نمایش مبدأ برای فرهنگ مصادیق:پیوند و خرید و فروش اجزای بدن

<div class="head1">پیوند و خرید و فروش اجزای بدن</div>

==مقدمه==
پیشرفت دانش پزشکی، موجب شده که پیوند اعضاء، ترمیم پوست، مو، استخوان و... به سهولت انجام پذیرد.<br/>

در بسیاری از نقاط جهان، پیوند کلیه، قلب، کبد، معده، روده و... انجام می‌گیرد.<br/>

در پیوند این اعضاء، گاه از اجزای بدن خود مریض استفاده می‌شود، مثل برداشتن قطعه‌ای از پوست، استخوان، مو، روده و... و پیوند آنها به قسمتهای آسیب دیده.<br/>

گاه، از اجزای بدن حیوانات استفاده می‌شود، مثل گذاردن چشم سگ، به جای چشم فاسد انسان و... گاه، از اجزا و اندام مردگان بهره می‌برند.<br/>

گاه اجزا و اعضای بدن انسان زنده‌ای، که نبود آن حیات وی را به خطر نمی‌اندازد، جدا می‌گردد و به بدن بیمار پیوند زده می‌شود، مثل برداشتن یکی از کلیه‌های فرد سالم و پیوند آن به فردی که هردو کلیه خود را از دست داده است.<br/>

صورت اول، مشکلی ندارد. استفاده از اجزای خود بیمار در ترمیم ضایعات جسمی و جا به جایی آنها.<br/>

صورت دوم، ظاهراً اشکالی ندارد. ولی برخی از نظر طهارت و نجاست آنها و صحت انجام عبادات و اموری که طهارت شرط است، اشکال کرده‌اند. امّا با توجه به این که بعد از پیوند و جریان حیات، عضو گرفته شده، عضو بیمار به حساب می‌آید، اشکال، بی مورد خواهد بود<ref>(تحریر الوسیله)، امام خمینی ج2/624ز دار التعارف، بیروت. امام خمینی در این باره می‌نویسد: (لامانع من قطع عضو میت غیر مسلم للترقیع، لکن بعده یقع الإشکال فی نجاسته و کونه میتة لاتصح الصلاة فیه، ویمکن ان یقال فیما اذا حلّ الحیاة فیه، خرج عن عضویة المیت وصار عضواً للحیّ، فصار طاهراً حیّاً وصحت الصلاة فیه، و کذا لو قطع العضو من حیوان ولو کان نجس العین ورقع فصار حیاً بحیاة المسلم.) جدا ساختن عضو میت غیر مسلمان برای پیوند، اشکالی ندارد، جز این که مردار و نجس است و نماز خواندن با آن، باطل. امکان دارد گفته شود: وقتی در عضو پیوندی، حیات جریان یافت، دیگر از عضویت میت خارج می‌شود و عضو زنده می‌گردد و نماز با آن صحیح است. همین طور، اگر عضو حیوانی را، هرچند حیوان نجس العین، جدا سازند و به بدن انسان پیوند زنند، وقتی حیات جریان یافت، عضو زنده شخص مسلمان می‌شود.</ref>.<br/>

