نمایش مبدأ برای فرهنگ مصادیق:خوردن آبزیان حرام

<div class="head1">خوردن آبزیان حرام</div>
<div class="leftbox">
<p class="relatearticle">کتب مرتبط</p>
{| class="wikitable"
|-
! ردیف !! عنوان
|-
|}

<p class="relatebook">مقالات مرتبط</p>
{| class="wikitable"
|-
! ردیف !! عنوان
|-
|}
<p class="relatesubject">مصادیق مرتبط</p>
{| class="wikitable"
|-
! ردیف !! عنوان
|-
|}
<p class="relatemedia">چندرسانه‌ای مرتبط</p>
{| class="wikitable"
|-
! ردیف !! عنوان
|-
|}
<p class="relatepro">مرتبطه‌ای بوستان</p>
{| class="wikitable"
|-
! ردیف !! عنوان
|-
|}
<p class="relatesoft">نرم افزارهای مرتبط</p>
{| class="wikitable"
|-
! ردیف !! عنوان
|-
|}

</div>

نویسنده: ابوالفضل شیرزاد<br/>
تهیه و تدوین: پژوهشکده امر به معروف و نهی از منکر قم-96/2/23<br/>

== مفهوم شناسی ==
ماهی: جانوری آبزی است که خون سرد و ضربان قلب بسیارکندی دارد. مشخصۀ آن دارا بودن اندامهای حرکتی، شامل باله‌های مختلف است که در سطح بدن قرار گرفته و پوست زره مانند دارد. در بدن ماهی دستگاه ایمن سازی وجود دارد که شامل بافت‌ها، اندام‌ها و سلولهایی است که در مقابل ورود سلولهای بیگانه و عفونت‌ها، بدن را حفظ می‌کند. ماهی را « غذای سلامتی » گویند و برخی عُرفا گفته‌اند برای شرافت ماهی همین بس که مسکن و مأوای یونس پیامبر بوده است.  <br/>
سَمَک: در قرآن کریم از این لغت استفاده نشده است.صاحب لسان العرب،سمک را به معنی حوت(ماهی) آورده  و جمع آن را سِماک و سُموک بیان کرده است. <ref>) لسان العرب،ج10،ص443</ref><br/>
حُوت: درقرآن کریم ۴ بار استعمال شده است.به معنی همان سَمَک است و جمع آن حیتان وأحوات وحوته است  <ref>) مجمع البحرین،ج2،ص198</ref>. ناگفته نماند از موارد استعمال آن در قرآن بدست می‌آید که حوت بر ماهی بزرگ وکوچک هردو گفته می‌شود مثل ماهی یونس(ع) و ماهی موسی(ع). <ref>) قاموس قرآن،ج2،ص191</ref><br/>
ولی در مصباح المنیر حوت را  "العظیم من السمک"  معرفی کرده است. <ref>) مصباح المنیر،ج2،ص155</ref><br/>
تذکیه ماهی: به صیدکردن وخارج کردن ماهی  از آب گفته می‌شود. امام خمینی (ره) در این باره می‌نویسد: تذکیه ماهی یا به خارج کردن آن به صورت زنده از آب است یا به گرفتن آن پس از خروج از آب و پیش از مردن، فرقی نمی‌کند اخراج ماهی از آب با دست باشد یا به وسیله‌ای مانند شبکه و مانند آن، بنابراین اگر ماهی از آب به بیرون بپرد یا موج دریا آن را به ساحل منتقل کند و یا آب فرو رود، چنانچه پیش از مردن گرفته شود، حلال است و چنانچه پس از مردن گرفته شود حرام است، اگر چه به هنگام مردن ناظر آن باشد ( ولی آن را نگیرد ). <ref>) تحریرالوسیله، ج 2، ص 126، مسأله 24</ref><br/>
== معرفی ماهی‌های حلال گوشت و حرام گوشت ==
دسته‌ای از حیوانات که انسان آن را وارد چرخه غذایی خود کرده است حیواناتی اند که محل زندگی آنها یا همیشه درون آب است مثل ماهی‌ها و یا گاهی درون آب زیست می‌کنند (دوزیستان)  مانند لاک پشت‌های آبی و مانند آن.<br/>
بخشی از مردم جهان هر نوع و هر قسم از این موجودات را که بخواهند به دام انداخته و آن را<br/>
می‌خورند و در این زمینه منعی هم برای خود قائل نیستند. این عده وقتی با منع و یا عدم همراهی عده‌ای دیگر روبرو می‌شوند طبیعی است که از طعم فوق العاده لذید سوپ قورباغه و از انرژی نهفته در خوراک کوسه و خرچنگ، مثنوی‌ها بسرایند و تعریف‌ها کنند.<br/>
اما ما مسلمانان خود را موظف به رعایت دستورات آن می‌دانیم لازم است در این زمینه هم بر اساس احکام و دستورات تعالی بخش آن عمل کنیم. برای این کار ابتدا لازم است که بدانیم از نظر اسلام کدام نوع از این حیوانات حلال هستند و می‌شود آنها را خورد و کدام یک حرام هستند و نباید آنها را خورد..<br/>
آنچه با بررسی آراء و نظرات متخصصین استنباط احکام به دست می‌آید. این است که از نظر اسلام حیواناتی که همیشه و یا گاهی در آب زندگی می‌کنند همگی حرام گوشت هستند به غیر از دو مورد: یکی ماهی فلس(پولک)دار است و دیگری میگو.<br/>
=== الف) ماهیان پولک دار ===
برای حلال گوشت بودن یک آبزی وجود این دو شرط لازم است: شرط اول این است که ظاهر آن به شکل ماهی باشد و شرط دوم هم این که به طور طبیعی روی بدنش پولک داشته باشد؛ پس اگر در هنگام صید بترسد و پولکش بریزد آسیبی به حلال بودن آن نمی‌زند.. <br/>
بنابراین اگر موجودی آبزی، ظاهرش به شکل معروف ماهی نبود، خوردن گوشت آن حرام خواهد بود؛ مثل «هشت پا»؛ یا اگر شکل آن به مانند ماهی بود؛ ولی پولک نداشت باز هم خوردن آن حرام می‌باشد ؛ مانند «دلفین» و«کوسه» که ظاهری به مانند ماهی دارند اما پوست آنها فاقد پولک است.<br/>
تشخیص پولک دار بودن ماهی:<br/>
