نمایش مبدأ برای سفر به مقصد نیکی

<div class="head1"> سفر به مقصد نیکی </div>
نویسنده: سید جعفر شهیدی<br/>
آن چه در تعالیم دینی «امت واحده اسلامی» نامیده می‌شود، دارای ویژگی‌هایی است که تحقق آنها جامعه مطلوب را از دیدگاه اسلامی سامان می‌دهد. بخشی از این تعالیم اگرچه در مباحث فرعی دین (فقه)بیان شده است، اما در واقع رویکردی فراتر از مباحث صرفا شرعی دارند. [[امر به معروف]] و [[نهی از منکر]] از جمله این مباحث است که اگرچه بابی به همین نام در فقه برای آن بازشده است، اما از آن جا که اجرای آن به حفظ بخشی از کیان جامعه اسلامی یاری می‌رساند، به حوزه‌های عملی دین نیز مربوط می‌شود. استاد دکتر سید جعفر شهیدی در این مقاله اهمیت و ضرورت این فریضه اسلامی را یادآوری می‌کنند.<br/>
[[امر به معروف]] و نهی از منکر، چنانکه همه می‌دانیم، دو فرع دینی است. در تعریف معروف گفته‌اند: «هرکاری است که علاوه بر حسن(یعنی روا بودن انجام آن) وصف زیادتی را نیز دارا باشد» که بدین ترتیب شامل واجب و مستحب هر دو خواهد بود و منکر «هر کار زشتی است که کننده بداند آن کار زشت است یا او را متوجه زشتی آن گردانند» ؛ که بدین ترتیب، حرام و مکروه را در برخواهد گرفت. در قرآن کریم اهمیت [[امر به معروف]] و ترغیب مسلمانان به اجرای آن و نیز ممانعت از منکر در ۹ آیه در سوره‌های آل عمران، اعراف، توبه، حج و لقمان آمده است.<br/>
از آیه ۱۵۷سوره اعراف که پس از تذکر نشانه‌های پیغمبر اکرم(ص) در تورات و انجیل، بلافاصله [[امر به معروف]] و [[نهی از منکر]] را دستور کار او اعلام می‌کند، اهمیت این دو فرع در دین اسلام بلکه در حوزه بشری معلوم خواهد شد.<br/>
در سنت نیز همین اهمیت را برای [[امر به معروف]] و [[نهی از منکر]] می‌بینیم. از رسول اکرم(ص) روایت شده است: «به معروف امر کنید و از منکر باز دارید پیش از آنکه دعا کنید و پذیرفته نشود» (سنن ابن ماجه، حدیث۴۰۰۴).<br/>
و در روایت دیگری است که: «مردم به خوبی زندگی می‌کنند، چندان که به معروف امر و از منکر نهی نمایند و در کار نیک همکاری داشته باشند و اگر نکردند، برکت‌ها از آنان گرفته می‌شود و بعضی بر بعض دیگر دست اندازی می‌کنند. آنگاه نه در زمین یاوری خواهند داشت نه در آسمان» (جواهرالکلام، باب [[امر به معروف]] و نهی از منکر).<br/>
محمدبن جریر طبری در تاریخ، از فقیه ابن ابی لیلی روایتی آورده است و مضمون آ ن روایت در زمره سخنان کوتاه امیرالمومنین علی(ع) دیده می‌شود. عبدالرحمن بن ابی لیلی از کسانی است که با پسر اشعث برای جنگ با حجاج بن یوسف بیرون شد. وی ضمن سخنانی که برای برانگیختن مردم به جهاد می‌گفت، چنین گفته است: «روزی که با شامیان دیدار کردیم شنیدم، علی(ع) می‌فرمود: ای مومنان، آنکه ببیند ستمی می‌رانند، یا مردم را به منکر می‌خوانند و او به دل خود نپسندد، سالم مانده و [[گناه]] نورزیده و آنکه به زبان انکار منکر کرد، مزد یافت و از آنکه به دل انکار کرد برتر است و آنکه با شمشیر به انکار برخاست تا کلام خدا بلند و گفتار ستمکاران پست گردد، او کسی است که راه رستگاری را یافت و بر آن ایستاد و نور یقین در دلش تافت».<br/>
اجرای [[امر به معروف]] و [[نهی از منکر]] سبب می‌شود تا اگر فردی از راه راست بیرون رفت، او را باز گردانند و یا اگر خواست از راه برون شود، وی را به حال خود نگذارند.<br/>
اهمیت [[امر به معروف]] و [[نهی از منکر]] در اسلام تا بدانجاست که قرآن اجرای این دو فرع را نشانه اجتماع بهتر یا اجتماع صلح خوانده است: «کنتم خیرامه اخرجت للناس تأمرون بالمعروف و تنهون عن المنکر و تومنون بالله» (آل عمران۱۱۰،).<br/>
مرحوم علامه طباطبایی در تفسیر این آیه می‌نویسند: «ذکر [[ایمان به خدا]] پس از [[امر به معروف]] و [[نهی از منکر]] از قبیل ذکر کل بعد از جزء یا ذکر اصل پس از فرع است» (المیزان، ج،۳ ص۳۷۶).<br/>