امّا صورت سوم، که بحثهای گونه گونی را درپی دارد، پیوند اعضای مردگان، به بیمارانی است که حیات آنان، در گرو پیوند عضو و یا اعضاست.<ref>قطع اعضای بدن، بویژه قلب مردگان و پیوند آن به زندگان، صرف نظر از اصل جواز و مسأله طهارت و نجاست و مسائل فقهی آن، از نظر (کلامی) و (اخلاقی)نیز، برخی شبهه ایجاد کرده‌اند. گفته‌اند: در منابع اسلامی: قرآن و روایات، از قلب و وویژگیها و صفات آن یادشده است: در قرآن 120 مورد، به صورت جمع و مفرد، بیش از 16 مورد با تعبیر (فؤاد) و همین طور در روایات، از صفات و وویژگیهای آن بسیار یاد شده است: ایمان، کفر، سختی، سستی، اطمینان، مرض، ترس، تنفر و... ر.ک: (سوره آل عمران)، آیه 8; (سوره کهف)، آیه 28; (سوره اعراف)، آیه 101; (سوره بقره) آیه 74; (سوره شعراء)، آیه 89 و194، (سوره رعد)، آیه 28; (غرر الحکم و درر الکلم)، آمدی، تحقیق: محدث ارموی; ج7/325، ج5/269; ج4/507، دانشگاه تهران; (نهج البلاغه)، حکمت 147. موارد فراوان دیگری که از قلب، به عنوان مرکز اجتماع احساسات و عواطف، فهم و درک، شک و یقین، قهر و خشم، حزن و فرح، اراده، اطمینان، اسرار، علوم، هدایت و ضلالت، ایمان و کفر ذکر به میان آورده است. بنابراین چگونه می‌شود با قلب دیگری زندگی کرد. زیرا در حقیقت، انسانی که قلب دیگری به او پیوند خورده، انسان دیگری شده است! مصطفی رافعی (مشکلات العصر 307، دار الکتاب، بیروت) می‌نویسد: (ذلک لأن القلب عندهم هو مستودع الأسرار والفیوضات والإلهامات والعواطف والمشاعر والأحاسیس والنزعات والاتجاهات النَحِرة والشریرة، فکیف یعیش انسان بکل هذا الرصید الضخم المودع فی قلب غیره؟ وکیف یکون ذلک الأنسان فی حساب الناس وفی واقع الحیاة؟ بل وهو الأهم، کیف یلاقی حسابه یوم الحساب ویوم لاینفع مال ولابنون.) بدان جهت که قلب در نزد آنان (علمای اخلاق) جایی است که اسرار و فیوضات والهامات الهی در آن به ودیعت نهاده شد و مرکز احساسات و فهم و عاطفه و هیجانات و گرایشهای خوب و بد است، چگونه انسان با قلب دیگری، قلبی که جای این هم اسرار است زندگی می‌کند؟ و چنین انسانی، چگونه است در رابطه با حساب مردم، در پهنه زندگی؟ بلکه مهم تر در روز رستاخیز، چگونه حساب پس می‌دهد... در پاسخ به این شبهه، به طور فشرده به چند نکته اشاره می‌کنیم: * انسان، به مجموعه و کلیت این وجود که دارای اعضاء و جوارح متعدد است و حالات و روحیات مختلفی دارد، قائم است، نه قلب. تمام آن عواطف و احساسات و اسرار و فیوضات مربوط به انسانیت انسان است و بر روح و جان آدمی بار می‌شود، نه عضله (قلب). روح انسان است که چنین حالات و آثاری دارد که از آن به تعبیرهای مختلف و از جمله (قلب) یاد شده است، نه این پاره گوشت که در داخل قفسه سینه قرار دارد و وظیفه پمپاژ خون و رساندن آن به سایر قسمتهای بدن را بر عهده دارد. * این تنها قلب نیست که در قرآن و احادیث مورد خطاب قرار گرفته و متصف به صفات و اوصاف، بلکه سایر اعضاء: چشم، گوش، پوست، دست، پا و... هم مورد توجه و متصف به صفاتی شده‌اند (بقره، آیه 7; زمر، آیه 23; نور، آیه 24.) با این حساب، قلب نیز جزئی از اجزای بدن و مانند دستگاه‌های دیگر بدن است. معده کار گوارش را انجام می‌دهد، کلیه وظیفه تصفیه خون را بر عهده دارد، چشم و گوش وظایف بینایی و شنوایی را انجام می‌دهند، قلب هم وظیفه گردش خون را بر عهده دارد. بنابراین، وقتی این (عضله) منتقل به بدن دیگری شد، جزء آن بدن می‌شود و حکم اجزای زنده وی را پیدا می‌کند و هیچ مشکلی ندارد. در حقیقت، این اعضایی که پیوند می‌شوند، حکم لوازم یدکی اتومبیل را دارند. * اگر واقعاً قلب جای این همه اسرار و فیوضات و... باشد، پس باید وقتی به بدن دیگری منتقل می‌شود، احساسات و عواطف و خوی و خصلتها و معلومات آن فرد تغییر کند، حال آن که هیچ دگرگونی به وجود نمی‌آورد.</ref> یا برگرفتن عضوی از انسان سالم که برداشتن آن خطری برای دهنده ندارد و پیوند آن به فرد بیمار.<br/>

در این جا، مسائلی مطرح می‌شود: آیا چنین کاری، اساساً مجاز خواهد بود؟ یا خیر هتک حرمت مردگان است و غیر جایز. آیا می‌شود فروخت و یا خرید؟ در چه صورتی می‌شود و در چه صورتی نمی‌شود؟<br/>

منافعی که از این راه به دست می‌آید، مال مرده است و باید در راه وی مصرف شود، یا مال ورثه؟ آیا مصرف این مال، (اکل مال به باطل) نیست و...<br/>

در روزگاران گذشته، به لحاظ این که دانش پزشکی، به این پایه از پیشرفت نرسیده بود و معالجه بیماران، با استفاده از برخی داروهای گیاهی و در سطحی محدود، انجام می‌پذیرفت. در آن زمان جراحیهای بزرگ، بخصوص، جابه جایی و ترمیم و پیوند آنها، امری غیرممکن می‌نمود. کسی تصور نمی‌کرد که چنین اعمالی به راحتی به دست انسان صورت گیرد و پزشک بتواند، شکم مریض را بشکافد و عضوی را که فاسد است از بدن وی جدا کند و به جای آن عضو سالمی، از حیوان یا انسان، پیوند زند.<br/>