در تشخیص اینکه فلان ماهی پولک دارد یا نه؟ بررسی شخصی کفایت می‌کند؛ هر چند در موارد مشکوک بهتر آن است که انسان به متخصصین این رشته مراجعه کند.یعنی اگر کسی که در شناخت ماهی‌ها کارشناس است، تایید کند که فلان ماهی پولک دارد حرف او برای ما حجت است و می‌توان از آن ماهی استفاده خوراکی کرد..<br/>
مقام معظم رهبری در این باره می‌فرمایند: تشخیص فلس (پولک)دار بودن با خود مکلّف است. و اطمینان از گفته کارشناس نیز کفایت می‌کند..<br/>
در مواردی هم که پولک ماهی به چشم دیده نمی‌شود؛ اگر کارشناس مربوطه وجود پولک بر روی پوست آن ماهی را تایید کند؛ باز هم حکم به حلال بودن آن ماهی می‌شود.<br/>
استفتاء:.<br/>
نوعی ماهی که به نظر متخصّصین فلس دارد ولی فلسهای آن میکروسکوپی است و با چشم غیر مسلح دیده نمی  شود چه حکمی دارد؟ و آیا برای حلیّت ماهی کافی است یا نه؟<br/>
آیت الله خامنه‌ای:<br/>
در فرض سؤال حکم به حلیّت می‌شود. <ref>) پایگاه اطلاع رسانی معظم له،بخش استفتائات،صید حیوانات</ref><br/>
معرفی برخی از ماهیان پولک دار:<br/>
الف) ماهی  آزاد<br/>
ب) ماهی سفید<br/>
پ) ماهی کفال<br/>
ت) قزل آلا<br/>
ث) حلوا سفید<br/>
ج) حلوا سیاه<br/>
چ) شوریده <br/>
ح) شیر<br/>
خ) پنج گونه از ماهیان خاویاری در دریای خزر وجود دارد که عبارتند از:<br/>
۱.فیل ماهی یا بلوگا؛<br/>
۲.تاس ماهی ایرانی یا قره برون؛<br/>
۳.تاس ماهی روسی یا چالباش؛<br/>
۴.شیپ؛ <br/>
۵.اوزون برون یا سوروگا <br/>
که متخصّصان با دست خط خود نوشته‌اند و امضا کردند که انواع تاس ماهیان دریای خزر، ماهی ازون برون، شیپ و فیل ماهی در قسمت‌هایی از بدنشان مخصوصاً بر روی ساقه بالاییِ باله دُمی، دارای فلس‌های لوزی شکل می‌باشند. <ref>) رساله نوین، خوردنی‌های حلال، حرام ص 159 <br/>
</ref><br/>
== ب) میگو(اربیان، روبیان) ==
میگو از آبزیان حلال گوشت بوده و مانند ماهی تذکیه می‌شود، یعنی حلال بودن آن، مشروط به زنده گرفتن آن، از آب است. میگوهای مشهور خلیج فارس عبارتند از:<br/>
الف) میگوی ببری سبز؛<br/>
ب) میگوی سفید هندی؛<br/>
پ) میگوی موزی؛ <br/>
ت) میگوی سفید؛<br/>
ث) میگوی خنجری؛<br/>
== منع آزار آبزیان ==
در فقه اسلام، ادرار کردن در لانه حیوانات و در آب راکد و جاری مکروه دانسته شده زیرا مایه آزار برخی موجودات است. پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) از ادرار کردن در آب جاری جز هنگام ضرورت نهی کرده و فرمود: در آب آبزیانی هستند <ref>) وسائل الشیعه، ج‏1،ص341</ref> و همچنین از ادرار در آب راکد نهی کرده و فرمود: موجب کم خردی است. <ref>) همان،ج1،ص341</ref> 
نکته:علاقه مشتریان به خرید ماهی زنده، سبب شده تا بعضی فروشندگان برای فروش ماهی‌های زنده، آنها را در درون ظرفهای کوچکی قرار داده و در معرض دید همگان قرار می‌دهند که همین امر عاملی شده تا تعدادی از ماهیان بزرگ در این گونه ظرف‌ها، با کاهش اکسیژن مواجه شده و با سختی فراوان به حیات خود ادامه دهند که این یک نوع دیگری از آزار آبزیان به شمار می‌آید.<br/>
== خواصّ ماهی و ضرورت وجود آن در سبد غذایی ==
تفاوت زیستگاه ماهی‌ها در آب‌های شور و شیرین، رودخانه‌ها و استخرهای پرورشی، و غیره سبب شده که بعضی از ماهی‌ها خواص بیشتری نسبت به ماهی‌های دیگر داشته باشند؛ طبیعی است که خواص ماهی‌های دریایی از ماهی‌های پرورشی بیشتر باشد. - اگرچه هر یک از ماهی‌ها خواصی دارند که بعضی از ماهیان دیگر ندارند- اما به صورت کلی و مشترک می‌توان خواص آنرا به شرح ذیل بیان کرد.<br/>
ماهی سرشار از کلسیم، فسفر، ید و کلر و ویتامین هاست. فسفرِ گوشت ماهی برای ساختمان استخوان و دندان بسیار مفید است. مقدار زیادی یُد در گوشت ماهی وجود دارد.<br/>
از آن جا که رژیم غذایی خوب باید روزانه ۲۰۰-۱۰۰ میلی گرم یُد برای افراد بالغ و ۵۰ میلی گرم یُد برای کودکان داشته باشد، به راحتی می‌توان یُد مورد نیاز بدن را از طریق خوردن ماهی تهیه کرد.<br/>
ویتامین D موجود در ماهی، در استخوان سازی بدن نقش مهمی را ایفا می‌کند و باعث افزایش جذب کلسیم و فسفر در روده می‌شود. ماهی دارای ویتامین A است. این ویتامین از ویتامین‌های مهم بوده و کمبود آن باعث سخت شدن پوست و شکنندگی موها و شب کوری می‌شود.<br/>
مصرف گوشت ماهی در پیشگیری از برخی بیماری‌ها تأثیر دارد. افرادی که ماهی مصرف می‌کنند کمتر دچار سرطان و بیماری قلبی می‌شوند و نسبت به سایر افراد عمر طولانی تری دارند. پژوهشگران، دلیل آن را چربی مفید و بی نظیر ماهی می‌دانند. روغن ماهی، برخلاف چربی گوشت قرمز، سرشار از اسید چرب امگا ۳ است. این اسید با رقیق کردن خون، شریان‌ها را حفظ  می‌کند و باعث کاهش فشار خون می‌شود. ماهی از نظر دارا بودن آنتی اکسیدان‌های قوی، مانند ملونییوم کوآنزیم Q۱۰ (ضد پیری و بیماری) غنی است. برخی دیگر از فواید ماهی عبارت است از:<br/>
۱.پیشگیری از سرطان پستان؛<br/>
۲.جلوگیری از سکته مغزی؛<br/>
۳.حفاظت از ریه افراد سیگاری؛<br/>
