ ناپسندِ غیر قابلِ توجیه سهیم بوده، و در آینده شاهد جامعه‌ای پاک و عاری از هرگونه دخانیات باشیم. إن شاءالله. حوزه علمیّه مقدّسه قم ابوالقاسم علیان نژادی ۲۰/۱۰/۱۳۸۴ 

== فصل اوّل:ادلّه حرمت سیگار ==
=== عادت، مانع شناخت ===
یکی از موانع اجتهاد، و به تعبیر دیگر از جمله موانع معرفت و شناخت، آلوده بودن خود انسان، یا جامعه‌ای که در آن زندگی می‌کند، به چیزی است که می‌خواهد دربارهٔ آن تحقیق نماید. هرگاه شخصی مثلا تاجرِ کالاهای آمریکایی و اسرائیلی باشد، یا این گونه کالاها در جامعه وی رواج زیادی داشته باشد، شناخت ضررهای آن، و صادر کردن حکم شرعی اش، برای وی کار ساده‌ای نخواهد بود. همان گونه که اگر کسی آلوده به سیگار باشد، نمی‌تواند در مورد سیگار مطالعه درستی داشته باشد، یا کسی که در محیط آلوده به دخانیات زندگی می‌کند، نمی‌تواند به راحتی پیرامون آن سخن گفته، و نظریّه دهد.{{سخ}}
معروف است هنگامی که علاّمه حلّی (رحمه الله) تصمیم می‌گیرد پیرامون «منزوحات بئر»
در مورد آن فتوا دهد، ابتدا دستور می‌دهد چاه آب آشامیدنی داخل منزلشان را پر نمایند، تا مبادا وجود آن چاه، مانع تصمیم گیری صحیح او در احکام شرعی این موضوع گردد!{{سخ}}
نتیجه این که: به هنگام بحث و تحقیق پیرامون مسأله‌ای، باید تعلّقات و وابستگی‌های به آن مسأله را از بین برد، یا نادیده گرفت. به همین دلیل، منشأ اشکالات زیادی که در مورد حرمت سیگار خصوصاً، و انواع دخانیات عموماً، مطرح می‌شود، آلودگی طیف گسترده‌ای از جامعه به آن است؛ و لذا در موارد مشابه که این آلودگی وجود ندارد، یا در مقیاس محدودتری است، گفتگو و مقاومت در مورد آن نیز به همان نسبت کمتر است.{{سخ}}
با توجّه به این مقدّمه، ادلّه حرمت سیگار و سایر دخانیات را بررسی می‌کنیم: ۱. «بئر» به معنای چاه آب، و «منزوحات» تعداد سطل‌های آب است که به هنگام آلوده شدن آب چاه به نجاستی (مثلا مردار حیوانی) از چاه کشیده می‌شود، تا چاه پاک گردد، ولی معروف در میان فقهای امروز این است که آب چاه تنها با تغییر بو یا رنگ یا طعم آبِ آن، به سبب وقوع چیز نجس، نجس می‌شود، و در غیر این صورت پاک است.{{سخ}}

=== ادلّه حرمت سیگار ===
هر چند پیرامون حرمت دخانیات دلیل خاصّی از آیات قرآن، و احادیث معصومین (علیهم السلام) به چشم نمی‌خورد، چرا که این موضوع از جمله مسائل مستحدثه‌ای است که در عصر نزول قرآن و زندگی حضرات معصومین (علیهم السلام) وجود نداشته، و در دوران غیبت کبری بروز نموده است(۱)که این موضوع یکی از مصادیق روشن و آشکار آن است، می‌توان حکم به حرمت این عادت زشت و نامعقول صادر کرد. توجّه فرمایید:{{سخ}}
۱. نویسنده
کتاب «خودکشی تدریجی و دیگرکشی با سیگار» معتقد است که ۵۰۰ سال پیش شخصی به نام «کرومن» این گیاه سمّی را از آمریکا به اروپا آورد، تا همان گونه که اروپاییان قاره آمریکا را به خاک و خون کشیدند، این گیاه سمّی هم تا ابد آتش بر کاشانه بقیّه جهانیان زده، و بسوزاند و نابود کند!{{سخ}}

==== قاعده لاضرر ====

این قاعده، که از قواعد مسلّم فقه اسلام، اعمّ از شیعه و اهل سنّت است، و برخی از آیات قرآن، و تعدادی از روایات به روشنی دلالت بر آن دارد، و دانشمندان و فقهای تمام فِرَق اسلامی بر آن اتّفاق نظر دارند، و مورد پذیرش عقلای جهان با قطع نظر از هر نوع گرایش مذهبی است، به وضوح دلالت بر حرمت هر کاری دارد که ضرر مهمّی در پی داشته باشد. سؤال: آیا قاعده لاضرر فقط ما را از ضرر زدن به دیگران منع می‌کند، یا اجازه ضرر زدن به خود را نیز نمی‌دهد؟ به عبارت کوتاهتر، آیا این قاعده اختصاص به إضرار به غیر دارد، یا شامل إضرار به نفس هم می‌شود؟ پاسخ: هر چند بعضی از موارد این قاعده إضرار به غیر است، (زیرا طبق روایت سمره بن جندب، که منبع اصلی این قاعده است<ref>البتّه علاوه بر حدیث فوق، به روایات دیگر نیز می‌توان برای قاعده مذکور استناد جست، که شرح آن در القواعد الفقهیّه، جلد 1، صفحه 26 به بعد، آمده است</ref>اسلام (صلی الله علیه وآله) سمره بن جندب را از ضرر زدن به آن شخص انصاری نهی کرد). امّا دلالت آن اختصاص به مورد مذکور ندارد، و منحصر به ضرر به غیر نمی‌شود. بدین جهت فقهای اسلام در ابواب مختلف فقه، برای حرمت إضرار به نفس به آن استدلال کرده‌اند. از جمله:{{سخ}}
۱ در بحث [[روزه]] بیمار، که برای خود بیمار ضرر دارد، فرموده‌اند:{{سخ}}
«به مقتضای قاعده لا ضرر، [[روزه]] برای چنین شخصی جایز نیست».<ref>صاحب جواهر (رحمه الله) در این مورد می‌فرماید: «انّ المدار فی الافطار علی خوف الضرر من غیر فرق بین المریض و الصحیح فی ذلک، لاطلاق قوله (علیه السلام): «کل ما اضربه الصوم فالافطار له واجب»... و لظهور النصوص فی ان المبیح للفطر فی المریض الضرر، فلا یتفاوت بین الصحیح و المریض معه؛ ملاک و مجوز افطار ترس از ضرر است، و تفاوتی در این مسأله بین انسان سالم و بیمار نیست، زیرا کلام امام (علیه السلام) که می‌فرماید: «هر کس که [[روزه]] برایش مضرّ باشد، باید [[روزه]] اش را افطار کند» مطلق است و شامل بیمار و سالم هر دو می‌شود، همان گونه که روایات وارده در مورد تجویز افطار برای مریض ملاک را ضرر دانسته، و در این ملاک تفاوتی بین انسان سالم و بیمار نیست». (جواهرالکلام، جلد 16، صفحه 349)</ref>
از اینجا روشن می‌شود که دایره شمول قاعده مذکور وسیع است، و شامل اضرار به نفس هم می‌گردد.{{سخ}}
۲ فقها در بحث [[تیمّم]] نیز فرموده‌اند:{{سخ}}
«اگر شخصی به اندازه کافی آب در اختیار دارد، امّا برایش ضرر دارد، به مقتضای قاعده لا ضرر حق ندارد وضو بگیرد، بلکه وظیفه اش [[تیمّم]] است».{{سخ}}
مرحوم محقّق یزدی، در کتاب عروه الوثقی در این زمینه می‌فرماید: «الثالث: الخوف من استعماله علی نفسه، او عضو من اعضائه، بتلف او عیب او حدوث مرض او شدّته او طول مدته او بطوء برئه او صعوبه علاجه او نحو ذلک مما یعسر تحمله عاده، بل لو خاف من الشین الذی یکون تحمله شاقاً تیمم؛ و المراد به ما یعلوا البشره من الخشونه المشوهه للخلقه، او الموجبه لتشقق الجلد، و خروج الدم؛ و یکفی الظن بالمذکورات او الاحتمال الموجب للخوف؛<ref>عروه الوثقی، جلد 1، صفحه 472</ref>را تجویز می‌کند ترس از ضررهای ناشی از استعمال آب بر جان، یا عضوی از اعضای انسان است؛ چه منشأ این خوف، احتمال مرگ باشد، یا عضوی از اعضا معیوب شود، یا بیماری تازه‌ای به وجود آید، یا بیماری موجود شدّت پیدا کند، یا طولانی تر شود، یا درمان آن کُند شود، یا معالجه آن سخت گردد، یا مشکل دیگری مانند مشکلات مذکور به وجود آید، که تحمّل آن آسان نباشد.{{سخ}}
بلکه حتّی اگر استعمال آب وضو در شرایط خاصّی موجب نقصی در چهره، یا دست‌های انسان شود، مثل این که پوست دستها و صورت را زبر و خشن کند، یا باعث ترکیدگی پوست دست و صورت گردد، یا سبب خونریزی در اعضای وضو شود، به گونه‌ای که تحمّل این امور سخت باشد، در تمام این موارد [[تیمّم]] جایگزین وضو می‌شود. در ضمن تمام مواردی که گفته شد، حصول یقین و اطمینان به مشکلات مزبور لازم نیست، بلکه صرف ظن و گمان، و حتّی احتمالی که منشأ خوف ضررهای مذکور باشد، کفایت می‌کند».{{سخ}}
نویسنده کتاب ارزشمند جواهر نیز در این زمینه فرموده است:{{سخ}}
«و کذا... لو خشی حصول المرض الشدید باستعماله، او بالمضی الیه، او بترک شربه، بلا خلاف اجده فیه بل هو اجماع سیما مع خوف التلف معه، لنفی العسر و الحرج و الضرر<ref>جواهر، جلد 5، صفحه 104</ref>است در صورت ترس از مرض شدید، به سبب استعمال آب، یا جستجو برای یافتن آب، یا ترک آشامیدن آب، و این مطلب اجماعی است، مخصوصاً اگر همراه با خوف تلف باشد؛ زیرا وظیفه [[وضو گرفتن]] در این صورت به مقتضای قاعده لاضرر و لا حرج تبدیل به [[تیمّم]] می‌شود».{{سخ}}
۳ در کتاب خوراکی‌ها و نوشیدنی‌ها (الاطعمه و الاشربه) نیز غذاهای زیان آور به حکم قاعده لاضرر تحریم شده است. از جمله می‌توان به خوردن گِل اشاره کرد، که متأسّفانه برخی از مردم مبتلای به آن هستند. چرا که طبق برخی از روایات این کار سرچشمه ناراحتی‌هایی در بدن انسان گردیده، و رفته رفته جسم انسان را مبتلا به بیماری‌هایی می‌کند «ان الطین یورث السقم فی الجسد و یهیج الداء».<ref>وسائل الشیعه، جلد 16، صفحه 392</ref>
مرحوم شهید ثانی (رحمه الله) در کتاب کم نظیر مسالک الافهام، در مقام بیان دلیل حرمت خوردن گِل می‌فرماید:{{سخ}}
«بما فیه من الاضرار الظاهر للبدن<ref>مسالک الافهام، جلد 8، صفحه 315 و جلد 12، صفحه 165</ref>; علّت آن ضررها و زیان‌های روشن وآشکاری است که بر اثر خوردن گل به وجود می‌آید».{{سخ}}
نتیجه این که: طبق آنچه از کلمه ضرر استفاده می‌شود، و آنچه عرف از این واژه می‌فهمد، و آنچه فقهای اسلام از این قاعده برداشت کرده‌اند، قاعده لاضرر اختصاص به إضرار به غیر ندارد، بلکه شامل إضرار به نفس هم می‌شود.<ref>همان گونه که ضررهای سیگار اختصاص به شخصی سیگاری ندارد، بلکه دامنگیر افرادی که در آن فضا تنفّس می‌کنند، نیز می‌شود. تا آنجا که برخی از کارشناسان معتقدند دودی که نزدیکان فرد سیگاری استنشاق می‌کنند، 40 برابر کشنده تر از دودی است که خود شخص سیگاری آن را مصرف می‌کند (نشریه افق، خرداد 1382)</ref>البتّه روشن است که منظور ضررهای اندک و جزئی نیست، چون بسیاری از چیزهای مورد استفاده بشر ضررهای جزئی دارد؛ بلکه ملاک ضررهای کلّی و قابل توجّه است. خلاصه این که: «به مقتضای قاعده لاضرر، که به ادلّه چهارگانه قرآن و حدیث و اجماع و عقل ثابت شده، هر چیزی که برای سلامتی انسان ضرر و زیان قابل توجّهی داشته باشد، حرام است».{{سخ}}
این مطلب از نظر اصولی و کلّی مورد قبول تمام فقهای ماست، بدین جهت در رساله‌های مراجع عظام تقلید، در فصل خوردنی‌ها و آشامیدنی‌ها آمده است:{{سخ}}
«خوردن چیزی که برای انسان ضرر دارد، حرام است».<ref>توضیح المسائل مراجع، جلد 2، صفحه 531</ref>