امروز، تقریباً، در همه جای دنیا، اقدامات و معالجاتی از این قبیل، صورت می‌گیرد و روزی نیست که پیوند قلب، کلیه، چشم، روده، معده و حتی کبد و ریه و نیز جابه جایی پوست و کاشتن مو و پیوند دست و پای قطع شده و... در مراکز درمانی و بیمارستانها، انجام نشود.<br/>

در گذشته، فقیهان نیز، موردی برای طرح چنین مباحثی در کتابهای فقهی نمی‌یافتند، بلکه طرح آن را کاری لغو و عبث می‌شمردند. از این روی در کتابهای فقهی، مطالب چندانی در این خصوص یافت نمی‌شود.<ref>فقهای ما، در کتاب طهارت، مسأله طهارت و نجاست اعضاءو اجزای جدا شده از انسان را تحت عنوان: (نجاسة اجزاء المبانه من الحی)، بحث کرده‌اند و اجزای دارای روح را نجس می‌دانند و اجزایی که روح ندارند، مانند: ناخن و مو، پاک می‌دانند.</ref> فقط برخی از فقهای عامّه، به گونه‌ای گذرا و کلی آن را طرح و بر حرمت آن تاکید کرده‌اند.<ref>ر . ک: (جواهر الکلام)، ج5/311; مستمسک عروة الوثقی) آیه اللّه حکیم، ج1/304.</ref> البته، در کتابهای فقهی از (شیر انسان)، (آب دهان) (ناخن)، (مو) و... بحثهایی دارند.<br/>

شیخ طوسی، علاّمه، محقق و... در مبحث (شیر انسان)، به این جمله اکتفا کرده‌اند:<br/>

(بیع لبن الادمیات جایز).<ref>خلاف) شیخ طوسی، ج3/187. انتشارات اسلامی، وابسته به جامعه مدرسین، قم; (مبسوط) شیخ طوسی، ج2/167، المکتبة المرتضویة. (شرایع) محقق حلی، ج2/16، دار الأضواء، بیروت.</ref><br/>

خرید و فروش شیر انسان جایز است.<br/>

فقهای عامه نیز، از اجزای منفصله، از جمله: شیر انسان، سخن گفته‌اند.<ref>(مغنی)، ابن قدامه، ج3/304; (نظریة الضرورة الشرعیة)، جمیل محمدبن مبارک /454 دار الوفاء للطباعة والنشر، بیروت.</ref> ابوحنیفه و مالک به حرمت، فتوا داده‌اند. شافعی و احمد حنبل، استفاده و خرید و فروش آن را جایز شمرده‌اند.<br/>

مسأله جواز و عدم جواز در اجزای منفصله انسان، دائر مدار وجود و عدم منفعت حلال است. آنان که حرام می‌دانسته‌اند، در اجزای منفصله، فایدتی نمی‌دیده‌اند.<br/>

و آنان که جایز می‌دانسته‌اند، به اعتبار وجود منفعت و مالیت اجزای منفصله بوده است.<br/>

شیخ طوسی در فتوای به حرمت اجزای منفصله، همچون: ناخن، بزاق... می‌نویسد:<br/>

(لاَنه لاثمن له ولامنفعة فیه<ref>(مبسوط) شیخ طوسی ج2/167; (شرایع) محقق حلی ج2/16.</ref>).<br/>

چون ارزشی و فایده‌ای ندارد، حرام است.<br/>

فقهای عامه نیز، در چنین مواردی، مالیت و داشتن منفعت حلال را طرح کرده‌اند:<br/>

(والضابطة فی ذلک ان کل مافیه منفعة بحل شرعاً فان بیعه یجوز)<ref>(الفقه علی المذاهب الأربعة)، عبدالرحمان الجزیری، ج2/232، دار احیاء التراث العربی، بیروت.</ref>.<br/>

طبق قاعده، هر چیزی که منافع حلال و مشروع دارد، خرید و فروش آن جایز است.<br/>

اشاره کردیم، فقهای ما، بویژه متقدمان، به مسأله پیوند اعضا نپرداخته‌اند، زیرا در آن زمان، مورد ابتلا نبوده است. ولی اکنون که مورد ابتلا و از مسائل مستحدثه است، بایستی، به گونه شایسته به بوته نقد و بررسی گذارده شود.<br/>

فقهای معاصر، تشریح مرده مسلمان و پیوند اعضای وی را به بیمار، جز در هنگام ضرورت، که جان بیمار مسلمان، متوقف بر انجام آن باشد، جایز نمی‌دانند.<br/>

امام خمینی در این باره می‌نویسد:<br/>

(لایجوز قطع عضو من المیت لترقیع عضو الحیّ اذا کان المیت مسلماً الاّ اذا کان حیاته متوقفة علیه...<ref>(تحریر الوسیله) ج2/624. (استفتاآت) امام خمینی، ج2/43، انتشارات اسلامی،وابسته به جامعه مدرسین، قم. (رساله استفتاآت) آقای منتظری /180; (رساله عملیه)/576.</ref>).<br/>