۴. دفاع از بدن در مقابل بیماری دیابت؛<br/>
۵.توقف کردن حملات قلبی؛<br/>
۶.حفظ خاصیت انعطاف پذیری شریان <ref>) سایت شبکه آفتاب با اندکی تلخیص و تصرّف</ref><br/>
== ماهی درآیات قرآن کریم ==
دریا به عنوان مظهر رحمت و لطف الهی، یکی از مهمترین منابع غذایی بشر به شمار می‌رود.  همه ساله میلیونها تُن گوشت تازه ازآن اخذ می‌شود و انسان برای دست یابی به گوشت از دریا، به نسبت سایر مواردکمترین زحمت را متحمّل می‌شود و این خوان گستردۀ الهی در اختیار اوست به ویژه آنکه امروزه با بهره گیری از تکنولوژی پیشرفته دسترسی او به دریا بهتر شده است. <br/>
۱)سوره نحل آیه 14:<br/>
وَهُوَ الَّذِي سَخَّرَ الْبَحْرَ لِتَأْكُلُوا مِنْهُ لَحْمًا طَرِيًّا وَتَسْتَخْرِجُوا مِنْهُ حِلْيَةً تَلْبَسُونَهَا وَتَرَى الْفُلْكَ مَوَاخِرَ فِيهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ.<br/>
« او کسی است که دریا را مسخر ( شما ) ساخت تا از آن گوشت تازه بخورید و وسایل زینتی برای پوشش از آن استخراج کنید و کشتی‌ها را می‌بینید که سینۀ دریا را می‌شکافند تا شما ( به تجارت پردازید ) و از فضل خداوند بهره گیرید شاید شکر نعمت‌های او را به جا آورید. » <br/>
به دلیل اهمیت آیۀ مذکور و ارتباط آن با موضوع کار نکاتی را در ذیل اشاره می‌کنیم: <br/>
نکتۀ اوّل: تهیه و تأمین گوشت مورد نیاز انسانها از طریق دریا: <br/>
این نکتۀ مهم را می‌توان در ذیل فرازی از آیۀ شریفه ( لتأکلوا منه لحماً طریاً ) استفاده نمود. در این آیه، خدای منّان یادآور می‌شود که انسان می‌تواند با بهره گیری از فکر و استعدادهای علمی و تجاربش و با برنامه ریزی دقیق، مشکلات فراروی بشر را در خصوص تأمین گوشت و مواد پروتئینی حل و مرتفع سازد. <br/>
به عنوان مثال می‌توان یادآور شد که امروزه شیلات ایران و کشورهای مختلف دنیا، سالانه میلیونها بچه ماهی ( لارو ) را در استخرهای مصنوعی پرورش داده و سپس در زمان و مکانهای مناسبی از دریا رها می‌سازند تا پس از گذشت زمان بتوان با کمیّت و کیفیت بالایی آنها را صید کرد و به مصرف مردم رساند. <br/>
نکتۀ دوم: طراوت و تازگی گوشت ماهی « لحماً طریاً » <br/>
برای پایداری نظام سلامت انسانها در دنیا می‌بایست به سراغ معادلات پویا، تازه و پایدار رفت. امروزه متخصصین علم تغذیه تأکید و توصیه دارند که گوشت را باید تر و تازه به دست آورد و تازه و با طراوت آن را مصرف کرد تا با مصرف گوشت تازه، سلامتی پایدارتر و زندگی‌ها با طراوت تر شود. قرآن کریم از قرنها قبل این پیش بینی را نموده که بشر در آینده با گوشت فراوان و مانده روبرو خواهد شد، لذا آن را متذکر شده است. اگر دولتها از رشد بی رویۀ صید جلوگیری نمایند، با برنامه ریزی مناسب می‌توانند گوشت تازه را به دست مردم برسانند.<br/>
۲)سوره کهف آیه61:<br/>
فَلَمَّا بَلَغَا مَجْمَعَ بَيْنِهِمَا نَسِيَا حُوتَهُمَا فَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ سَرَبًا<br/>
پس چون به محل تلاقی آن دو دریا رسیدند، ماهی خود را (که برای تغذیه بود)  فراموش کردند،پس (ماهی) راه خود را در دریا پیش گرفت.<br/>
این آیه درمورد داستان حضرت موسی (ع) وهمراهش برای رسیدن به حضرت خضر(ع) است.<br/>
۳)سوره اعراف آیه 163<br/>
وَاسْأَلْهُمْ عَنِ الْقَرْيَةِ الَّتِي كَانَتْ حَاضِرَةَ الْبَحْرِ إِذْ يَعْدُونَ فِي السَّبْتِ إِذْ تَأْتِيهِمْ حِيتَانُهُمْ يَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعًا وَيَوْمَ لَا يَسْبِتُونَ لَا تَأْتِيهِمْ كَذَلِكَ نَبْلُوهُمْ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ.<br/>
واز آنها درباره ی( ساکنان) شهری که در ساحل دریا بود بپرس،آن گاه که در روز شنبه سنّت   می‌شکستند، چون روز شنبه ماهیان آنها روی آب ظاهر می‌شدند و روزهای غیر شنبه به طرف آنها نمی‌آمدند. بدین سان ما آنان را به خاطر آنکه نافرمانی می‌کردند آزمایش و گرفتار می‌کردیم. <br/>
۴)سوره صافات آیه 142:<br/>
فَالْتَقَمَهُ الْحُوتُ وَهُوَ مُلِيمٌ<br/>
اورا به دریا افکندند و ماهی اورا بلعید در حالی که او درخور سرزنش بود.<br/>
این آیه به داستان حضرت یونس (ع)و قومش اشاره می‌کند.<br/>
۵)سوره قلم آیه 48:<br/>
فَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ وَلَا تَكُنْ كَصَاحِبِ الْحُوتِ إِذْ نَادَى وَهُوَ مَكْظُومٌ<br/>
پس برحکم پروردگارت شکیبایی کن و مانند همراه ماهی (یونس) نباش آنگاه که (خدایش را) ندا داد وسخت غمگین بود.<br/>
نتیجه:<br/>
در آیات قرآن مجید به صراحت شرط پولک دار بودن ماهی برای حلیت آن مطرح نشده است وآیات الاحکام قرآن مجید نیز در این مورد، کلی و اجمالی است و تفصیل و تفسیر آن به پیامبر و ائمه اطهار صلوات الله علیهم واگذار گردیده است. یعنی با استفاده از روایات ایشان می‌توان کیفیت حلال و حرام بودن حیوانات دریایی را معلوم نمود.<br/>