===== زیان‌های فراوان سیگار =====
پس از روشن شدن مطلب بالا، باید به این موضوع پرداخت که:{{سخ}}
«آیا سیگار از جمله چیزهایی است که ضرر و زیان قابل توجّهی دارد، تا مشمول قاعده کلّی لاضرر گردیده، و حکم به حرمت آن شود، یا ضررهایی که برای آن گفته می‌شود جزئی و موقّت و گذراست، و در حدّی نیست که مشمول قاعده لاضرر شود؟».{{سخ}}
برای تشخیص این موضوع، همچون سایر موضوعات،<ref>مثلا در مورد [[روزه]] اگر خود شخص قادر بر تشخیص ضرر نباشد، به پزشک مورد اعتماد مراجعه می‌کند، چنانچه پزشک تشخیص دهد که [[روزه]] ضرر دارد، نباید [[روزه]] بگیرد. یا اگر بدن کسی مجروح شود، و نتواند تشخیص دهد که آب برای او ضرر دارد، به متخصّص رجوع نموده، و مطابق نظر او عمل می‌کند. یا اگر خریدار در معامله‌ای ادّعای غبن کند، به کارشناس مراجعه می‌شود، چنانچه او مغبون بودن خریدار را تأیید کند، حقّ فسخ خواهد داشت؛ و موارد دیگری از این قبیل که نشان می‌دهد نظریّه اهل خبره در موضوعات حجّت است، و این امر مورد اتّفاق فقها است</ref> به سراغ اهل خبره و آگاهان و کارشناسان این امر می‌رویم، و نظر آنها را جویا می‌شویم.{{سخ}}
گروه زیادی از اطبّا و پزشکان، که اهل خبره تشخیصِ ضررهایِ سیگار محسوب می‌شوند، اجماع و اتّفاق نظر دارند که سیگار ضررهای مهم و زیان‌های قابل توجّهی دارد، و کتاب‌های متعدّدی پیرامون خطرات و زیان‌ها و بیماری‌های ناشی از استعمال دخانیات، مخصوصاً سیگار، به رشته تحریر درآورده‌اند، بلکه در خصوص یکی دو مورد از بیماریهای مهمّ ناشی از آن، کتاب مستقلّی نوشته شده است.<ref>کتاب «سیگار، سکته، سرطان» از جمله این کتب است</ref>که در اینجا توجّه شما عزیزان را به گوشه‌ای از این خطرات و زیان‌ها و بیماری‌ها جلب می‌کنیم:{{سخ}}
۱ سیگار عامل اصلی، یا کمکی، پیدایش بیش از ۵۰ نوع بیماری و ۲۰ نوع سرطان در بدن می‌باشد. بلکه بعضی از اطبا معتقدند: «۱۲۰ نوع بیماری سوغات این عادت ناپسند است!».<ref>. نویسنده کتاب «سیگار، سکته، سرطان» معتقد است که: «بروز 14 نوع سرطان، 2 نوع سکته، و 80 نوع بیماری در سیگاری‌ها، از علل اصلی مرگ و میر زودرس و ناگهانی آنها به شمار می‌رود!»</ref> ۲ سالیانه ۵ میلیون نفر به علّت بیماری‌های ناشی از سیگار جان می‌سپارند.<ref>کیهان، 13 مرداد 1382</ref>یعنی بیش از تلفات جنگ جهانی اوّل! زیرا در طول چهارسال جنگ جهانی اوّل، ۱۰ میلیون نفر کشته شدند؛ در حالی که تلفات سیگار در دنیا در چهارسال به ۲۰ میلیون نفر می‌رسد!{{سخ}}
اگر تعجّب نکنید رقم تلفات ناشی از سیگار در سال ۲۰۲۵ میلادی به دو برابر آمار فعلی، یعنی ۱۰ میلیون نفر در هر سال خواهد رسید.<ref>سیگار، سکته، سرطان، صفحه 134</ref>
البتّه با این تفاوت که ۷ میلیون آن سهم کشورهای در حال پیشرفت، و فقط ۳ میلیون دیگر متعلّق به کشورهای پیشرفته است<ref>چرا که 32 افراد سیگاری در جهان، اهالی کشورهای در حال توسعه هستند، و 31 آن متعلّق به کشورهای توسعه یافته است. در حالی که صد در صد کمپانی‌های سیگارسازی در کشورهای غربی و به خصوص آمریکا قرار دارد (اصلاح و تربیت، سال دوم، شماره 16)</ref> راستی کدام جنگ در دنیا این قدر [[قربانی]] گرفته، و چه خطری از این خطر بالاتر؟{{سخ}}
۳ دولت‌ها به طور متوسّط بیش از دو برابر مبلغی که صرف تهیّه سیگار می‌شود، باید صرف هزینه بیماری‌ها و عوارض ناشی از سیگار نمایند. یعنی رقمی نزدیک به ۶ میلیارد تومان در هر روز در ایران، و بیش از دو هزار میلیارد تومان در سال!<ref>یاس نو، 4 مرداد 1382</ref> ۴ افراد غیر سیگاری، به ویژه کودکان و همسران سیگاری‌ها، به همان اندازه در معرض مضرّات دود سیگار هستند.<ref>آقای دکتر سید حسن عارفی، که در زمینه مضرّات سیگار تحقیقات فراوانی کرده، و حاصل آن را در کتاب «خودکشی تدریجی و دیگرکشی با سیگار» به مردم عرضه نموده، در صفحه 3 کتاب مذکور می‌گوید: «با معتاد شدن به این گیاه سمّی، یک یک افراد خانواده، دانسته یا ندانسته، مدّتی بعد به بیماری‌های ذیل مبتلا می‌شوند: 1 برونشیت مزمن. 2 تنگی نفس. 3 سرفه. 4 خلط چرکی. 5 امفیزم ریوی. 6 زخم‌های دستگاه گوارشی. 7 بستن رگهای دستها و پاها. 8 بستن رگهای قلب. 9 سکته‌های مغزی. 10 سکته‌های قلبی. 11 استعداد به عفونت‌ها. 12 بی اشتهایی. 13 ضعف عمومی؛ و پس از ابتلا به این بیماری‌ها، از این مطب به مطب پزشک دیگر، و از این بیمارستان به آن بیمارستان رفته، و عمر گرانبها را سپری کرده، و در نهایت با گرفتار شدن به انواع سرطان‌های ریه، حلق، حنجره، مری، معده، کلیه، و مثانه، راهی قبرستان‌ها می‌شوند!»</ref> این افراد بی [[گناه]] به طور اجباری سلامتی خویش را از دست می‌دهند!{{سخ}}
۵ بدون شک سیگار در نوجوانان غالباً دریچه ورود به اعتیاد است. تا آنجا که برخی معتقدند ۸۰٪ معتادین به موادّ مخدّر قبلا سیگاری بوده‌اند!<ref>بلکه بر اساس آمار به دست آمده از معتادان دستگیر شده، بیش از 90 درصد آنان قبل از آن که معتاد شوند، سیگاری بوده‌اند. (ابرار، 17 تیر 1382)</ref>
۶ سالیانه ۸۸ میلیارد نخ سیگار در ایران مصرف می‌شود، که نزدیک به ۱۲ میلیارد نخ آن تولید داخل، و ۹ میلیارد از خارج وارد می‌شود، و بقیّه عمدتاً از طریق قاچاق وارد و توزیع می‌گردد<ref>رسالت، 6 مرداد 1382</ref>(یعنی بیش از ۷۵٪ درصد پول سیگار به خارج از کشور می‌رود). دیگران ارز کشور خویش را صرف تهیّه مایحتاج ضروری جامعه، نظیر نفت و گاز و موادّ اوّلیّه کارخانجات و پیشرفت علم و صنعت، و مانند آن می‌کنند، و سیگاری‌ها آن را صرف نابودی خود و اطرافیانشان!{{سخ}}