جدا کردن عضو مرده مسلمان، برای پیوند به انسان زنده، جایز نیست، مگر در صورتی که حیات وی متوقف بر آن باشد.<br/>

اینک، برای روشن شدن مستند فتوای به حرمت، اشاره‌ای داریم به چند اصل:<br/>

==حرمت جسد مسلمان==

تردیدی نیست که انسان مسلمان، جایگاهی دارد بلند، ارزشمند و با کرامت. مال و جان و عرض او محترم است. هیچ کس، حق ندارد به کرامت وی، خدشه‌ای وارد سازد.<br/>

از نظر اسلام، بی احترامی و اهانت به مؤمن، حرام و در حکم محاربه با خداست<ref>(وسایل الشیعة)، شیخ حر عاملی ج8/588; دار احیاء التراث العربی، بیروت; (میزان الحکمة) محمدی ری شهری، ج1/86 مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، قم; (سفینة البحار) شیخ عباس قمی ج1/40، دار التعارف، بیروت.</ref>.<br/>

از روایات استفاده می‌شود، همان طور که مؤمن در زمان حیات محترم است و کسی نمی‌تواند به وی بی احترامی روا دارد، پس از مرگ نیز، چنین است. مرده مسلمان، ماننده زنده اوست، با مرگ، قداست، احترام و تکریمی که انسان در اثر [[ایمان به خدا]] پیدا کرده، زایل نمی‌شود و جسد وی، باید با تکریم و احترام و بدون کوچکترین اهانت و بی احترامی دفن شود. بالاتر از این، (قبر) انسان مؤمن نیزمحترم است. اگر اقدامی موجب هتک حرمت قبر مؤمن و یا بی احترامی به وی تلقی شود، حرام خواهد بود. حرمت نبش قبر و مسائل مختلفی که در باب تدفین و [[غسل]] و کفن و مراسم پس از مرگ بیان شده، همه و همه، بیانگر این اصل است که مرده مسلمان، به سان زنده آن حرمت دارد.<br/>

پیامبر اکرم(ص) می‌فرماید:<br/>

(کسر عظم المؤمن میتاً مثل کسره حیاً<ref>(المسند) احمد حنبل، ج6/58، دار الفکر، بیروت; (الموطأ)، مالک بن انس، ج1/238 حدیث 45، دار احیاء التراث العربی، بیروت.</ref>)<br/>

شکستن استخوان مرده مؤمن همچون شکستن استخوان اوست در حال حیات.<br/>

یا از امام صادق(ع)، در باره کسی که سر مرده‌ای را بریده بود، سئوال می‌شود، آن حضرت می‌فرماید:<br/>

(انّ اللّه عز وجل حرّم منه میتاً کما حرّم منه حیاً، فمن فعل بمیت فعلاً یکون فی مثله احتیاج نفس الحیّ، فعلیه الدّیة<ref>(الکافی) محمدبن یعقوب کلینی، تحقیق علی اکبر غفاری، ج7/347 دار التعارف، بیروت; (تهذیب)، شیخ طوسی، ج10/273، دار التعارف، بیروت.</ref>).<br/>

خداوند سبحان، مرده مسلمان را همچون زنده وی، محترم قرار داده است. پس اگر کسی در مورد میت کاری انجام دهد که مانند آن، جان فرد زنده را در معرض هلاکت قرار دهد، باید دیه بپردازد.<br/>

یا:<br/>

(قطع رأس المیت أشد من قطع رأس الحیّ<ref>(کافی)، ثقة الاسلام کلینی ج7/348.</ref>).<br/>

[عقوبت] بریدن سر مرده مسلمان، از قطع سر انسان زنده شدیدتر است.<br/>

روشن است، منظور آن نیست که بریدن سر مرده از بریدن سر شخص زنده مهم تر است و مجازات و دیه آن فزونتر، بلکه همان طور که صدوق و شیخ<ref> (تهذیب)، شیخ طوسی ج10/272; (من لایحضره الفقیه)، شیخ صدوق، ج4/117، دار التعارف، بیروت.</ref> و دیگران گفته‌اند، منظور تأکید بر اهمیت حرمت مرده مسلمان و عقوبت اخروی آن است.<br/>

روایات دیگری به این مضمون در کتابهای روایی وجود دارد<ref>(تهذیب)، ج10/272; (الموطأ)، مالک بن انس. ج1/238.</ref> و همه آنها بر این نکته تأکید دارند:<br/>

مؤمن، احترام و حرمتش، پس از مرگ نیز، ازبین نمی‌رود. بی احترامی به جنازه او، عقوبت و دیه در پی دارد.<br/>

بنابراین، اصل کرامت و حرمت جسد مسلمان، ایجاب می‌کند که خارج از ضوابط شرعی و اجرای حدود الهی و چهارچوب قوانین و مقررات اسلامی، صدمه‌ای بر پیکر انسان، وارد نیاید.<br/>