== ماهی در روایات معصومین(ع) ==
علاوه بر قرآن، روایات فراوانی نیز از ناحیۀ معصومین علیهم السلام رسیده که مسلمانان را به استفاده از گوشت ماهی ترغیب فرموده‌اند و این امر گویای توجه جدی معصومین و رهبران دینی ما به این منبع عظیم پروتئین است. <br/>
در اینجا از باب نمونه توجه شما را به برخی از این احادیث جلب می‌کنیم:<br/>
۱)سبکی در معده:<br/>
از ابراهیم ابن عبدالحمید نقل شده که گفت: شنیدم از موسی بن جعفر (علیه السلام) که فرمود:  بر شما باد  ( خوردن ) ماهی که اگر بدون نان بخوری تو را کفایت می‌کند و اگر با نان بخوری گوارا است و سنگینی در معده ندارد و آسان دفع می‌شود. <ref>) دانشنامه احادیث پزشکی،ج2،ص484</ref><br/>
۲) خوردن خرما یا عسل بعداز ماهی:<br/>
امام جعفر صادق (ع): هرکس بخوابد ودر شکمش (گوشت) ماهی باشد، بدون آنکه پس از خوردنش خرما یا عسل خورده باشد، تاصبح رگ فلجش خواهد جنبید. <ref>) کافی،ج6،ص323</ref><br/>
۳) مفید بودن ماهی تازه بعد از حجامت:<br/>
معتب می‌گوید: روزی امام کاظم (علیه السلام) به من فرمود: برایم ماهی تازه تهیه کن؛ چون تصمیم دارم حجامت کنم. معتب می‌گوید: ماهی را خریدم و نزد امام آوردم.<br/>
امام فرمود: بخشی از آن را بپز و بخش دیگر آن را کباب کن. سپس امام نهار و شام خود را از آن تناول کرد. <ref>) المحاسن،ج2،ص477</ref><br/>
۴)علاج سرگیجه:<br/>
امام رضا(ع): هرکس از درد شقیقه متألم است و آنکه از مرض شوصه( دردی است که در شکم پیدا می‌شود ) ناراحت است، خوردن ماهی تازه را به تاخیر نیندازد. <ref>) طب الرضا(ع)،ص269</ref><br/>
۵)دعای طلب خیر بعد از میل کردن ماهی:<br/>
هر گاه پیامبر (صلی الله علیه وآله وسلم) ماهی میل می‌کرد، چنین دعا می‌فرمود: خدایا ( خوردن ماهی را ) بر من گوارا فرما و آن را برای من تبدیل به خیر گردان. <ref>) دانشنامه احادیث پزشکی،ج2،ص484</ref><br/>
<br/>
ذکر این نکته ضروری است که در برخی روایات خوردن ماهی نهی شده است! علت این است که مصرف ماهی اگر به صورت همیشگی درآید، دیگر نه تنها آن لذّت اولیه را نخواهد داشت، بلکه چه بسا تبدیل به بدمزه‌ترین و مضرترین غذاها گردد ؛ لذا در اسلام سفارش شده که غذاهایتان متنوع باشد ؛ زیرا بدن انسان به همه گونه مواد غذایی نیاز دارد. در اینجا به ذکر روایتی در این زمینه بسنده می‌کنیم:<br/>
حضرت علی (علیه السلام) فرمود: همیشه ماهی نخورید زیرا خوردن ( همیشگی ) ماهی موجب آب شدن گوشت بدن می‌شود. <ref>) کافی،ج6،ص323،ح5</ref><br/>
== شیوه‌های مختلف صید واحکام آنها ==
ابزار و شیوه‌های صید در مناطق مختلف با یکدیگر تفاوت دارد.که برخی از این شیوه‌ها صحیح و درست است و در مقابل برخی از شیوه‌ها هم صحیح نیستند به گونه‌ای که خوردن ماهیان صید شده با استفاده از این روش‌ها،حرام است.در اینجا به اختصار، تعدادی از این ابزارها و شیوه‌های صید را بیان می‌کنیم. 
=== شیوه‌های صحیح صید ماهی ===
==== الف)تور ماهیگیری ====
مرسوم‌ترین صید ماهی در آب‌های شمال و جنوب ایران، صید با تور ماهیگیری است. که در این روش، صیادان با رفتن در دل دریا و انداختن تور، ماهیانِ گرفتار شده در تور را، صید می‌کنند. که چه بسا تعدادی از آنان به خاطر گرفتار شدن در تور، بصورت مرده صید می‌شوند. 
حکم فقهی:<br/>
بنابر نظر مشهور، اگر ماهی در تور بمیرد، خوردنش حلال است.  <ref>) وضیح المسائل مراجع، ج2، ذیل مسأله 2615، ص 590.</ref><br/>
==== ب) تخلیه آب ====
از جمله شیوه‌های صید در استخرهای پروش ماهی، روش تخلیه آب است، که در این روش به نیّت صید ماهی، آب را تخلیه می‌کنند امّا نکته قابل توجه اینکه، قبل از مردن ماهیان، باید آنها را با دست یا به وسیله دیگر، گرفته تا صید صدق کند و الّا اگر آب را تخلیه کنند تا ماهی‌ها جان دهند و سپس اقدام به جمع آوری آن کنند، تذکیه صید، صدق نکرده و حرام می‌شوند. 
حکم فقهی:<br/>
اگر آب فرو رود و ماهی در خشکی بماند، چنان چه پیش از آن که بمیرد، با دست یا به وسیله دیگر، کسی آن را بگیرد، بعد از جان دادن، حلال است.  <ref>) توضیح المسائل مراجع، مسأله 2616، ص 591.</ref>
استفتاء:<br/>
سؤال: چنانچه دریچه تخلیه آب حوضچه‌های پرورش ماهی را به نیّت صید ماهی باز کرده تا آب کاملاً تخلیه شده و ماهی‌ها جان دهند، صید محسوب می‌شود و ماهی‌ها حلال است؟ <br/>
پاسخ: اگر در همان حال ماهی‌ها جان داده‌اند، صید محسوب نشده و تذکیه نمی‌شوند. <ref>) استفتائات، احکام خوردنی‌ها وآشامیدنی‌ها، صید، ذبح، سؤال 1202 </ref> مگر آنکه با دست یا به وسیله دیگر کسی آن را بگیرد که در این صورت بعد از جان دادن حلال است.  <ref>) توضیح المسائل مراجع، مسأله 2616، ص 591. </ref><br/>
==== پ) تغییر مسیر آب ====
شیوه تغییر مسیر آب از جمله شیوه‌های صید در رودخانه هاست، که در اثر آن، مسیر آب، خشک شده و ماهی‌ها به راحتی صید می‌شوند. 