۷ به علّت سودآوری صنعت دخانیات برای کمپانی‌های چند ملیّتی، به ویژه شرکت‌های آمریکایی، و با توجّه به محدودیّت‌های جدّی در عرضه و مصرف سیگار در کشورهای غربی، به ویژه آمریکا، میزان مصرف در این کشورها روز به روز در حال کاهش است، و لذا با ترفندهای مختلف به طور رسمی و غیر رسمی (قاچاق) بازار مصرف به سوی کشورهای فقیر و در حال توسعه سوق داده شده است!<ref>در حالی که مصرف سیگار در کشورهای در حال توسعه 4/3 درصد در سال رشد دارد، مصرف آن در ایالات متّحده در فاصله سالهای 1997 تا 2000، بیش از 13 درصد کاهش داشته است. در کانادا نیز در پی افزایش مالیات سیگار، آمار سیگاری‌ها شدیداً کاهش یافته است؛ و لذا کمپانی‌های عمده سیگارسازی در جهان به سرمایه گذاری در بازارهای آسیایی و همین طور اقمار شوروی سابق اقدام کرده، و شرکت بریتیش آمریکن توباکو، با تعطیل کردن دو کارخانه این شرکت در کانادا و انگلستان، قصد دارد بخشی از کارخانه‌های تولیدی خود را به کره و نیجریّه منتقل کند (همشهری، 12 مرداد 1382)</ref>
۸ کمپانی‌های آمریکایی سالیانه بالغ بر ۰۰۰/۰۰۰/۰۰۰/۰۰۰/۶ نخ سیگار تولید می‌کنند، که نزدیک به ۳ درصد آن در آمریکا مصرف می‌شود، و ما بقی آن (۹۷ درصد) به خورد مردم سایر کشورها، به ویژه کشورهای فقیر و در حال توسعه داده می‌شود؛ و از این رهگذر سالانه بیش از ۳۰۰ میلیارد دلار سود شرکت‌های آمریکایی است، که معادل بیش از ده سال فروش نفت ایران است! ۹ سیگار علاوه بر مضرّات فوق، دریچه ورود به سایر بزه کاری‌های اجتماعی نیز می‌باشد.<ref>سازمان مبارزه با سرطان در آمریکا، پس از تحقیقات گسترده روی جوانان سیگاری به این نتیجه رسید که: «جوانان معتاد به سیگار افرادی بی قرار، مشوّش، و بداخلاق هستند، و اگر فردی بین 19-13 سالگی سیگار را شروع کند، به احتمال 70 درصد زودتر از سایر افراد می‌میرد» (سیگار، سکته، سرطان، صفحه 172).</ref>
خانم دکتر مسیحا روانشناس و مددکار اجتماعی معتقد است: «سیگار کشیدن مقدّمه‌ای است بر دیگر اَشکال اعتیاد، و اعتیاد به موادّ مخدّر مقدّمه‌ای است بر بزه کاری و ناهنجاری نواجوانان و جوانان».<ref>ابرار، 11 شهریور 1382</ref>
آنچه گذشت نُه نمونه از ضررهای مهم، و غیر قابل انکار سیگار و سایر دخانیات بود؛ و البتّه روشن است که مضرّات این عادت ناپسند منحصر به موارد مذکور نیست، بلکه بسیار فراوان است،<ref>نویسنده کتاب «خودکشی تدریجی و دیگرکشی با سیگار» در صفحه ب مقدمه کتابش، در مورد ضررهای سیگار، سخن از 4000 موادّ سمی و غیر سمّی دود حاصل از سوختن توتون به میان آورده است</ref> که جهت رعایت اختصار از ذکر آن صرف نظر شد. علاقه مندان می‌توانند به کتاب‌هایی که در این زمینه نوشته شده مراجعه فرمایند.<ref>در کتاب سیگار، سکته، سرطان، صفحه 294 به بعد، به بخشی دیگر از زیان‌های بهداشتی و اقتصادی استعمال دخانیات اشاره شده است</ref>
با توجّه به شهادت کارشناسان فراوان پیرامون ضررهای گسترده و خطرناک سیگار، آیا انسان علم و اطمینان به ضررهای سیگار پیدا نمی‌کند؟{{سخ}}
آیا بر اثر آسیب جزئی پوست به خاطر استفاده از آب، حکم شرع به مقتضای قاعده لاضرر تغییر می‌کند، و وظیفه مکلّف [[تیمّم]] می‌شود، امّا با این همه ضرر و زیان، همچنان می‌توان فتوا به حلیّت سیگار داد؟ آیا می‌توان پذیرفت که خداوند مهربان به صِرف خوف مرض، [[روزه]] را بر انسان حرام کرده، تا از ضرر احتمالی در امان باشد، امّا دخانیات را با این همه ضررهای جانی و مالی و اجتماعی حرام نکرده است؟{{سخ}}
اگر خوردن گِل را به خاطر این که سبب تهییج درد و زمینه ساز بیماری است حرام بدانیم، ولی سیگار و سایر دخانیات که پیام آور مرگ و نیستی است را تحریم ننماییم، آیا دچار تناقض نشده‌ایم؟{{سخ}}
نتیجه این که: بدون شک قاعده لاضرر شامل سیگار و سایر دخانیات می‌شود، و به مقتضای این قاعده تمام انواع دخانیات حرام است.{{سخ}}
سؤال: چرا برخی از بزرگان علمای گذشته سیگار را حرام نمی‌دانسته، و حتّی از آن استفاده می‌کردند؟{{سخ}}
پاسخ: بدون شک مضرّات سیگار به این شکل گسترده، که اکنون برای ما ثابت شده، برای آن بزرگواران روشن نبوده است؛ و لذا هنگامی که یکی از بزرگان حوزه را بخاطر بیماری قلبی بستری کردند، و طبیب معالج به عنوان اوّلین گام معالجه دستور ترک سیگار را صادر کرد،<ref>نخستین پرسش پزشکان به هنگام ویزیت بیماران قلبی سؤال از ابتلای آنان به دخانیات است، و اگر بیمار مبتلا به دخانیات باشد، اوّلین دستور پزشک ترک سیگار است. چرا که حدود 90 درصد از کسانی که بر اثر بیماری‌های قلبی فوت کرده‌اند معتاد به سیگار بوده‌اند (سیگار، سکته، سرطان، صفحه 45)</ref> ایشان که شدیداً مبتلا به سیگار بود، زمانی که به گفته اهل خبره یقین پیدا کرد که سیگار برای سلامتی اش مضر است، بی درنگ آن را ترک کرد؛ و افراد دیگری را نیز می‌شناسیم که با همین مشکل روبه رو شدند، و بلافاصله سیگار را ترک کردند، در حالی که شدیداً به آن وابسته بودند.{{سخ}}
و ای کاش سایر مبتلایان نیز پیش از آن که گرفتار عوارض بسیار خطرناک آن، مانند بیماری‌های قلبی و انواع سرطان شوند، آن را ترک کنند.{{سخ}}