در سوره [[حج]] بر پا داشتن نماز و پرداخت [[زکات]] و [[امر به معروف]] و [[نهی از منکر]] جزو وظیفه کسانی آمده است که به یاری خدا برمی خیزند و خدا آنان را یاری می‌کند تا در زمین مستقر شوند و حکومت اسلامی را برپا دارند و شرط دوام چنین حکومتی، اجرای [[امر به معروف]] و [[نهی از منکر]] است(حج/۴۱).<br/>
از مفاد آن آیه کریمه و این حدیث و ده‌ها حدیث دیگر در این باره آمده است، در می‌یابیم که [[امر به معروف]] و [[نهی از منکر]] پشتوانه اجرای احکام و مایه قوام اجتماع صالح است و شاید به خاطر همین اهمیت باشد که فقها، رضوان الله علیهم، مبحث [[امر به معروف]] و [[نهی از منکر]] را در کتاب‌های فقهی پس از کتاب جهاد قرار داده‌اند تا معلوم شود چنان که جهاد حافظ مرزهای دین و موجب گسترش اسلام در دیگر سرزمین هاست، [[امر به معروف]] و [[نهی از منکر]] ضامن اجرای احکام در حوزه مسلمانی است و نتیجه آن حفظ امت از لغزش‌ها و نگاهداری حوزه مسلمانی در سلامت کامل است.<br/>
اما [[امر به معروف]] واجب عینی است یا کفائی و بر فرض دوم چه کسی یا کسانی باید آن را اجرا کنند، بحث‌هایی است که برعهده فقهاست و جای آن رساله‌های عملی یا کتاب‌های مبسوط فقهی است.<br/>
آنچه در این بحث مطرح می‌شود اثر اجتماعی این دو فرع است و نیز زیان یا زیان‌هایی که به دنبال اجرا نشدن آن، دامنگیر اجتماع مسلمانان خواهد شد. چنان که گفتیم [[امر به معروف]] و [[نهی از منکر]] ضامن اجرای سعادت مردم و باقی ماندن اجتماع صالح است. می‌دانیم هر اجتماعی هنگامی سالم و صالح خواهد بود که مقررات و احکامی که برای نظم آن اجتماع وضع شده نسبت به عموم و در همه شرایط اجرا گردد. اگر در اجرای چنین احکام در موردی خاص تعللی رود، شاید به نظر بعضی چندان مهم ننماید و بگویند از این تقصیر جزئی چه زیان کلی دامنگیر اجتماع خواهد شد؟ اما باید دانست اگر جزئی بی عدالتی در اجتماعی پدید گردید و فوری آن را برطرف نکردند، بی عدالتی‌های بزرگتری را یکی پس از دیگری در پی خواهد داشت. آنگاه زمانی می‌رسد که برای جبران ضایعه بسیار دیر شده است.<br/>
برای اینکه موضوع روشن تر شود، به اجتماع عصر رسول خدا(ص) نظری می‌افکنیم؛ اجتماعی که پس از تأسیس حکومت اسلامی به موجب احکام الهی در مدینه منوره پدید گردید و تا پایان زندگی رسول(ص) و سالیانی چند پس از رحلت او پایدار ماند. آن اجتماع چرا سالم و موفق ماند، چرا با آن عِدت و عده اندک به چنان فتح‌های بزرگ رسید؟ آیا جز آن بود که فرمانروا و فرمانبردار خود را مقابل قانون خدا مساوی می‌دانستند و آیا جز برای آن بود که برای اجرای حکم خدا از سرزنش سرزنش کنندگان نمی‌ترسیدند و اجرای حق را حتی دربارهٔ خود حرمت می‌نهادند؟<br/>
رسول خدا [[صلوات]] الله علیه که دارای نفس قدسی است، در پایان زندگانی و در روزهای آخرین عمر از یاران خویش خواست تا اگر حقی بر او دارند، بگیرند.<br/>
مولای متقیان، علی بن ابی طالب(ع) که به اعتقاد ما شیعیان دارای مرتبه عصمت است، بارها از یاران خود می‌خواست که خیرخواهی خویش را از او دریغ ندارند و حق او را با این خیرخواهی بگذارند. او در یکی از خطبه‌هایش می‌فرماید: «فلا تکفوا عن مقاله بحق او مشوره بعدل فانی لست فی نفسی بفوق ان اخطی ولا آمن ذلک من فعلی الا ان یکفی الله من نفسی ما هو املک به منی» (خطبه۲۱۶).<br/>
اما مقدمات تعطیل این دو فرع از آغاز دهه چهارم [[هجرت]] پدید گردید و از سال ۴۱ هجری به بعد حکومت‌ها کوشیدند تا دهان امرکنندگان به معروف و نهی کنندگان از منکر را ببندند و اگر خاموش نشدند، آنان را بکشند. شهادت حجربن عدی و چند تن از دوستان امیرالمومنین(ع) نمونه‌ای از این تجاوزهاست. با این همه در آن اجتماع پرخفقان، باز هم کسانی پیدا می‌شوند که برابر حاکمان می‌ایستادند یا حداقل حاکمان را اندرز می‌دادند.<br/>