حکم فقهی:<br/>
اگر ماهی از آب بیرون بیفتد یا موج آن را بیرون بیاندازد یا آب فرو رود و ماهی در خشکی بماند، چنان چه پیش از آن که بمیرد، با دست یا به وسیله دیگر، کسی آن را بگیرد، بعد از جان دادن، حلال است.  <ref>) همان، مسأله 2616، ص 591.</ref><br/>
استفتاء:<br/>
سؤال: مورد دیگری از صید که رایج است، این است که اگر رودخانه دو شطّ باشد، یعنی دو خطّ جریان داشته باشد و آب را از یکی از این دو شطّ به دیگری برگردانند به شکلی که آب شطّ مذکور خشک شود و ماهی‌ها در خشکی واقع شوند، بفرمایید أوّلاً آیا این نوع صید از حیث شرعی جایز است؟ و ثانیاً در صورت جایز بودن، اگر ماهیها پیش از دسترسی به آنها بمیرند، چه حکمی دارد؟
پاسخ: ماهی‌هایی که در شطّ وارد می‌شوند، اگر زنده از آب گرفته شوند حلال هستند، اما آنچه داخل شطّ می‌میرند حلال نیستند. <ref>) جامع المسائل، آیت الله فاضل، ج 1،احکام خوردن و آشامیدن، ص 359، سؤال 1365. </ref><br/>
=== شیوه‌های نادرست صید ماهی ===
==== الف)  داروهای شیمیایی ====
یکی دیگر از شیوه‌های صید، استفاده از داروهای مرگ آور است. برخی صیادان داروهای مرگ آور را با خمیر مخلوط کرده و در رودخانه‌های عمیق می‌ریزند ماهی‌ها پس از خوردن آن، مَست و بی حال شده و بر روی آب ظاهر می‌شوند و به راحتی قابل صید می‌باشند که اگر زنده صید شوند، خوردنشان حلال بوده <ref>) استفتائات آیت الله سیستانی، احکام صید. </ref> و اگر به صورت مرده صید شوند، خوردنشان حرام است. <ref>) توضیح المسائل مراجع،آیت الله سیستانی ج2، ص591، ذیل مسأله2615</ref><br/>
==== ب) مواد منفجره ====
شیوه صید عده‌ای از صیادان، استفاده از نارنجک و یا دیگر موادّ منفجره است به طوری که دراثر موج انفجار، ماهی‌ها به صورت مرده و یا نیمه جان روی سطح آب قرار گرفته و صید می‌شوند. و حکم این دسته از ماهیان همانند حکم صید به صورت داروهای شیمیایی است که در صورت صیدِ زنده، خوردنشان حلال و الّا اگر به صورت مرده صید شوند خوردنشان حرام است. <ref>) استفتائات آیت الله بهجت، احکام خوردنی‌ها و آشامیدنی‌ها، سؤال5873. </ref><br/>
==== پ)جریان الکتریسیته ====
از جمله شیوه‌های صید، استفاده از جریان الکتریسیته است. <br/>
صیادان، به ویژه دارندگان استخرهای پرورش ماهی، با جریان برق در آب، ایجاد شوک کرده و ماهیان را به راحتی صید می‌کنند. در این نوع صید، بعضی ماهی‌ها و آبزیان به علت شوک قوی برق، جان می‌دهند، که خوردن آنها، حرام است. <ref>) استفتائات، آیت الله میرزا جواد تبریزی، احکام ذبیحه، سؤال 1761؛</ref> <br/>
استفتاء:<br/>
سوال: اگر بعضی از ماهی‌ها به وسیله اتصال برق، در داخل آب بمیرند و با ماهی‌های نیمه جان که به واسطه شوک برق از آب گرفته می‌شوند مخلوط شوند، خوردن آنها جایز است؟
پاسخ: اگر ماهیِ مرده و حرام با ماهی‌های حلال مخلوط شود و مجموعاً مقدار محدود و کمی باشند، از همه آنها باید اجتناب شود. <ref>) استفتائات آیت الله خامنه‌ای،احکام خوردن و آشامیدن، صید، ذبح و شکار حیوانات. </ref> <br/>
==== ت) صید با ابزار غصبی ====
استفتاء:<br/>
سؤال: اگر کسی با غصب کردن یا سرقت تور ماهیگیری به صید ماهی بپردازد حکمش چیست؟<br/>
پاسخ: استفاده از ابزار غصبی، هر چند جایز نیست <ref>) استفتاء از سایت آیت الله مکارم، کد استفتاء: 9303090149</ref> ولی باید اجرت المثل آن را به صاحبش بپردازد، اگرچه درآمد حاصل از آن حلال است. <ref>) استفتاء از سایت آیت الله خامنه‌ای،شماره استفتاء: 444109</ref><br/>
==== ث) استفاده از بیت المال برای صید ====
شیلات، وابسته به وزارت جهاد کشاورزی است و امکانات آن، بیت المال شمرده می‌شود. افرادی که در شیلات کار می‌کنند، حقّ ندارند از امکانات آن، استفاده شخصی کرده و با قایق‌های شیلات، برای نیازهای شخصی خویش، اقدام به صید کنند. امکانات صید در شیلات، امانت مردم نزد کارمندان شیلات است و لذا کارمندان شیلات باید امانتدار مردم باشند. قرآن کریم در سزای خیانت می‌فرماید:<br/>
وَمَنْ يَغْلُلْ يَأْتِ بِمَا غَلَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ <ref>) سوره آل عمران آیه 161.</ref> «و هر که خیانت کند، در روز رستاخیز، آنچه را در آن خیانت کرده با خود (به صحنه محشر) می‌آورد.»<br/>
استفتاء:<br/>
سؤال: این جانب اقدام به استفاده شخصی از بیت المال کرده‌ام، وظیفه من برای برئ الذّمه شدن چیست؟ استفاده شخصی از امکانات بیت المال تا چه حدّی برای کارمندان جایز است؟ و در صورتی که با اذن مسئولین مربوطه باشد، چه حکمی دارد؟<br/>