==== اسراف ====
حرمت [[اسراف]] یعنی هزینه کردن بیهوده اموال از مسلّمات همه فِرَق اسلامی است، و ادلّه چهارگانه فقهی (قرآن، حدیث، عقل و اجماع) بر آن دلالت دارد. بدین جهت اسلام اجازه نمی‌دهد که حتّی آب نیم خورده لیوان دور ریخته شود.<ref>در حدیثی از امام صادق (علیه السلام) می‌خوانیم: «ادنی الاسراف هراقه فضل الاناء، و ابتذال ثوب الصون، و القاء النوی؛ کمترین حدّ [[اسراف]] دور ریختن آب باقیمانده لیوان، و پوشیدن لباس بیرون منزل در منزل، و دور ریختن هسته خرماست» (بحارالانوار، جلد 72، صفحه 303، چاپ بیروت)</ref>
آیا استعمال انواع دخانیات، مخصوصاً سیگار، [[اسراف]] محسوب نمی‌شود؟{{سخ}}
به گزارش تکان دهنده زیر توجّه کنید، تا فاجعه این [[اسراف]] بزرگ و وسیع، و پاسخ سؤال فوق روشن گردد:{{سخ}}
متأسفانه در کشور ما ایران، نزدیک به ۱۰ میلیون نفر سیگاری وجود دارد، که روزانه بیش از سه میلیارد تومان خرج سیگار می‌کنند! اگر این رقم را در روزهای سال ضرب کنیم، حاصل آن بیش از هزار میلیارد تومان می‌شود.<ref>یاس نو، 4 مرداد 1382، و انتخاب، 7 مرداد 1382</ref> دیگران با این ارقام نجومی، ماهواره‌های اطّلاعاتی، تحقیقاتی، مخابراتی، نظامی و مانند آن به فضا پرتاب نموده، و در مجموع به اقتصاد و صنایع و اعتبار جامعه خویش کمک می‌کنند، و سیگاری‌ها سلامتی خود و اطرافیان، و ثروت خانواده و جامعه خویش را آتش زده، و دود حاصل از آن را به فضا فرستاده، و ضربه مهلکی به اقتصاد و اعتبار جامعه خویش وارد می‌آورند! ببین تفاوت ره از کجاست تا به کجا!؟{{سخ}}
با توجّه به تأکید شدیدی که اسلام نسبت به ترک [[اسراف]] دارد، آیا می‌توان تصوّر کرد که صرف سالانه ۰۰۰/۰۰۰/۰۰۰/۰۰۰/۱ تومان برای یک عادت ناپسند غیر قابل توجیه،<ref>در سطر سطر طومار چند هزار ساله تاریخ بشری میلیون‌ها مطلب خرسند کننده و گریه آور، شادی زا و غم انگیز وجود دارد، که از نقطه نظر روانی تمام کنش‌ها و واکنش‌ها، علل و معلول‌ها، تا حدودی قابل توجیه است... امّا آنچه در بررسی طومار بشری غیر قابل توجیه و مبهوت کننده است، مصرف دخانیات است (خودکشی تدریجی و دیگرکشی با سیگار، صفحه ب)</ref> که پیام آور انواع بیماریها، تلفات فراوان، وابستگی اقتصادی، کمک غیر مستقیم به دشمنان اسلام، تهدید نسل جوان، و سوق دادن آنها به موادّ مخدّر است، مورد پذیرش آیین اسلام باشد؟ بی شک ادلّه حرمت اسراف، شامل سیگار و سایر دخانیات نیز می‌شود. راستی اگر سیگار [[اسراف]] محسوب نشود، چه مصداق روشنتری برای [[اسراف]] خواهید یافت؟{{سخ}}
نتیجه این که سیگار و دیگر انواع دخانیات به ادلّه متعدّد حرام است، که مهمترین آنها قاعده لاضرر و مسأله [[اسراف]] می‌باشد.<ref>مرحوم شیخ حرّ عاملی، مؤلّف کتاب ارزشمند وسائل الشیعه، در کتاب فوائد الطوسیه، فائده پنجاه و یکم، دوازده دلیل برای حرمت استعمال دخانیات ذکر می‌کند، که دو دلیل از مهمترین آنها قاعده لاضرر و مسأله [[اسراف]] است</ref>
چرا دولت تولید دخانیات را متوقّف نمی‌کند؟!{{سخ}}
سؤال: با توجّه به ضررهای فراوان، و مفاسدِ بسیار زیاد سیگار، و در نتیجه حرمت آن، چرا دولت اسلامی مبارزه پیگیر و جدّی با این معضل بزرگِ بهداشتی، اجتماعی و اقتصادی را شروع نمی‌کند، و در اوّلین گام دستور تعطیلی اداره دخانیات، و ممنوعیّت تولید و پخش انواع موادّ دخانی را صادر نمی‌کند؟ پاسخ: اصل مسأله، که دولت باید مبارزه جدّی، همه جانبه، و واقع گرایی با این امّ الفساد داشته باشد، مورد قبول همگان است؛ و اکنون هم این کار انجام می‌شود،<ref>ممنوعیّت تبلیغ هر نوع موادّ دخانی (کیهان، 2/4/82)، ایجاد اتاق ویژه سیگاری‌ها در فرودگاه‌ها (انتخاب، 2/4/82)، ممنوعیّت عرضه سیگار در فروشگاه‌ها و مراکز تهیّه موادّ غذایی (آفرینش، 9/4/82)، ممنوعیّت استعمال دخانیات در اماکن عمومی (ابرار، 21/4/82)، الزام تولیدکنندگان سیگار بر درج هشدار ضرر سیگار بر روی پاکت‌های سیگار (انتخاب، 1/4/82) و مجازات کسانی که به افراد کمتر از 18 سال سیگار بفروشند (آفرینش، 9/4/82) از جمله این اقدامات در کشور ماست. در دیگر کشورها و مجامع بین المللی نیز اقدامات شایسته‌ای صورت گرفته، که به شش مورد آن اشاره می‌شود: الف) سازمان جهانی بهداشت در حال به امضا رسانیدن یک معاهده بین المللی در زمینه کنترل استعمال دخانیات است. ب) در بسیاری از کشورهای پیشرفته، فروش محصول دخانیات به افراد پایین تر از 18 سال جرم محسوب شده و شخص فروشنده تحت پیگرد قانونی قرار می‌گیرد. ج) به لحاظ اهمیّت کنترل جهانی دخانیات، سازمان بهداشت جهانی در پنجاه و دوّمین اجلاس عمومی خود، مذاکره در زمینه معاهده کنترل جهانی دخانیات را تصویب نمود. این معاهده به کشورها کمک می‌کند تا با تصویب قوانین ملّی، استعمال دخانیات را در کشور خود به شکل موفّق تری کنترل کنند. د) در بسیاری از کشورهای پیشرفته، فروش محصولات دخانیات تنها توسّط فروشگاه‌های دارای مجوّز فروش این محصولات صورت می‌گیرد. ه) در بسیاری از کشورهای پیشرفته، دو سوم قیمت بسته سیگار به عنوان مالیات از طرف دولت دریافت می‌گردد. و) در بسیاری از کشورهای جهان، به منظور حفاظت از حقوق غیر سیگاری‌ها، استعمال دخانیات در اماکن مسقّف از نظر قانون ممنوع است. (ایران، سال نهم، شماره 2531).</ref>هر چند به کندی صورت می‌گیرد، و لذا باید آهنگ آن تندتر شود، و دامنه آن فراگیرتر. امّا تعطیل کردن اداره دخانیات و ممنوعیّت تولید و پخش آن به این راحتی نیست؛ زیرا قاچاق سیگار از کشورهای دیگر به مرزهای کشور ما با گستردگی بیشتر آغاز می‌شود، و سیگارهایی به مراتب خطرناکتر وارد کشور می‌گردد، و نه تنها معضل حل نمی‌شود، که معضلات تازه‌ای نیز بر آن افزوده می‌شود؛ و لذا آقای دکتر عارفی از اعضای کابینه دولت شهید رجایی، در مقدّمه کتاب «خودکشی تدریجی»، به هنگام شماره کردن انگیزه‌های تألیف کتابش می‌گوید:{{سخ}}
«چندین بار در هیأت دولت برادر شهید رجایی مضرّات دخانیات مطرح شد، ولی به علّت شرایط مملکتی آن موقع، و مسائل سیاسی اجتماعی آن زمان، هیچ گونه اقدامی میسّر نبود، و تنها راه براندازی دخانیات جمع آوری مطالب علمی و آگاه نمودن مردم شناخته شد. نوشتن این کتاب، ناشی از تعصّب شخصی نیست، بلکه مجموعه نظریّه هزاران دانشمند و پزشک صاحب نظر در این رشته می‌باشد».<ref>خودکشی تدریجی و دیگرکشی با سیگار، صفحه ج</ref>
بنابراین باید از طرق فرهنگی، مخصوصاً ضدّ ارزش نشان دادن این عادت زشت، مبتلایان به سیگار را تدریجاً به سوی ترک آن سوق داد.{{سخ}}
مدیر کلّ آموزش بهداشتِ وزارت بهداشت و درمان و آموزش پزشکی نیز معتقد است:{{سخ}}
«ما باید کاری کنیم که کشیدن سیگار (مخصوصاً) در میان نوجوانان و جوانان به صورت یک ارزش تلقّی نشود».<ref>اصلاح و تربیت، سال دوم، شماره 16</ref>