از دوره راشدین، رسم آن بود که واعظان و خطیبان سخن خود را با جمله «اتق الله» آغاز می‌کردند. نخستین کسی که مردم را از این کار بازداشت، عبدالملک، پسر مروان بود که گفت: هر کس به من «اتق الله» بگوید، گردن او را خواهم زد.<br/>
چنان که آشنایان به تاریخ تمدن اسلام می‌دانند، تشریفات درباری و فاصله میان حاکم و مردم که از عصر معاویه آغاز شده بود، در دوره مروانیان به کمال رسید.<br/>
تعطیل تدریجی [[امر به معروف]] و [[نهی از منکر]] در حوزه اسلامی اصل مساوات اجتماعی را که در کتاب و سنت رسم شده است به هم زد. قرآن کریم می‌گوید: «ما شما را از مرد و زن و از طایفه‌ها و قبیله‌ها آفریدیم تا با یکدیگر آشنا شوید و گرامی‌ترین شما نزد خدا پرهیزکارترین شماست» (حجرات/۱۳).<br/>
اما هنوز سده نخستین [[هجرت]] پیغمبر به پایان نرسیده بود که نژادها از یکدیگر جدا شدند و برخی را بر برخی دیگر امتیاز پدید آمد.<br/>
تتبع در تاریخ تمدن اسلامی نشان می‌دهد، هرگاه کسانی برابر حاکمان جور می‌ایستاده‌اند و آنان را به [[تقوا]] امر و از منکر نهی می‌کرده‌اند و آن حاکمان یا از روی رضا و یا از بیم شورش مردمان اندرز آنان را می‌پذیرفته‌اند. آن اجتماع لااقل در برهه‌ای از تاریخ به سعادت می‌زیسته است، اما در سراسر دوره زمامدارانی که به نام اسلام بر مردم حکومت می‌کردند، شمار اینان اندک است. کسانی که به اجرای این وظیفه دینی برمی خاسته‌اند، فقیهان و واعظانی بوده‌اند که در راه خدا بیم مال و جاه و جان نداشته‌اند.<br/>
در آغاز دوره عباسی، در حکومت منصور، در خلافت مأمون، معتصم، متوکل و در تاریخ حکومت حاکمان ایران، مصر، آفریقا، گاه گاه بعض این مجاهدان راه خدا دیده می‌شوند و اینان عموماً از کسانی بوده‌اند که راهبری یا راهنمایی مسلمانان را به عهده داشته‌اند؛ فقیهان یا واعظان و مذکران و به تعبیر ساده تر علمایی که حفظ شریعت بر عهده ایشان بوده است یا واعظانی که در راه ارشاد بندگان تنها خدا را در نظر داشته‌اند و به مال و جاه دنیا ننگریسته‌اند و بیم جان بر خود راه نمی‌داده‌اند.<br/>
چنان که گفتیم، شمار اینان در هر دوره از حکومت پادشاهان خودکامه اندک بوده است، اما اگر بخواهیم نام آنان را استقصا کنیم، در حوصله این مقاله کوتاه نمی‌گنجد.<br/>
به حادثه‌های سده‌ای که تازه از آن گذشته‌ایم بنگرید؛ قیام‌هایی که در سامرا، نجف، مشهد و قم برابر امتیاز تنباکو و دیگر امتیازهای خارجی رخ داد. مشروطیت و کوشش در حفظ حدود شرعی آن، کشف [[حجاب]] و فرنگی مآب شدن مردم و دیگر [[بدعت]]‌ها و کاری که علمای اسلامی به نام [[امر به معروف]] یا [[نهی از منکر]] انجام دادند. قیام امام خمینی در سال ۱۳۴۲ را همه به یاد داریم. او هنگامی که تشخیص داد، منکر یا منکراتی در حوزه ایران اسلامی آغاز شده است، بر جان خود نترسید و به پاخاست. دستگیری، زندانی شدن و تبعید را بر خود هموار کرد. نوشت و گفت و نهراسید و سرانجام چنان که دیدیم، حکومت اسلامی را در ایران تأسیس فرمود.<br/>
بقا و صلاح و سلامت این اجتماع که با خون هزاران شهید به وجود آمده، در گرو پایبند بودن مردم مسلمان به اصول و فروع دین آن اجتماع است و پایبند بودن آنان در گرو اجرای [[امر به معروف]] و [[نهی از منکر]] است.<br/>
منبع: <br/>
هفته نامه / خردنامه / ۱۳۸۵ / شماره ۲ ۱۳۸۵/۰۰/۰۰<br/>
<div class="source"><span class="title">منبع:</span><span class="text"> [http://www.bashgah.net/fa/content/show/20217 سایت باشگاه اندیشه] - تاریخ برداشت: 29-12-84</span></div>
<div class="hold">
<div class="return">بازگشت به [[مقالات]] </div>
</div>