پاسخ: استفاده کارمندان از امکانات بیت المال در ساعات رسمی کار، به مقدار متعارفی که مورد ضرورت و نیاز است و شرایط کاری بیانگر اذن به کارمندان در این مقدار از استفاده است، اشکال ندارد و همچنین استفاده از امکانات بیت المال با اذن کسی که از نظر شرعی و قانونی حق اذن دارد، بدون اشکال است. در نتیجه، اگر تصرفات شخصی شما در بیت المال به یکی از دو صورت مذکور باشد، چیزی در این رابطه به عهده شما نیست، ولی اگر از اموال بیت المال استفاده غیر متعارف کرده باشید و یا بدون اذن کسی که حقّ اذن دارد، بیشتر از مقدار متعارف استفاده نمایید، ضامن آن هستید و باید عین آن را اگر موجود باشد به بیت المال برگردانید و اگر تلف شده باشد، باید عوض آن را بدهید و همچنین باید اجرت المثل استفاده از آن را هم در صورتی که اجرت داشته باشد به بیت المال بپردازید. <ref>) اجوبه الاستفتائات،ص514،س1956</ref><br/>

== خوردن ماهی مرده درآّب از نگاه روایات وبررسی آنها ==
برای اینکه خوردن ماهی حلال باشد ودر اصطلاح تذکیه شده باشد دو راه وجود دارد:<br/>
الف) ماهی را از آب به صورت زنده صید کنیم.<br/>
ب) اگر خودش به بیرون پرید قبل از اینکه بمیرد آن را بگیریم.<br/>
بنابراین اگر ماهی در آب بمیرد خوردن آن حرام است.علت آن هم وجود  دو دسته روایاتی است که نصّ در این مطلب هستند وتنها این دو راه را برای تذکیه ماهی بیان می‌کنند.  <br/>
دسته اوّل: روایاتی هستند که دلالت می‌کنند بر اینکه، صید ماهی به گرفتن آن است.<br/>
مانند موثقه سماعه بن ابی بصیر که در حدیثی از امام صادق(ع) نقل می‌کند:همانا صید کردن ماهی فقط به گرفتن آن است. <ref>) وسائل الشیعه،ج16،ص299،ح9</ref> <br/>
و یا روایت علی بن جعفر از برادر بزرگوارشان امام موسی کاظم(ع):<br/>
از حضرت در خصوص ماهیی که از آب به خشکی کنار نهر افتاد ومُرد آیا خوردن آن اشکال دارد؟ امام(ع) فرمودند: اگر قبل از اینکه بمیرد آن را بگیری، خوردن آن اشکالی ندارد. امّا اگر قبل از اینکه آن را بگیری، بمیرد، خوردن آن حرام است. <ref>) همان،ج16،ص366،ح1</ref><br/>
دسته دوّم: روایاتی هستند که دلالت می‌کنند بر اینکه گرفتن و صید کردن ماهی باید حتماً درصورتی باشد که ماهی زنده است.<br/>
مانند: صحیحه حلبی از امام صادق(ع) که راوی می‌گوید: از امام(ع) درخصوص ماهیی که درآب مرده بود وآن را گرفته بودم ؛ پرسیدم. حضرت فرمودند: <br/>
لا تأکُله یعنی خوردن آن حرام است. <ref>) همان، ج16،ص300،ح3</ref><br/>
ویا روایت صحیحه زید الشحّام از امام صادق(ع):<br/>
از امام(ع) در مورد صید کردن ماهی در حالی که بسم الله گفته نشده است، سوال شد.حضرت فرمودند:اشکالی ندارد البته به شرطی که زنده از آب گرفته شود. <ref>) کافی،ج6،ص216،ح2</ref><br/>
درست است که سؤال در مورد این است که آیا تسمیه(بسم الله گفتن) در صید ماهی معتبر است یا خیر؟ امّا از پاسخ حضرت می‌شود فهمید که آنچه در  حلیّت صید ماهی، ملاک و معتبر است، گرفتن ماهی به صورت زنده می‌باشد. <ref>) تفصیل الشریعه، ص349،م24</ref>  <br/>
نتیجه این بحث:<br/>
مقتضای این دو دسته از روایات این است که اگر ماهی به صورت زنده گرفته شود خواه در آب باشد یا در خشکی،حکم به حلیّت خوردن آن می‌شود و در غیر این صورت خوردن آن جایز نیست. <ref>) دلیل تحریر الوسیله،ص105</ref><br/>
== شرایط صید وصیادی ==
ماهی از جمله حیواناتی است که خون جهنده ندارد و لذا در صورت عدم تذکیه پاک ولی خوردنش حرام است. <br/>
امام خمینی (ره) درباره شرایط صید ماهی می‌نویسد: « در حلال شدن ماهی بردن نام خدا هنگام بیرون آوردنش از آب و یا هنگام گرفتن آن بعد از بیرون افتادنش شرط نیست، همچنان که در حلیت آن مسلمان بودن صیاد معتبر نیست، پس اگر کافر حیوان را از آب بیرون آورد و یا حیوان بیرون افتاده را زنده بگیرد حلال است. چه اینکه کافر اهل کتاب باشد ویا غیر آن. بله اگر ماهی بی جان را در دست کافر ببیند خوردن آن حلال نیست مگر آن که بداند کافر آن را قبل از مردنش از آب گرفته و یا از بیرون آب برداشته و این معنا به صرف بودن ماهی در دست کافر و نیز به صرف گفتن او احراز نمی‌شود. بخلاف اینکه ماهی در دست مسلمان دیده شود که باید حکم به حلیت آن کرد تا خلافش ثابت شود. <ref>) تحریر الوسیله،ج3،کتاب صید وذباحه،م25</ref><br/>
== احکام فقهی ==
الف) خوردن ماهی مرده:<br/>
مردار حیوانی که خون جهنده دارد - یعنی حیوانی که اگر رگ آن را ببرند خون از آن جستن می‌کند- نجس است، و ماهی چون خون جهنده ندارد، اگر چه در آب بمیرد، پاک است. ولی خوردن آن حرام است.  <ref>) توضیح المسائل مراجع، ج1،ص 69، مسأله 88 <br/>
</ref><br/>
ب) خرید و فروش ماهی مرده:<br/>
فروش آبزیان حرام گوشت تنها برای منافع محلِّله‌ای مثل استفاده از پوست و پودر طیور و غیره بی اشکال است. <ref>) استفتائات جدید آیت الله مکارم، ج 1، ص 282، سؤال988</ref><br/>