=== سیگار ضدّ ارزش است ===
خوشبختانه با توجّه به فتوای مورد بحث، و فعالیّت مراکز مبارزه با دخانیات، و بعضی مصوّبات مجلس شورای اسلامی، و تبلیغات مؤثّر رسانه‌های عمومی و برخی جراید کشور، و ممنوعیّت کشیدن سیگار در قطارها و هواپیماها و وسایل نقلیّه عمومی، این عمل به صورت یک ضدّ ارزش درآمده است. به گونه‌ای که بسیاری از افراد هنگام کشیدن سیگار خود را پنهان می‌کنند؛ و اگر این موضوع گسترش یابد، تأثیر قابل ملاحظه‌ای در ترک سیگار خواهد داشت.{{سخ}}

=== تشویق و تقویت اعتقادات مذهبی دو عامل مهمّ ترک سیگار ===
إنذار و تبشیر، مبارزه مثبت و منفی، خوف و رجاء در کنار هم عامل پیشرفت و ترقّی انسان است. بدین جهت در کنار مبارزه منفی با سیگار، از دو عامل مهمّ تقویت اعتقادات مذهبی و تشویق سیگاریها نباید غافل شد. چرا که اعتقادات مذهبی اثر عمیقی در ترک سیگار دارد. به عنوان نمونه به یکی از ایمیل‌هایی که در همین رابطه به دست ما رسیده، توجّه کنید:{{سخ}}
«دین در جامعه ما موقعیّت خاصّی دارد، که کسی قدرش را نمی‌داند. فردی که معتقد به احکام اسلامی است، از فقیه جامع الشرائط تقلید می‌کند، و به راحتی به فتاوای او تن می‌دهد. مثلا من فردی را می‌شناسم که سخت سیگاری بود، و چندین بار هم تلاش کرد که آن را ترک کند، ولی موفّق نشد، امّا زمانی که شما سیگار را حرام کردید بلافاصله سیگار را ترک کرد». همان گونه که تشویق به ترک سیگار نیز کارساز و مؤثّر است. عدّه‌ای از شخصیّت‌ها که شدیداً گرفتار سیگار بودند، و بیم آن می‌رفت که دچار بیماری‌های سنگینی شوند، به وسیله حضرت آیه الله العظمی مکارم شیرازی (مدّ ظلّه) تشویق به ترک سیگار شدند، و حتّی معظّم له برای این کار جایزه‌ای هم قرار داد. آنها سیگار را ترک کردند، و جایزه را هم گرفتند.{{سخ}}

== فصل دوم: بازتاب گسترده فتوای تحریم سیگار ==
=== مقدمه ===
پس از آن که حضرت آیه الله العظمی مکارم شیرازی (مدّ ظلّه العالی) در پاسخ به استفتای معاون بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی شیراز تأکید فرمودند که:{{سخ}}
«با توجّه به قطعی شدن ضررهای مهمّ سیگار، کشیدن آن حرام است، و مبتلایان باید آن را ترک کنند»،<ref>جام جم، 25/6/1382</ref>و این فتوا در رسانه‌های گروهی داخلی و خارجی منتشر شد، عکس العمل‌هایی که غالباً حاکی از شادمانی و استقبال از این نظریّه جدید فقهی بود، ابراز شد، که به چند نمونه آن اشاره می‌شود:{{سخ}}

=== الف) قدردانی جمعیّت مبارزه با استعمال دخانیات ایران ===
جمعیّت مذکور<ref>این جمعیّت در سال 1359 تأسیس شد، و هدف اصلی آن مبارزه ریشه‌ای و بنیادی علیه دخانیات در ایران و جهان، با استفاده از آخرین دستاوردها، و آشنایی مردم با عوارض ناشی از استعمال دخانیات است. اطّلاع رسانی به عموم مردم از طریق پوسترها، اطّلاعیّه‌ها، کتاب‌ها و رسانه‌های گروهی (صدا و سیما و جراید) و ارائه طرح‌ها و پیشنهادهایی به دولت و مجلس برای ممنوعیّت و یا کاهش تولید دخانیات در کشور، از دیگر وظایف این جمعیّت می‌باشد (سیگار، سکته، سرطان، صفحه 293).</ref> در تاریخ ۲۹/۱/۸۳ طیّ نامه‌ای به شرح زیر از معظّم له و این فتوای تاریخی قدردانی کرد: بسم الله الرحمن الرحیم احتراماً ضمن عرض ارادت و آرزوی توفیقات روزافزون، نظریّه عالمانه، شفّاف و صریح حضرتعالی، در رابطه با تحریم مطلق استعمال دخانیات، موجبات خرسندی و رضایت تمامی اعضای هیأت مدیره و هیأت امنای این جمعیّت مردمی را فراهم نمود. این فتوای تاریخی بارقه امیدی است که مسیر مبارزه مقدّس ما را تا رسیدن به پیروزی نهایی روشن و هموار خواهد نمود. بدون هیچ تردیدی نظریّات روشنگر و راهگشای حضرتعالی، که در میان جامعه دانشگاهیان و طبقه تحصیل کرده، از محبوبیّت خاصّی برخوردار هستید، شکوفه‌های سلامتی و نشاط و آرامش را به میهن اسلامی ما ارزانی خواهد نمود. به امید روزی که این تلاش‌های مخلصانه به ثمر نشسته، و در کشور پهناور ایران، هرگز سیگاری روشن نشود.{{سخ}}

=== ب) تشکّر جمعیّت زندگی بدون دود عراق ===
احمدرضا المؤمن، دبیر کلّ «زندگی بدون دود» عراق، نیز در جمادی الثانی ۱۴۲۶ ه. ق طی نامه تشکّرآمیزی خطاب به معظّم له چنین آورده است: «این جمعیّت (حیاه بلا تدخین) تقدیر و تشکّر خود را در نهایت ادب و احترام، و به پاس تلاش‌های علمی، فقهی، اصولی، اجتماعی و اندیشه‌های والای حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی در بیان ضررها و زیان‌های پدیده دخانیات، و تبیین نظریّه دین مبین اسلام در رابطه با کسانی که آلوده به آن هستند، یا به نوعی در راستای ترویج آن فعالیّت می‌کنند، یا در مورد کسانی که در روشن ساختن ضررها و زیان‌های جسمی و روحی و اقتصادی دخانیات بر فرد و جامعه و دین تساهل و کوتاهی می‌کنند، اعلان می‌نماید. خداوند متعال به همه علمای دین و حوزه‌های علمیّه در جهت خیر و صلاح مسلمین در امور دین و دنیای آنها توفیق دهد».{{سخ}}