از آن جا که در گرفتن و جدا کردن اعضای میت برای پیوند به بدن بیمار، ناگزیر یکسری صدمات به جسد وارد می‌آید و قسمتهایی از آن شکافته می‌شود و این، نوعی هتک حرمت، به حساب می‌آید، کاری خلاف و غیرشرعی می‌نماید، به گمان برخی.<br/>

==ثبوت دیه، بر قطع اجزای جسد مسلمان==

فقها، براین نظرند: صدمه زدن به جسد مسلمان و یا قطع اعضای وی، همانند شخص زنده، دیه برعهده می‌آورد، به مقدار دیه جنین. دیه کامل، صد دینار و دیه اعضا و اندام به همان نسبت:<br/>

(و حکم المیت حکم الجنین و دیته دیته سواء<ref>(جواهر الکلام)، شیخ محمدحسن نجفی ج43/384، دار احیاء التراث العربی، بیروت (نهایه)، شیخ طوسی /779، انتشارات اسلامی، وابسته به جامعه مدرسین، قم.</ref>).<br/>

حکم مرده مسلمان، حکم جنین است و دیه آن، برابر با دیه جنین.<br/>

امام خمینی می‌نویسد:<br/>

(فی قطع رأس المیت المسلم الحر، مأة دینار و فی قطع جوارحه بحساب دیته بهذه النسبة فی سایر الجنایات علیه.<ref>(تحریر الوسیله)، امام خمینی ج2/599; (استفتاآت)، امام خمینی ج2/43; (دیه یا مجازات مالی) فاضل صالحی، /138، قوه قضائیه.</ref>).<br/>

دیه بریدن سَرِ میت مسلمان آزاد، صد دینار است و دیه قطع اعضاء و جوارح آن، به همان نسبت، محاسبه می‌گردد.<br/>

صاحب جواهر هم می‌نویسد:<br/>

(فی قطع رأس المیت المسلم الحر مأة دینار، علی المشهور بین الاٌصحاب بل عن الخلاف والاٌنتصار والغنیة الإجماع علیه.<ref>(جواهر الکلام) ج43/384; (الغنیه)، ابن زهره، چاپ شده در: (جوامع الفقهیه) /599(الإنتصار)، سید مرتضی علم الهدی، چاپ شده در: (جوامع الفقهیه) /204.</ref>)<br/>

دیه قطع سَرِ میت مسلمان آزاد، صد دینار است، بنابر قول مشهور، بلکه در خلاف و انتصار و غنیه، بر آن ادعای اجماع شده است.<br/>

مستند فقها، در وجوب دیه بر قطع اعضای (میت)، روایات بسیاری است از ائمه معصومین ومندرج در کتابهای روایی. پیش از این، به برخی از آنها اشارت شد و اینک، برخی دیگر:<br/>

عبداللّه بن مسکان در باره قطع سر مرده از امام صادق(ع) نقل می‌کند که آن حضرت فرمود:<br/>

(علیه الدیة لأن حرمته میتاً کحرمته وهو حی.<ref>(من لایحضره الفقیه)، ج4/117.</ref>)<br/>

دیه دارد; زیرا حرمت آن مثل حرمت شخص زنده است.<br/>

اسحاق بن عمار می‌گوید: به امام صادق(ع) عرض کردم: مرده‌ای است که سرآن را قطع کرده‌اند [چه حکمی دارد] فرمود:<br/>

(علیه الدیه).<br/>

دیه دارد.<br/>

گفتم: چه کسی دیه را می‌گیرد؟ فرمود:<br/>

(الامام هذا للّه عز وجل وان قطعت یمینه او شیء من جوارحه فعلیه الأرش للإمام.<ref>(همان مدرک)، /118.</ref>)<br/>

امام. این، از آن خداست. اگر دست و یا چیز دیگری از اعضای وی را قطع کند، باید ارش آن را به امام بپردازد.<br/>

از این روایت و روایات بسیاری نظیر آن، به خوبی استفاده می‌شود که قطع اجزای جسد مسلمان، دیه دارد. حتی، از عبارت صاحب جواهر برمی آید که علماء بر آن اتفاق نظر دارند.<br/>

البته می‌توان گفت: این اصل، در راستای همان اصل پیشین است. در حقیقت، این همه تاکید و پافشاری، به خاطر حرمت و اهمیتی است که جسد مسلمان دارد. شرع مقدس، بر آن بوده کاری کند که کسی را زَهره آن نباشد به جسد مسلمان خدشه‌ای وارد آورد<ref>(جواهر الکلام)، ج43/384.</ref>.<br/>

==منع مثله==

بریدن اعضاء اندام را مثله گویند<ref>(لسان العرب)، ابن منظور ج11/615، ادب الحوزه; (معجم مقاییس اللغة)، عبدالسلام هارون، ج5/296، دار احیاء التراث العربی، بیروت.</ref>. در منع و حرمت آن از سوی شرع تردیدی نیست23.<br/>