فروش آبزیان حرام گوشت به کفار برای خوردن، حرام است بجز برای منافع محلّله مثل مصارف دامی یا دارویی. <ref>) استفتائات آیت الله خامنه‌ای، مشاغل، خرید وفروش محرمات سؤال810</ref><br/>
استفاده از آبزیان حرام گوشت برای غیر خوردن مثل روغن، پوست، تبدیل به پودر <ref>) پودر ماهی محصولی است که از پختن، خشک کردن و آسیاب کردن ماهی کامل یا ضایعات ماهی به دست می‌آید</ref> و خوراک طیور و غیره بی اشکال است.  <ref>) استفتائات امام خمینی س3،ج 2،ص 504</ref> <br/>
آبزیان حرام گوشت عبارتند از ماهیان بی فلس، مثل نهنگ و قورباغه  <ref>) توضیح المسائل، آیت الله فاضل، ص 478،</ref> و خرچنگ  <ref>) استفتائات جدید، آیت الله تبریزی، ج2، ص 390</ref>و هشت پا، کوسه،تمساح، کرکدیل  و لاکپشت  <ref>) استفتائات جدید، آیت الله مکارم، ج1، ص286 سؤال997 </ref> و مار ماهی، ماهی مرده و غیره...<br/>
پ) ماهی درشکم ماهی:                                                                                                     
بعضی از ماهیان بزرگی که صید می‌شوند در زمان تمیز کردن و پاره کردن شکم آنها، ماهیان کوچکتری به صورت بی جان دیده می‌شوند که بلعیده شده و سالم باقی مانده‌اند<br/>
و تعدادی از آنها هم بصورت تکه تکه دیده می‌شوند که باید از خوردن چنین ماهیانی (سالم و تکه تکه) که در شکم ماهی، باقی مانده‌اند، اجتناب کرد. حتی ماهیانی را که مار افعی آن را از دهانش بیرون انداخته باید اجتناب کرد <ref>) استفتائات جدید آیت الله مکارم، ج 1، ص 278</ref> مگر آنکه آن ماهی تکان خورده و در خارج آب با دست، گرفته شوند. <ref>) توضیح المسائل، آیت الله فیاض، ص617، مسأله2936 <br/>
</ref><br/>
ت) زدن چوب بر سر ماهی:<br/>
برخی فروشندگان، با زدن چوب بر سر ماهی زنده، سبب زودتر جان دادن ماهی شده و پس از آن اقدام به شکافتن شکم ماهی و تمیز کردن آن می‌کنند که گاهی با اعتراض خریداران روبه رو می‌شوند، چرا که عده‌ای بر این اعتقادند که ماهی زنده باید خودش جان دهد و با زدن چوب بر سر ماهی تذکیه صورت نمی‌گیرد و این عامل حرام شدن ماهی می‌شود در حالی که ضربه زدن بر سر ماهی پس از صید ماهی بی اشکال بوده و خوردن آن جایز است.  <ref>)  استفتائات آیت الله همدانی، ج 1، احکام خوردنیها و آشامیدنیها</ref><br/>
ث) مردن ماهی بواسطه ی فشردگی محل در آب:<br/>
بعضی از صیّادان بعد از صید ماهی یا میگو آنها را به طور نیمه جان داخل گونی گذاشته، سپس آن را داخل آب می‌گذارند(برای تازه ماندن) اگرچه بعضی از آنها به واسطه جراحت، یا فشردگی محلّ، در داخل آب می‌میرند. اما خوردن آن حلال است. <ref>) استفتائات آیت الله مکارم،ج 3 فصل 33 احکام صید</ref> 
علاوه بر آنکه صیادان در زمان حمل و نقل ماهی‌ها، آنها را داخل ظرف‌هایی مخصوص گذاشته که بعضی از ماهی‌های زیر ظرف، بعلّت خیس بودن ماهی‌ها، کف آن پُر از آب شده ومی میرند. ماهی‌هایی که بدین گونه می‌میرند حلال اند.<br/>
ج) تخم ماهی:<br/>
تخم ماهی، تابع خود ماهی است. همانطور که خوردن ماهیان بدون فلس یا مرده، حرام است تخم آنها حرام بوده و ماهیانی که فلس دار بوده وحلال اند تخمشان حلال است. <ref>) تحریر الوسیله، ترجمه ج 3،ص 275</ref><br/>
== علّت حرمت خوردن ماهی مرده در آّب ==
خوردن ماهی مرده در آب جایز نیست امّا این مطلب علاوه بر اینکه منشأ روایی دارد امروزه با پیشرفت علم و فناوری دلایلی را نیز برای نخوردن ماهی مرده بیان کردند.که  ما در اینجا برآنیم تا به بیان منشأ روایی و علمی آن بپردازیم.<br/>
=== روایی ===
صحیحه حلبی از امام صادق(ع) که راوی می‌گوید: از امام(ع) درخصوص ماهیی که درآب مرده بود وآن را گرفته بودم ؛ پرسیدم. حضرت فرمودند: لا تأکُله یعنی خوردن آن حرام است. <ref>) وسائل الشیعه، ج16،ص300،ح3</ref><br/>
=== علمی: ===
از نظر علمی ثابت شده که صید ماهی به روش اسلامی و خروج آن از آب برای مصرف انسانها بسیار مناسب تر است. در کتاب آیات الاحکام در این خصوص آمده است:<br/>
«اگر ماهی در خارج آب بمیرد، خون مرده آن، برای انسان ضرری ندارد. چون ماهی در جوفش مقداری دی اکسیدکربن موجود است که او را در مقاومـت داخل آب یاری کرده و از گرفتن اکسیژن هوا بی نیاز می‌سازد و به همان اکسیژن در آب اکتفا می‌نماید. پس اگر در آب بمیرد دی اکسیدکربن در بدن او باقی مانده و برای انسان مضر است و ممکن است انسان را مسموم نماید، چنانکه دی اکسیدکربن خود انسان نیز برای او سم است. <br/>
علاوه بر این، ممکن است مرگ ماهی در آب به علت بیماری باشد و چون تعدادی از بیماریهای ماهی قابل سرایت به انسان می‌باشد، لذا باید از ماهی مرده در آب پرهیز کرد. <br/>