=== ج) درخواست آژانس بین المللی سیگار از رهبران مذهبی ===
آژانس بین المللی سیگار و سلامت، که در لندن مستقر است، از کلیّه رهبران مذهبی کشورهای جهان خواست تا برای حفظ سلامتی مردم در برابر زیان‌های غیر قابل انکار سیگار، اقداماتی مشابه فتوای آیه الله العظمی مکارم شیرازی در حرمت استعمال دخانیات انجام دهند.<ref>سایت بازتاب، 2/10/1382</ref> آژانس مذکور ماهنامه‌ای را به طور مرتّب تهیّه و به مراکز علمی، و سازمان‌ها و انجمن‌های مبارزه با استعمال دخانیات در سراسر جهان ارسال می‌دارد. نشریه مورد اشاره (IATH) نام دارد، و در تاریخ ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۳ میلادی فتوای انقلابی و ارزشمند تحریم دخانیات را نقل کرده است.{{سخ}}

=== د) واکنشهای غیر متعارف ===
افراد زیادی پس از اطّلاع از حرمت سیگار عزم خود را جزم نموده، و با همّتی آهنین و تلاشی مستمر و پیگیر، موفّق به ترک آن شده‌اند.<ref>راه‌های متفاوتی برای ترک سیگار وجود دارد؛ از جمله در روزنامه همشهری، مورخ 19/4/82 ده مرحله برای تحقّق این آرزوی شیرین پیشنهاد شده است. دکتر لطفعلی پورکاظمی نیز در صفحه 215 کتابش «سیگار، سکته، سرطان» به این بحث مهم پرداخته، و سیزده روش برای ترک سیگار پیشنهاد کرده است. علاقه مندان به ترک سیگار روش‌های مذکور را مطالعه نمایند.</ref> و پیامها و نامه‌های زیادی نیز به دفتر معظّم له رسید که نشان می‌داد این فتوا به حمدالله کارساز بوده است. امّا افراد انگشت شماری بودند که از این فتوا خوشحال نشدند، که ایشان در پاسخ یکی از این افراد فرمودند:{{سخ}}
«بسیاری از مردم به خاطر عمل به این فتوا از بیماری و مرگ نجات پیدا کردند، امیدواریم شما هم جزء این افراد باشید. البتّه لازم نیست یک شبه سیگار را ترک کنید، بلکه به تدریج آن را کنار بگذارید، که این کار سختی نیست».{{سخ}}

=== ه) تأیید تحریم سیگار در خطبه‌های نماز جمعه ===
آیه الله حائری، نماینده ولیّ فقیه در استان فارس، در خطبه دوّم [[نماز جمعه]] با تجلیل از فتوای آیت الله العظمی مکارم شیرازی در تحریم استعمال دخانیات، از پزشکان و اطبّا نیز خواست این فتوا را تأیید کنند. وی این اقدام آیت الله العظمی مکارم شیرازی را همراه با فتاوای حضرات آیات میرزای شیرازی بزرگ و میرزای شیرازی دوم در تحریم تنباکو و جنگ عراق، افتخار بزرگی برای مردم شیراز دانست، و گفت: در مسأله شرعی چیزی که شرافت انسان را از بین می‌برد، هیچ جای بحث نیست؛ و از طرفی این فتوا بیانگر زنده بودن حوزه‌های علمیّه، و پویایی فقه شیعه است، که امیدواریم این اقدام آیت الله العظمی مکارم آغازگر سایر فتواها باشد. وی خطاب به دانشمندان، متخصّصان و پزشکان گفت: وقتی شرافت و وجدانتان چیزی را باور می‌کند، آن باور را امضا کرده، و به مردم منتقل کنید. وی همچنین از معتادین خواست به خاطر فرزندانشان از استعمال سیگار و مواد مخدّر خودداری کنند.<ref>روزنامه عصر شیراز، اوّل آبان 82</ref>
و در روزنامه خبر شیراز مورّخ ۱/۸/۸۲ چنین آمده است:{{سخ}}
امام جمعه شیراز در خطبه دوم از فتوای آیت الله العظمی مکارم شیرازی در مورد تحریم استعمال دخانیات تقدیر و تشکّر کرد، و گفت:{{سخ}}
«بالاخره میرزای شیرازی ما به سه نفر رسید. میرزای شیرازی بزرگ برای برهم زدن معامله ایران و انگلیس دست به تحریم تنباکو زد؛ و میرزای شیرازی دوم در جنگ استقلال عراق حضور داشت، و عراق را از شکست بازداشت؛ و میرزای سوم ما آیه الله العظمی مکارم شیرازی است که فتوای کارگشایی داده‌اند؛ و اکنون از پزشکان استدعا می‌کنم که با طومار خودشان این فتوا را تأیید کنند. اعتیاد شرافت انسان‌ها را از بین می‌برد. این نشان از زنده بودن حوزه‌های علمیّه و [[اجتهاد]] است، و امیدواریم این فتوا آغازگر فتاوای دیگر باشد. بعضی می‌گویند، این فتاوا موجب دوری افراد و مقلّدین از علمای بزرگ می‌شود؛ امّا این دلیل نمی‌شود؛ و اگر یکی دو نفر دور شوند، افراد زیادی به دین متّصل خواهند شد».{{سخ}}

=== و) پزشکان و فتوای تحریم سیگار ===
بیش از یکصد تن از اساتید دانشگاه علوم پزشکی شیراز و پزشکان استان فارس، حمایت قاطع خود را از تحریم سیگار اعلام کردند. در نامه این عزیزان خطاب به مرجع عالیقدر حضرت آیه الله العظمی مکارم شیرازی (مدّظلّه) آمده است:{{سخ}}
«فتوای راهگشای جنابعالی در خصوص حرمت مطلق استعمال سیگار، یادآور فتوای مراجع عظام سلف، میرزای اوّل و دوم شیرازی (رحمه الله علیهما) در تحریم دخانیات و [[جهاد]] با استعمارگران است. ما اساتید دانشگاه علوم پزشکی شیراز و پزشکان و متخصّصان شاغل در استان فارس، وظیفه خود می‌دانیم از این فتوای مهم و دوراندیشانه تقدیر نماییم؛ و امیدواریم سایر مراجع عظام تقلید نیز در نگرشی مجدّد به این مسأله، و سایر مسائل بهداشتی و درمانی، و با لحاظ کردن نظریّات کارشناسی، راهگشای نسل حاضر در عمل به تکالیف خود باشند. بقای آن وجود ارزشمند را از درگاه ایزد منّان خواستاریم».{{سخ}}

=== ز) این هم سروده یک شاعر شیرین سخن ===
ضمن عرض سلام به محضر مبارک فاضل، دانشمند، فقیه و مجتهد زمان، حضرت آیه اللّه العظمی مکارم شیرازی، جهت کسب آگاهی و اعلام نظر، سروده زیر تقدیم می‌گردد.{{سخ}}
از کرمانشاه غلامحسین توانا
آیت اللّه مکارم، ای فقیه نیک نام ای همه عزّ و کمال و رفعت و جاه و مقام 
«مکتب اسلام» دارد چون تو مردی سرفراز فاضل و عادل به گیتی، حاذق فقه و کلام 
متن «تفسیر نمونه» منحصر شد در جهان آفرین بر ذوق و طبع و مرحبا بر آن مرام 
آنچه اکنون گشته سنگین، حلّ این معضل بود این گِره بگشای و واکن باب رحمت روی عام 
نیک دانی آن چه دارد بهر انسان‌ها ضرر طبق فتوای فقیهان مصرفش باشد حرام 
مصرف «سیگار» دارد بس ضررها را ز پی گر ندارد آن زیانی، پس ضرر باشد کدام؟{{سخ}}
این سموم بس کشنده روز و شب بیع و شرا می‌شود این جا و آن جا با کمال اهتمام<ref>شاهد این مطلب، چیزی است که یکی از دوستان از شخصی که نمایندگی پخش یکی از سیگارهای آمریکا را در مدّت بیست سال در ایران داشته، نقل می‌کند. توجّه کنید: «یک روز از شرکت آمریکایی به من زنگ زدند که چرا فلان سیگار فروش سیّار در فرودگاه مهرآباد دیشب تعطیل کرده بود، و سیگار به مشتریان عرضه نمی‌کرد؟» من تحقیق کردم متوجّه شدم که گزارشی که به آنها داده بودند، درست بوده، و آن شخص که نمایندگی ثابت هم نداشت، در زمان مذکور تعطیل کرده بود</ref>
فرض آن که عایداتش باشد از انجم فزون می نیارزد آن چه دارد مرگ و بیماری مدام!{{سخ}}
می نیارزد تا که انسان جان خود سازد فدا عقل سالم کی پسندد این غُل و زنجیر و دام؟{{سخ}}
این چنین چیزی که دارد پای تا سر شور و شر از چه حاضر گشته دولت بهر توزیعش مدام؟{{سخ}}
سالیانه صدهزاران مرده‌اند از این طریق این ستم، گر نیست نقمت، پس چه باید داد نام
چیست فتوای شما در محو این «امّ الفساد»؟ یا چه دستوری نماید منع آن را تا قیام؟{{سخ}}
ای فقیه بافضیلت! رأی خود کن آشکار هر که گردد روسیاه و یا که گردد شادکام!{{سخ}}
طول عمرت خواهم از درگاه حَیِّ لایزال در سلامت پایدار و در سعادت مستدام!{{سخ}}
پاسخ معظّم له به آقای توانا 
می‌کنم با نام حق آغاز، اکنون این کلام می‌فرستم بر جنابت صد درود و صد سلام!{{سخ}}
راست گفتی، مصرف «سیگار» دارد صد ضرر بهر شیطان شد سلاح و بهر دیوان، هست دام!{{سخ}}
شعله‌ای از نار دوزخ، آتشی از قهر ربّ 
آن که دل بندد به این «امّ الخبائث» در جهان از حقیقت دور باشد، در طریقت هست خام!{{سخ}}
گر بخواهی همچو «مِیْ» نامش بنه «امّ الفساد» این به شکل «دود» باشد وان یکی «زهری» به جام 
گر بزرگی از بزرگان جایزش بشمرده است بر بنی آدم خطا ممکن بُوَد از خاصّ و عام!{{سخ}}
آن چه گفتم یک اشارت بود در این مسأله عاقلان را یک اشارت هست کافی، والسّلام!{{سخ}}