امام علی(ع) پس از ضربت خوردن، به دست ابن ملجم، به فرزندانش توصیه می‌فرماید:<br/>

(لاتمثلوا بالرجل فانی سمعت رسول اللّه(ص) یقول: ایاکم والمثله ولو بالکلب العقور.<ref> (نهج البلاغه)، نامه 47.</ref>)<br/>

مرد [ابن ملجم] را مثله نکنید. من از پیامبر خدا(ص) شنیدم که می‌فرمود: از مثله کردن، بپرهیزید، هرچند با سگ گزنده باشد.<br/>

گفته‌اند: از آن جا که قطع اجزای جسد مسلمان، برای پیوند به شخص بیمار، به گونه‌ای (مثله) است، حرام خواهد بود.<br/>

ولی با توجه به این که (مثله) نوعی هتک شخصیت و بی حرمتی و شکنجه است و در روزگار جاهلیت، قبایل که به هم می‌تاختند و به غارت و کشتار می‌پرداختند، کشته خصم را نیز، اگر دست می‌یافتند، (مثله) می‌کردند<ref>به عنوان نمونه: در جنگ احد، کفار قریش، اجساد شهدای مسلمان، از جمله حمزه سیدالشهدا، عموی پیامبر اکرم(ص) را، به طور وحشیانه‌ای مثله کردند و هند زن ابوسفیان از گوشها و بینیهای بریده شده، گردنبند، خلخال و دستبند درست کرد و جگر حضرت حمزه را از داخل سینه اش درآورد و خواست بخورد. ر.ک: (سیره ابن هشام) ج3/97، دار احیاء التراث العربی، بیروت.</ref> و با این کار، اوج نفرت خویش را می‌نمایاندند. شرع، این حرکت ضد انسانی را منع کرد و اعراب را از این کار بازداشت. منع از (مثله) شامل قطع اعضاءبرای پیوند، که حرمت مؤمن کاملاً نگهداشته می‌شود.نمی شوداین دو، ماهیتاً تفاوت دارند.<br/>

با دقت در آنچه به عنوان مستند حرمت قطع اجزا برشمردیم، درمی یابیم که مهم‌ترین ملاک حرمت، اصلِ احترام و کرامت مسلمان است. در هیچ شرایطی، نبایستی به این اصل، خدشه وارد آید. بی تردید، قطع اعضای مردگان، در روزگار گذشته، آن هم، در سرزمینهای به دور از فرهنگ انسانی، بی احترامی، بلکه بزرگترین اهانت به حساب می‌آمد. آنان که به چنین عمل شنیعی دست می‌زدند، قصدشان جز این نبود. امّا امروز، تلقی جامعه از قطع اجزا در مراکز علمی و درمانی، به خاطر منافعی که این کار برای معالجه بیماران و مصدومان دارد، دگرگون شده است و این حرکت را حرکتی انسانی و انسان دوستانه می‌داند.<br/>

در عصر حاضر، جداسازی اعضای جسد و پیوند آن به نیازمندان به اعضاء، به هیچ وجه، توهین به مرده به حساب نمی‌آید، بلکه ایثار و حرکت انسانی است از سوی اولیای میت.<br/>

ناگفته نماند، آنچه در باره قطع اجزای جسد گفتیم، در حال اختیار بود، نه اضطرار، مسلمان بود، نه کافر. زیرا قطع اجزای جسد مسلمان، به هنگام اضطرار و قطع اجزای کافر و به عقیده برخی از فقها<ref>(تحریر الوسیله)، ج2/624.</ref>، اهل کتاب، منعی ندارد.<br/>

==اهم و مهم==

حفظ حرمت مرده مسلمان واجب و مهم است و حفظ جان مسلمان، واجب و مهم تر. در صورتی که امر دائر شود بین حفظ حرمت جسد مسلمان و یا حفظ جان مسلمان، مسلَّم حفظ جان مهم تر خواهد بود و مقدم داشته می‌شود. به عبارت دیگر، در صورت تعارض بین دو واجب، واجب اهم را باید گرفت و مصلحت فرد زنده را بر مصلحت مرده مقدم داشت. در مورد (تشریح) نیز، همین قاعده جاری است. در صورتی که مرده غیرمسلمان برای تشریح نباشد و تشریح حیوانات نیز به کار نیاید، باید دید آیا اهمیت فراگیری علم طب و آموزش پزشکی برای مداوا و نجات بیماران، بیشتر است، یا احترام بدن مؤمن؟<br/>

اگر گفتیم، یادگیری پزشکی و نجات مصدومان و بیماران، مهم تر است، طبعاً باید آن را مقدم داشت شهید مطهری در این باره می‌نویسد:<br/>

