نمایش مبدأ برای راهبردهای اصلاح در حکومت علوی

<div class="head1">راهبردهای اصلاح در حکومت علوی </div>
نویسنده:  عباس مخلصی<br/>

== مقاله ==
بازنگری و ارزیابی دیدگاه‌ها و نگره‌های پیشین و درنگ ورزیدن دربارهٔ آنچه که شکل گرفته و بر اساس ذهنیتها خلق و آفریده شده است ویژه انسانها و شاخصه جامعه انسانی است. انسانهای خردمند و جامعه‌های پویا و زنده همواره در انتظار فرصت و مجال هستند تا کارکردهای خود را و چگونگی رفتارها و ایستارهای حاکم بر جامعه را بازنگرند و در باره آنها به اندیشه ورزی و درنگ نشینند نقد کنند اندیشه بورزند و به اصلاح و بازسازی دست بزنند.<br/>
از رهگذر همین درنگ بازنگری و ارزیابی چه بسا به درک و بینش تازه‌ای از حرکتهای اجتماعی می‌رسند. بینشی که گسستها و کمبودها و یا زیاده رویها و کوتاهیهای صورت گرفته در ساحت جامعه و حکومت را چاره جویی می‌کند و حرکت خردمندانه تر و مسؤولانه تر را نوید می‌دهد.<br/>
حرکت اصلاح که براستی دوام و پایایی حیات جمعی و پویایی جامعه را پایندانی و آسان می‌کند در حقیقت جست وجوی ژرف تر ریشه‌های زندگی و برخورد انتقادی;اما مسؤولانه به جامعه حکومت قدرت و فرهنگ است; نهادهایی که حیات و پویایی و خیزش اجتماعی را برای آدمیان فراهم می‌آورد و پیشرفت و تمدن سازی را در خود نهفته دارد.<br/>
پدیده انقلاب اسلامی که به حق دریچه‌ای تمام گشوده و جاده‌ای فراخ به دنیای اصلاحات و تجربه‌ای اصلاح طلبانه به شیوه اسلامی بود در درون خود نیز امکان شکل گیری حرکتهای اصلاحی را به گونه مدام و همیشگی پدید آورد و باب نقد واصلاح و ساختار شکنی را در ساحت جامعه و نظام به تمام بر روی مردم گشود. در فرایند دگردیسیهای پس از انقلاب که با بهره گیری از تجربه‌ها و دادوستدهای فکری گامهای اصلاحی به صورت خودجوش و بدون شتاب زدگی در حوزه‌های گوناگون مدیریت نظام برداشته شد مانند قطع بستگی با آمریکا که امام خمینی آن را انقلاب دوم نامید اصلاحات و بازنگری در قانون اساسی اصلاح ساختار قوه مجریه و حرکتهای اصلاحی دیگر که برای بالا بردن توان مدیریتی نظام در پیاده سازی هدفهای انقلاب به وجود آمد گواه روشن بر بازبودن راه اصلاح در درون نظام است.<br/>
با یک نگاه دقیق در می‌یابیم که بسیاری از مایه‌های فکری و ایده‌ها و آرمانهای اصلاح طلبانه که امروزه در گفتارها و شکلهای بیانی مطرح است تازه نیستند بلکه از سالهای نخست انقلاب مورد بحث و گفت وگو بوده‌اند و در جهت دستیابی به آنها همواره تلاش شده است. هم اکنون که انقلاب از پلهای لرزان و گذرگاه‌های سخت و مخاطره آمیز گذر کرده و همه چیز آرام گرفته است. این فرصت پیش آمده تا آرمانهای انقلاب جدی تر و عینی تر واشکافی شود و به گونه ویژه مورد نقد و بررسی قرار گیرند.<br/>
به هر روی دریافت ما از اصلاح و اصلاحات آن چیزی است که پیوسته می‌تواند در جامعه و حکومت رخ دهد بی آن که اسلامی و اصول ارزشی آن زخم بردارد; زیرا بهینه سازی و اصلاح نظام هیچ گاه با شاکله اسلامی آن ناسازگاری ندارد بلکه حرکت اصلاح برای تواناسازی و بهروزی و توان مندی نظام اسلامی حرکتی پیش رونده و به جدّ یک حقیقت بایسته است. از یک سو رخنه فساد و پیدایی کژ راهه روی همواره جامعه و نظام را تهدید می‌کند و از دیگر سوی حکومت دارای چهره‌ای سیّال و رشدیابنده است به تلاش پی در پی نیاز دارد.روشهای اداره نیز پایان ناپذیرند و پیوسته تجدید می‌شوند. اگر اصلاح نو به نو انجام نگیرد و شیوه‌های دستیابی به ایده‌های اجتماعی به سازواری خواسته‌ها و نیازهای زمان باز شناسی و اصلاح نشوند ناکارآمدی در سیستمهای مدیریت رخ می‌نماید و کم کم رکود و ایستایی و واماندگی بر جامعه و نظام سایه می‌افکند و آن را به شدت شکننده و آسیب پذیر می‌کند.<br/>
امام خمینی در ترسیم استراتژی آینده انقلاب دست اندرکاران نظام را بر این حقیقت آگاه کرده است:<br/>
(چه بسا شیوه‌های رایج اداره امور مردم در سالهای آینده تغییر کند و جوامع بشری برای حل مشکلات خود به مسائل جدید اسلام نیاز پیدا کند. علمای بزرگوار اسلام از هم اکنون باید برای این موضوع فکری کنند.)۱
اصلاح به همان نسبت که حقیقتی بایسته و لازم است حرکتی دقیق حساس نیز هست. حرکتهای عصیان آمیز و خالی از هرگونه محتوای درست و خردمندانه با انگیزه‌های مشوّش و غیرمتعالی نمی‌تواند نیاز اصلاحی جامعه را پاسخ گو باشد. حرکت اصلاح در صورتی برای نظام و جامعه مفید می‌افتد و راه تکامل پیشرفت و تعالی را می‌گشاید که دارای مبانی درست و محکم باشد از روشها و راهکارهای شناخته شده و خردورزانه پیروی کند با انگیزه مردم خواهی و تعالی جویی همراه باشد و بیرون از مدار حق و حقیقت چیزی را نجوید و نخواهد.<br/>
پی گرفتن اندیشه اصلاح در جامعه دینی افزون بر شناخت و آگاهی از برنامه‌ها و ادعاهای اجتماعی دین در آشنایی با گزاره‌های اثرگذار در انجام بهینه اصلاح نقشی بسزا دارد. برای این هدف بازنگری سیره سیاسی و حکومتی امام علی(ع) از آن جهت که دستاورد یک دوره پنج ساله تجربه اجرایی و مدیریتی معصوم است بویژه آن که فلسفه حاکمیت سیاسی آن حضرت پدید آوردن اصلاح حقیقی در همه زوایای اجتماع و مدیریت این دوره در امور خرد و کلان رهیافتی اصلاحی داشته است برای ما که هم اینک در مسیر تجربه حکومت اسلامی همواره برای اصلاح و ناهنجارزدایی حاکمیت مدیریت و اقتدار نیازمند مدل و الگویی سازگار با دین هستیم می‌تواند منبع خوبی برای استنباط و فهم و کشف اصول ارزشها و راهکارهای اصلاح و اصلاح خواهی در فضای اسلامی باشد.<br/>