== فصل سوم:چهل نکته، چهل هشدار ==
=== مبارزه با مقبولیّت سیگار ===
یک کارشناس می‌گوید: «سیگار در جامعه ما مقبول است، کسی کاری به افراد سیگاری ندارد، در حالی که فرد معتاد به هروئین به راحتی نمی‌تواند در کوچه و خیابان هروئین مصرف کند. ما باید مقبولیّت سیگار را از بین ببریم، اگر مقبولیّت سیگار را از بین ببریم مطمئن باشید معتاد به آن کم می‌شود».<ref>یاس نو، 7 مرداد 82</ref>

=== تعریف سیگار ===
سیگار، تجارت جهانی میرندگی و سرطان انسان هاست.<ref>کیهان، 13 مرداد 82</ref>

=== هر نخ سیگار ۱۰ دقیقه از عمرتان می‌کاهد ===
سیگاری‌ها به طور متوسّط ۱۵ سال زودتر می‌میرند؛ چرا که کشیدن هر نخ سیگار حدوداً ۱۰ دقیقه از طول عمر انسان می‌کاهد.<ref>سیگار، سکته، سرطان، صفحه 110</ref>

=== پدران و مادران سیگاری عامل مرگ نوزادان ===
طبق آمار وزارت بهداشت اتریش، ۷۰ درصد نوزادانی که به طور ناگهانی می‌میرند از پدران و مادران سیگاری می‌باشند.<ref>سیگار، سکته، سرطان، صفحه 111</ref>

=== رابطه نیکوتین و مرگ ===
هر نخ سیگار حاوی نیم میلی گرم نیکوتین است. ۶۰ میلی گرم نیکوتین می‌تواند موجب مرگ انسان شود.<ref>کیهان، 14 مرداد 1382</ref>

=== کاهش سنّ مبتلایان به سیگار ===
سنّ کشیدن سیگار به طور شایع در ایران پایین آمده است، به نحوی که از سنین مدرسه راهنمایی و دبیرستان شروع می‌شود. ۸۵ درصد کسانی که برای اوّلین بار سیگار می‌کشند دیگر نمی‌توانند آن را کنار بگذارند، این اعلام خطر برای نوجوانان عزیز است.<ref>کیهان، 15 مرداد 1382</ref>

=== راه‌های ترک سیگار ===
ساده‌ترین راه کارهای مبارزه با استعمال دخانیات، جلوگیری از تبلیغات، و نیز فرهنگ سازی و آگاه کردن قشرهای مختلف مردم، خاصّه نونهالان و نوجوانان دربارهٔ مضرّات دود کردن سیگار است.<ref>کیهان، 15 مرداد 1382</ref>

=== بزرگترها پیشقدم شوند ===
اگر می‌خواهیم کودکان و نوجوانان ما سیگار نکشند، ابتدا بزرگترها باید سیگار را کنار بگذارند. خوشبختانه در چند سال اخیر به این نکته توجّه شده که از نمایش سیگار کشیدن در فیلم‌ها و تبلیغات خودداری می‌شود.<ref>کیهان، 16 مرداد 1382</ref>

=== اثر شگرف تبلیغات در کاهش مصرف سیگار ===
اتّحادیّه اروپا ۵ سال پیش پیشنهاد خود را در خصوص ممنوعیّت هر نوع تبلیغ مستقیم و غیر مستقیم دخانیات در سراسر اروپا از سال ۲۰۰۳ میلادی به تصویب رساند؛ و حدود سه دهه پیش کلینیک‌های ترک سیگار در انگلیس و آمریکا شروع به فعالیّت کردند. نتیجه این اقدام تاکنون کاهش ۵۰ درصدی استعمال دخانیات در بین شهروندان مصرف کننده دخانیات می‌باشد.<ref>کیهان، 16 مرداد 1382</ref>

=== ارتباط «سل» و «سیگار» ===
سل سالانه ۰۰۰/۶۰۰/۱ نفر را در سطح جهان تلف می‌کند، و سه چهارم سیگاری‌هایی که به مرض سل مبتلا شده‌اند در صورتی که سیگار نمی‌کشیدند به این بیماری دچار نمی‌شدند!<ref>جمهوری اسلامی، 2 شهریور 1382</ref>

=== نقش رسانه‌ها در کاهش مصرف دخانیات ===
فعالیّت رسانه‌های گروهی همگام با سایر مداخلات در پیشبرد فعالیت‌هایی از قبیل افزایش مالیات‌ها و برنامه‌های آموزش عمومی در زمینه کاهش مصرف و یا ترک مصرف دخانیات مؤثّر است.<ref>همشهری، 26 مرداد 1382</ref>

=== هر ۸ ثانیه ۱ نفر ===
طبق تحقیقات سازمان جهانی بهداشت، هر هشت ثانیه یک نفر به علّت استعمال دخانیات جان خود را از دست می‌دهد.<ref>اطّلاعات، 19 شهریور 1382</ref>

=== چهارده بیماری حاصل از دخانیات ===
۱ از دست دادن موها.{{سخ}}
۲ آب مروارید.{{سخ}}
۳ چین و چروک.{{سخ}}
۴ ضایعات شنوایی.{{سخ}}
۵ فساد دندان‌ها.{{سخ}}
۶ آمفیزم.{{سخ}}
۷ پوکی استخوان.{{سخ}}
۸ بیماری‌های قلبی.{{سخ}}
۹ زخم معده.{{سخ}}
۱۰ تغییر رنگ انگشتان.{{سخ}}
۱۱ تغییر شکل سلول جنسی در مردان.{{سخ}}
۱۲ بیماری برگر.{{سخ}}
۱۳ داء الصدف.{{سخ}}
۱۴ انواع سرطان‌ها.<ref>اطّلاعات، 9 شهریور 1382</ref>

=== گودبر» از محافل بهداشتی جهان می‌پرسد ===
چرا اگر چند نفر به علّت حصبه و یا وبا بمیرند، مراکز بهداشتی جهان با خشونت خاصّی نسبت به مرگ و میر آنها اعتراض می‌کنند... ولی در هر مملکت و هر شهر روزانه تعداد زیادی به علّت مصرف دخانیات می‌میرند، و هیچ مرکز بهداشتی به این روش ناصحیح معترض نیست؟<ref>خودکشی تدریجی و... ، صفحه 23 و 28</ref>

=== هیچ کس منکر زیانهای سیگار نیست ===

در سال ۱۹۷۰ در کنفرانسی با شرکت ۲۵ کشور بزرگ جهان راجع به اثرات کشنده و سمّی دخانیات بحث شد. در این کنفرانس هیچ سخنرانی منکر اثرات سوء دخانیات برای انسان نشد.<ref>خودکشی تدریجی و... ، صفحه 23 و 28</ref>

=== نسبت ضررهای اقتصادی سیگار و اعتبارات بهداشت ===
ضرر سالیانه اقتصادی ناشی از مصرف دخانیات بیش از دو برابر اعتبارات بخش بهداشت و درمان کشور است. فعالیّت بدون کنترل شرکت‌های بزرگ تولید کننده دخانیات در کشور برای جامعه زیان آور می‌باشد.<ref>کیهان، 13 مرداد 82</ref>

=== آمار تلفات سیگار در ایران ===
تعداد مرگ و میر افراد سیگاری در ایران روزانه ۱۴۰ نفر، و در سال به ۵۰ هزار نفر می‌رسد.<ref>سیگار، سکته، سرطان، صفحه 18</ref>