ولی هرگاه ماهی در خارج از آب بمیرد تمام دی اکسید کربن که در بدن او بوده به واسطه طپیدن در خاک از لابه لای فلسهای او خارج می‌شود. زیرا آبی وجود ندارد که ماهی بتواند آن را در جوف خود نگاهدارد و همین سبب می‌شود که ماهی در خارج از آب بخود بطپد و دی اکسیدکربن را به اکسیژنی که ماهی را هلاک می‌کند، تبدیل نماید و به جهت مخالفتی که اکسیژن با طبیعت ماهی دارد او را بمیراند. لکن همین اکسیژن گوشت او را لطیف کرده و از وی هر ضرر محتملی را دفع می‌کند.<br/>

== برخی از قوانین شیلات ایران درخصوص صید ==
در زمان‌های سابق، صید ماهی هیچ تهدیدی برای محیط زیست نبوده است. امّا امروزه، به علت افزایش جمعیت و پیشرفت صنعت صید، سبب شده تا صید بی رویه ماهی و همچنین صید در فصل تخم ریزی، محیط زیست را به خطر انداخته و باعث کمیاب شدن بعضی از ماهیان و خطر انقراض آنان شده است، از این رو دولت‌ها، برای حفظ محیط زیست و عدم انقراض بعضی از ماهیان، قوانینی وضع کرده و جرائمی را برای متخلفان این امر درنظر گرفته‌اند.<br/>
۱)بنادر صیادی تحت سرپرستی و نظارت شیلات اداره خواهد شد.<br/>
۲). به منظور حمایت از فعالیت‌های صید و صیادی:<br/>
۳).حمل و استفاده از ابزار و ادوات صیادی غیر مجاز و همچنین موادی از قبیل مواد منفجره،سمی و یا برقی که باعث ضعف، بیماری و یا مرگ آبزیان شوند، ممنوع می‌باشد.<br/>
۴).ماده ۲۲بند «ج» قوانین شیلات ایران:<br/>
شرکت سهامی شیلات ایران می‌تواند صیادانی را که مرتکب یک یا تمام جرایم زیر شده باشند، به دادگاه معرفی نماید. دادگاه نسبت به مراتب و درجات جُرم، مرتکبین را به پرداخت جزای نقدی از یک میلیون (۱٬۰۰۰٬۰۰۰) ریال تا ده میلیون (۱۰٬۰۰۰٬۰۰۰) ریال و مصادره محصولات صیادی و ابزار و آلات صید محکوم می‌نماید:<br/>
الف. صید در مناطق ممنوعه ؛<br/>
ب. صیدِ گونه‌هایی که صید آنها ممنوع شده است.<br/>
ج. صید با آلات و ادوات و مواد غیرمجاز و یا نگهداری این گونه آلات و ادوات و مواد در شناور بدون کسب مجوز از شیلات. <ref>) سایت پایگاه اطلاع رسانی سازمان شیلات ایران</ref>
استفتاء:<br/>
سؤال: شکار و صید بی رویّه آبزیان، که موجب نابودی نسل آنها خواهد شد، از لحاظ شرعی چه حکمی دارد؟<br/>
پاسخ: اگر موجب ضرر و زیان جامعه گردد حرام است. <ref>) استفتائات آیت الله مکارم،ج 2،فصل 34،مسائل متفرقات ذبح.</ref> <br/>
تبصره:<br/>
اگرچه صید ماهی به صورت قاچاق، غیر قانونی و خلاف است و صیادان متخلف باید مجازات شوند؛ اما خوردن ماهی‌هایی که بدون مجوز، صید می‌شوند، حلال است.  <ref>) استفتائات آیت الله بهجت،احکام خوردن و آشامیدن،سؤال5878</ref><br/>
== وظایف مردم در برابر ماهی فروشان ==
مردم یکی از تأثیر گذاران مهم در عرصه اقتصادی کشور و مدافع حقوق خود و دیگران هستند و بسیاری از انحرافات جامعه با کمک مردم رفع می‌شود.
مردم باید در برابر گران فروشی، پاکیزه نبودن محلّ فروش ماهی، فروش ماهی‌های حرام گوشت، برخوردهای نامناسب فروشندگان و غیره، به فروشندگان تذکّر داده یا به مسؤلان گزارش دهند.<br/>
<br/>

== فهرست منابع ==
۱-	لسان العرب،ج۱۰،ص۴۴۳<br/>
۲-	مجمع البحرین،ج۲،ص۱۹۸<br/>
۳-	قاموس قرآن،ج۲،ص۱۹۱<br/>
۴-	مصباح المنیر،ج۲،ص۱۵۵<br/>
۵-	تحریرالوسیله، ج ۲، ص ۱۲۶، مسأله ۲۴<br/>
۶-	پایگاه اطلاع رسانی معظم له،بخش استفتائات،صید حیوانات<br/>
۷-	رساله نوین، خوردنی‌های حلال، حرام ص ۱۵۹ <br/>
۸-	وسائل الشیعه، ج‏۱،ص۳۴۱<br/>
۹-	سایت شبکه آفتاب با اندکی تلخیص و تصرّف<br/>
۱۰-	دانشنامه احادیث پزشکی،ج۲،ص۴۸۴<br/>
۱۱-	کافی،ج۶،ص۳۲۳<br/>
۱۲-	المحاسن،ج۲،ص۴۷۷<br/>
۱۳-	طب الرضا(ع)،ص۲۶۹<br/>
۱۴-	دانشنامه احادیث پزشکی،ج۲،ص۴۸۴<br/>
۱۵-	وضیح المسائل مراجع، ج۲، ذیل مسأله ۲۶۱۵، ص ۵۹۰.<br/>
۱۶-	استفتائات، احکام خوردنی‌ها وآشامیدنی‌ها، صید، ذبح، سؤال ۱۲۰۲ <br/>
۱۷-	جامع المسائل، آیت الله فاضل، ج ۱،احکام خوردن و آشامیدن، ص ۳۵۹، سؤال ۱۳۶۵. <br/>
۱۸-	استفتائات آیت الله سیستانی، احکام صید. <br/>
۱۹-	توضیح المسائل مراجع،آیت الله سیستانی ج۲، ص۵۹۱، ذیل مسأله۲۶۱۵ <br/>
۲۰-	استفتائات آیت الله بهجت، احکام خوردنی‌ها و آشامیدنی‌ها، سؤال۵۸۷۳. <br/>
۲۱-	استفتائات، آیت الله میرزا جواد تبریزی، احکام ذبیحه، سؤال ۱۷۶۱؛<br/>
۲۲-	استفتائات آیت الله خامنه‌ای،احکام خوردن و آشامیدن، صید، ذبح و شکار حیوانات. <br/>
۲۳-	استفتاء از سایت آیت الله مکارم، کد استفتاء: ۹۳۰۳۰۹۰۱۴۹<br/>
۲۴-	تفصیل الشریعه، ص۳۴۹،م۲۴<br/>
۲۵-	دلیل تحریر الوسیله،ص۱۰۵<br/>
۲۶-	تحریر الوسیله،ج۳،کتاب صید وذباحه،م۲۵<br/>
۲۷-	استفتائات امام خمینی س۳،ج ۲،ص ۵۰۴<br/>
۲۸-	توضیح المسائل، آیت الله فاضل، ص ۴۷۸،<br/>
۲۹-	توضیح المسائل، آیت الله فیاض، ص۶۱۷، مسأله۲۹۳۶ <br/>
۳۰-	سایت پایگاه اطلاع رسانی سازمان شیلات ایران<br/>

== پانویس ==
{{پانویس|colwidth=30em|۲}}

[[رده:فهرست الفبایی مصادیق منکر]]