(بنابر این، از نظر اسلام، ما در این جا وقتی که بدن غیر مسلمان برای تشریح نباشد دو تا واجب داریم... می‌گوییم: از نظر اسلام، آیا پیشرفت علم طب مهم تر است، یا احترام بدن مؤمن؟<br/>

می‌گوییم البته پیشرفت علم طب مهم تر است. آن وقت باید این کوچکتر را، فدای بزرگتر کرد. البته در این جا، یک ریزه کاریهایی هست که یک نفر مجتهد می‌تواند آنها را بررسی کند.<ref>(اسلام و مقتضیات زمان)، شهید مرتضی مطهری/141، صدرا.</ref>)<br/>

امام خمینی، ضمن تاکید بر حرمت قطع اعضای جسدمسلمان،برای پیوند، می‌نویسد:<br/>

(... الاّ اذا کان حیاته متوقفة علیه وامّا اذا کان حیاة عضوه متوقفة علیه فالظاهر عدم الجواز.<ref>(تحریر الوسیله)، امام خمینی ج2/624.</ref>)<br/>

مگر در صورتی که حیات فرد مصدوم، متوقف بر پیوند باشد. ولی اگر حیات عضو وی، متوقف برپیوند باشد [به جوری که اگر پیوند نشود، عضو مصدوم، از کار می‌افتد، ولی خودش ازبین نمی‌رود] ظاهر آن است که جایز نیست.<br/>

در اصل جواز قطع اعضای جسد مسلمان برای پیوند، در هنگام ضرورت، بحثی نیست، لکن همان طور که از سخنان امام خمینی استفاده می‌شود، در توسعه و تضییق محدوده (ضرورت) بحث است. نوعاً، فقها در صورتی جایز می‌دانند که جان فرد بیمار متوقف برانجام پیوند باشد و هیچ راه دیگری هم برای استفاده از اعضای مرده غیرمسلمان و یا حیوانات نباشد و شرایط دیگری که در باب (مضطر) گفته‌اند، فراهم باشد.<br/>

بر همین اساس، در مورد زن حامله‌ای که مرده و بچه داخل شکم وی زنده است، فقها از باب (اهم و مهم) حکم به جواز شکافتن شکم و بیرون آوردن بچه می‌دهند.<br/>

روشن است که احترام مرده مسلمانان، ایجاب می‌کند که جنازه وی را نشکافند، ولی، مسلّم، نجات جان بچه، اهمیت بیشتری دارد.<br/>

یا در مورد فردی که سکه طلا و یا شیٌ گرانبهایی را بلعیده و مرده است، فقها، براین نظرند که:<br/>

می‌توان شکم وی را شکافت و مال را در آورد و به صاحب مال رد کرد. حتی از سخنان برخی فقها، استفاده می‌شود، اگر صاحب مال، مطالبه هم نکند، می‌توان شکم وی را شکافت<ref>(تحریر الوسیله)، ج1/89; (الفقه الإسلامی وادلته) الدکتور وهبة الزهیلی، ج2/528 دار الفکر، بیروت (نظریه الضرورة الشرعیه)، جمیل محمدبن مبارک /448. (مستمسک عروة الوثقی)، آیةاللّه محسن حکیم ج6/253، کتابخانه آیةاللّه مرعشی نجفی; (وسایل الشیعه) ج2/673.</ref>.<br/>

از این دو مثال، نتیجه گیریم:<br/>

۱. اگر برای مقاصد صحیح و عقلایی، شکم مرده شکافته شود و یا اعضای آن قطع گردد، اشکالی ندارد.<br/>

۲.دایره (ضرورت) گسترده است. همین که مصلحت مهم تری باشد، کفایت می‌کند.<br/>

وقتی که برای درآوردن سکه‌ای طلا، بشود شکم جسد مسلمان را شکافت و سکه را درآورد، به طریق اولی، برای پیشرفت دانش پزشکی و نجات جان مسلمانان، می‌توان دست به چنین کاری زد.<br/>

البته جواز شکافتن جسد فردی که سکه‌ای را بلعیده و پس از آن از دنیا رفته، به خاطر اهمیتی است که اسلام به حقوق دیگران می‌دهد. ولی در غیر صورت مطالبه هم، همان طور که اشاره کردیم، برخی گفته‌اند.<br/>

علاوه، اگر مسأله دقیق بررسی شود، تشریح بدن برای پیشرفت دانش پزشکی و عزت و سربلندی مسلمانان، و عدم نیاز آنان به دیگران، بویژه در عصر ما، که دانش پزشکی، حربه‌ای شده است در دست سلطه طلبان، از مسأله تأدیه حقوق مردم اگر اهمیتش بیشتر نباشد، کمتر نیست.<br/>

یادآوری: اگر جداسازی اعضا را جایز دانستیم، طبعاً، خرید و فروش آن هم، بی اشکال خواهد بود، و (اکل مال به باطل) نیست،زیرامالیت ومنفعت حلال عقلایی دارد.<br/>