=== تفاوت خودکشی با استعمال دخانیات ===
کشیش مسیحی «جاکاب بالد» می‌گوید:{{سخ}}
فرق خودکشی با اعتیاد به توتون در این است که خودکشی یک مرگ ناگهانی است، امّا اعتیاد به توتون یک خودکشی تدریجی است.<ref> سیگار، سکته، سرطان، صفحه 25</ref>

=== دیوانگی و مصرف دخانیات ===
عشق یک دیوانگی کوتاه مدّت است، امّا مصرف توتون یک دیوانگی دراز مدّت و ثابت است.<ref> سیگار، سکته، سرطان، صفحه 25</ref>

=== مرگ و میر کودکان بر اثر عوارض سیگار ===
اگر مصرف سیگار به همین ترتیب ادامه یابد، ۲۵۰ میلیون کودک در جهان به علّت عوارض ناشی از دود سیگار از بین خواهند رفت.<ref>اطّلاعات، 9 مرداد 82</ref>

=== سیگار و کاهش عمر ===
بر اساس آمار، عمر افراد سیگاری بین ۱۵ تا ۲۲ سال کمتر از افراد غیر سیگاری است.<ref>کیهان، 13 مرداد 82</ref>

=== هم نشینان سیگاری و سرطان ریه ===
سالانه چهار هزار فرد غیرسیگاری در اثر همنشینی با افراد سیگاری به سرطان ریه مبتلا شده، و جان می‌سپارند.<ref> سیگار، سکته، سرطان، صفحه 112 و 115 و 155</ref>

=== آمار مرگ و میر سیگاری‌ها در اروپا ===
تنها در اروپا سالانه ۴۵۰ هزار نفر در اثر بیماری‌های ناشی از استعمال دخانیات جان می‌سپارند، ۴۰۰۰ نفر از آنها را افراد غیر سیگاری تشکیل می‌دهند، که با افراد سیگاری در منزل یا محیط کار زندگی می‌کنند.<ref> سیگار، سکته، سرطان، صفحه 112 و 115 و 155</ref>

=== دستگاه تنفّسی، قربانی اصلی سیگار ===
بیشترین و کشنده‌ترین اثرات دخانیات بر دستگاه تنفّسی است.<ref> سیگار، سکته، سرطان، صفحه 112 و 115 و 155</ref>

=== سیگار و سرطان ریه ===
عامل بیش از ۹۰٪ بروز سرطان ریه، سیگار است؛ و هر ساله بیش از ۱۰۰ هزار مرد، و ۵۰ هزار زن در ایالات متّحده آمریکا در اثر سرطان ریه به بیمارستان‌های مربوطه مراجعه نموده، که اکثر آنها در مدّت یک سال فوت می‌کنند.<ref> سیگار، سکته، سرطان، صفحه 112 و 115 و 155</ref>

=== پیام یک سیگاری به جوانان ===
من به عنوان کسی که تجربه دارم به جوانانی که هنوز به طرف سیگار نرفته‌اند می‌خواهم بگویم:{{سخ}}
«به خدا قسم به طرف سیگار نروید. اصلا می‌توانید برای به دست آوردن آرامش آدامس بجوید، تا این که دود سیگار را به جان بخرید!».<ref>یاس نو، 7 مرداد 82</ref>

=== سیگار کشیدن نشانه بزرگی نیست ===
اکثر جوانان سیگاری می‌خواهند با سیگار کشیدن به دیگران بفهمانند که بزرگ شده‌اند، و احتیاج به آقابالاسر ندارند؛ امّا سیگار کشیدن نشانه مرد شدن نیست.<ref>یاس نو، 7 مرداد 82</ref>

=== سیگار و آلودگی‌های دیگر ===
سیگاری شدن می‌تواند ورودی به مرداب آلودگی‌های دیگر، و مسأله ساز باشد.<ref>کیهان، 13 مرداد 82</ref>
یکی از فضلا در این مورد اشعاری سروده، که دو بیت آن تقدیم شما عزیزان می‌شود:{{سخ}}
سیگار دری به اعتیاد است کوبنده وضع اقتصاد است
ویرانگر کشور و بلاد است تخمی است که میوه اش فساد است

=== سیگار دشمن سلامتی ===
با هر پکی که به سیگار می‌زنیم، حفره‌ای در هاله ظریف حیاتمان ایجاد می‌کنیم، و تندرستی خود را با دست غفلت و ناآگاهی خودمان نقره داغ می‌کنیم<ref>کیهان، 13 مرداد 82</ref>

=== الگوهای نامناسب و آلودگی به سیگار ===
۵۲ درصد کودکانی که بعداً سیگاری شده‌اند تحت تأثیر شهرت و محبوبیّت ستارگانی بوده‌اند که در فیلم‌ها سیگار می‌کشند.<ref>اطلاعات، 9 مرداد 82</ref>

=== شیوع دخانیات در بین نوجوانان ===
در برخی کشورهای منطقه میزان شیوع مصرف دخانیات بین نوجوانان ۱۳ تا ۱۵ ساله به ۴۶ درصد رسیده است<ref>اطلاعات، 9 مرداد 82</ref>

=== آمار دانشجویان سیگاری ===
۱۶ درصد دانشجویان تهران سیگاری هستند، که این میزان از سال اوّل تا آخر دانشگاه رو به افزایش بوده، و در دختران حدود ۳ برابر شده است.<ref>اطلاعات، 9 مرداد 82</ref>

=== مرگ و میر سیگاری‌ها در آینده ===
مرگ و میر ناشی از استعمال دخانیات در طول دو دهه آینده سه برابر خواهد شد!<ref>اطلاعات، 9 مرداد 82</ref>

=== کودکان سیگاری‌ها ===
کودکانی که در منزل افراد سیگاری زندگی می‌کنند، مثل این است که سالانه ۸۰ عدد سیگار کشیده‌اند!<ref>اطلاعات، 9 مرداد 82</ref>

=== کودکان در معرض تنفّس دود ===
نزدیک به ۷۰۰ میلیون کودک، یا به عبارتی نیمی از کودکان دنیا، در معرض تنفّس هوای آلوده به دود تحمیلی سیگار هستند.<ref>کیهان، 13 مرداد 82</ref>

=== سیگار و سرطان ===
مرکز تحقیقات بین المللی سرطان در گزارش منتشره خود اعلام کرد: سرطان‌هایی که از مصرف سیگار به وجود می‌آیند، بسیار فراتر از سرطان‌هایی هستند که تاکنون علم پزشکی شناخته است. استعمال دخانیات (سیگار) سرطان‌های معده، کلیه، کبد، رحم، مغز استخوان و خون را در پی دارد. این گزارش که توسّط ۲۹ محقّق از ۱۲ کشور جهان در خصوص رابطه سیگار با سرطان تهیّه شده، نیز هشدار می‌دهد افرادی که در معرض دود سیگار بوده‌اند، و یا استفاده منفعلانه از سیگار داشته‌اند، به سرطان ریه مبتلا شده‌اند<ref>کیهان، 13 مرداد 82</ref>

=== دستورالعمل آمریکایی‌ها به عراقی‌ها ===

فقط مشروبات الکلی، سیگار و اسلحه به ایران صادر کنید!<ref>کیهان، 16 شهریور 1382</ref>

=== بالا رفتن سنّ ازدواج، واعتیادبه سیگار ===

عامل دیگر که اصولا کمتر به آن توجّه می‌شود، امّا باید به عنوان یک دلیل مهم مورد بررسی قرار گیرد، بالا رفتن سنّ [[ازدواج]] است. این مسأله به دلیل آسیب پذیر بودن دختران می‌تواند در کنار عواملی نظیر محرومیّت از ورود به دانشگاه، برآورده نشدن انتظارات پس از ورود به دانشگاه، و نیز مواجهه با بن بست‌های عاطفی، سبب انحراف از مسیر درست و افزایش فرد برای موادّ اعتیادآور و در رأس آنها سیگار باشد<ref>ابرار، 11 شهریور 1382</ref>

=== سیگار و بیماری قند ===
«جیم زبی وین گاردن» پرفسور طبّ داخلی از دانشگاه دوک در آمریکا می‌گوید:{{سخ}}
«مصرف دخانیات اثرات مخرّب بیماری قند را تشدید می‌کند؛ بنابراین، منع مصرف دخانیات در شخص مبتلا به دیابت قندی از واجبات است»<ref>خودکشی تدریجی و... ، صفحه 29</ref>

=== رئیس بزرگترین شرکت سیگارسازی سیگار نمی‌کشد ===
«مارتین برافتون» مدیر عامل ۵۶ ساله شرکت بریتیش امریکن توباکو، دومین شرکت بزرگ سازنده سیگار در جهان، سیگاری نیست!<ref>همشهری، 12 مرداد 1382</ref>

== پانویس ==
{{پانویس|colwidth=30em|۲}}
<div class="hold">
<div class="return">بازگشت به [[کتب منکر بهداشتی درمانی]] </div>
</div>