امام خمینی در این باره می‌نویسد:<br/>

(لو قلنا بجواز القطع والترقیع باذن من صاحب العضو زمان حیاته فالظاهر جواز بیعه لینتفع به بعد موته، ولو قلنا بجواز اذن اولیائه. فلایبعد أیضاً جواز بیعه للإنتفاع به، ولابد من صرف الثمن للمیت امّا لأداء دینه اَوْ صرفه للخیرات له، ولیس للوارث حق فیه)<ref>(تحریر الوسیله) امام خمینی ج2/625.</ref>.<br/>

اگر قطع عضو کسی را که در زمان حیات اذن داده، جایز دانستیم، پس از مرگ، فروش آن نیز، برای بهره وری، جایز خواهد بود. همچنین اگر اجازه اولیای میت را برای قطع اعضا و پیوند، جایز دانستیم، بعید نیست که فروش آن نیز، جایز باشد، زیرا دارای منفعت است.<br/>

البته می‌بایست پول آن، خرج خود میت شود: قرض وی اداء گردد و یا به نیت وی در امور خیریه به مصرف رسد. و ورثه در آن حقی ندارند.<br/>

اشاره کردیم، ملاک در جواز خرید و فروش، داشتن مالیّت و منفعت حلال عقلایی است.<br/>

بنابراین، اگر اصل جدا سازی اعضای میت را منافی با کرامت و احترام مرده مسلمان ندانستیم و یا در هنگام ضرورت مجاز شمردیم، خرید و فروش آن هیچ مشکلی ندارد. برخی از فقهای عامّه، خرید و فروش عضو قطع شده را جایز ندانسته‌اند. مستند آنان در فتوای به عدم جواز نداشتن مالیت و منفعت حلال عقلایی است.<br/>

ابن قدامه می‌نویسد:<br/>

(وحرم بیع العضو المقطوع لانّه لانفع فیه<ref>(المغنی)، ابن قدامه حنبلی، ج4/304; (نظریة الضرورة الشرعیة) جمیل محمدبن مبارک454.</ref>).<br/>

خرید و فروش اندام قطع شده جایز نیست، زیرا فایده‌ای ندارد.<br/>

روشن است که در عصر حاضر این استدلال تمام نیست. در گذشته چیزهایی مانند اجزا و اعضای بریده شده از انسان، فایده‌ای نداشته، ولی اکنون که اعضاءرا به آسانی پیوند می‌زنند، واضح است که عضو جدا شده به کار می‌آید و ارزش دارد و مالیت.<br/>

==خلاصه بحث==

۱.قطع اعضاءو اندام مرده غیرمسلمان و حیوانات برای پیوند به بدن مسلمان اشکالی ندارد.<br/>

۲.استفاده از اعضای مرده مسلمان برای پیوند و یا تشریح در غیر ضرورت، جایز نیست.<br/>

۳.مهم‌ترین دلیل حرمت استفاده از اعضای مرده مسلمان برای پیوند، (اصل احترام مرده مسلمان) است. حتی می‌توان گفت: دلایل دیگر نیز به همین بر می‌گردد.<br/>

۴.در هنگام اضطرار، بهره وری از اعضاءو اجزای بدن میت مسلمان، برای پیوند و معالجه بیماران و حتی تشریح، جایز است، ولی باید شرایط ضرورت ملحوظ گردد.<br/>

۵.در مواردی که قطع برای پیوند جایز است، خرید و فروش اعضای بدن نیز اشکالی ندارد. حتی خود شخص می‌تواند اعضای خویش را برای پیوند پس از مرگ و یا استفاده برای تشریح، در صورت جواز، بفروشد و طبعاً پولی که از این بابت می‌گیرد، (اکل مال به باطل) نیست.<br/>

در پایان بر این نکته تاکید می‌گردد که گرچه برخی از مراجع عظام تقلید، در رساله‌های عملیه، به مسأله (پیوند) و (تشریح) و برخی مسائل دیگر آن اشاره دارند و تکلیف مقلدان را روشن کرده‌اند، ولی حل اساسی این قبیل مسائل، بحث و بررسی و تحقیقات بیشتری را می‌طلبد.و از این روی، بر محقّقان و عالمان دین و مجتهدان بزرگ است که با تحقیق و کندوکاو، این مسأله را از زوایای گونه گون، به بحث بگذارند

== پانویس ==
{{پانویس|colwidth=30em|۲}}
<div class="source"><span class="title">منبع:</span><span class="text"> [http://www.mozooshenasi.ir/index.php/dialog/item/831-pevande-va-khrido-foroosh-ajza سایت موسسه موضوع شناسی احکام فقهی]  -   تاریخ برداشت: 95/07/07</span></div>

<div class="hold">
<div class="return">بازگشت به [[خرید و فروش انسان ]] </div>
</div>