== شاخصه اصلاح گری در حکومت علوی ==
شکل گیری حکومت امام علی(ع) در پی نابسامانیهایی بود که در حاکمیت خلفای پیشین بویژه در دوره خلافت سوّمی آشکار شد. اصرار و پافشاری به پاخاستگان برای سپردن نظام سیاسی به علی(ع) آن حضرت را بر آن داشت تا حکومت و رهبری سیاسی جامعه را بپذیرد. از سخنان علی(ع) هنگام بیعتِ مردمان اراده جدی آن حضرت برای اصلاحی همه جانبه دانسته می‌شود. کارکردهای حکومتی نیز همین ویژگی را نشان می‌دهد.<br/>
نظام سیاسی که علی(ع) وارث آن شد اگر چه پی و بنیان آن در دوران حیاتِ سیاسی پیامبر(ص) در مدینه ریخته شده بود ولی در دوره خلفای پیشین گسلهایی در پی‌ها و بنیادهای آن پدید آمده بود و پاره‌ای از نابرابریها با آرمانها و مبانی وحیانی اسلام بر آن بار شده بود. دربارهٔ گسلها گسستها و آشفتگیها علی(ع) سخنانی دارد از جمله:<br/>
(شگفتا! کسی که در زندگی می‌خواست خلافت را واگذارد چون اَجَلش رسید کوشید تا آن را به عقد دیگری درآرد.ـ خلافت را چون شتری ماده دیدند ـ و هر یک به پستانی از او چسبیدند و سخت دوشیدند و ـ تا توانستند نوشیدند ـ سپس آن را به راهی در آورد ناهموار پرآسیب و جان آزار که رونده در آن هر دم به سر در آید و پی در پی پوزش خواهد و از ورطه به در نیاید.<br/>
سواری را مانست که بر بارگیر توسن نشیند اگر مهارش بکشد بینی آن آسیب بیند و اگر رها کند سرنگون افتد و بمیرد به خدا که مردم چونان گرفتار شدند که کسی بر اسب سرکش نشیند و آن چارپا به پهنای راه رود و راه راست را نبیند من آن مدت دراز را با شکیبایی به سر بردم رنج دیدم و خون دل خوردم.چون زندگی او به سر آمد گروهی را نامزد کرد و مرا در جمله آنان در آورد. خدا را چه شورایی! من از نخستین چه کم داشتم که مرا در پایه او نپنداشتند و در صف اینان داشتند. ناچار با آنان انباز و با گفت وگوشان دمساز گشتم.اما یکی از کینه راهی گزید و دیگری داماد خود را بهتر دید و این دوخت و آن برید تا سومین به مقصود رسید. و همچون چارپا بتاخت و خود را در کشتزار مسلمانان انداخت و پیاپی دو پهلو را آکنده کرد و تهی ساخت. خویشاوندانش با او ایستادند و بیت المال را خوردند و بر باد دادند.)<ref>(نهج البلاغه) صبحی صالح ترجمه شهیدی خطبه ۹/۳.</ref>
در این سخن امام بر فساد و انحراف سیاسی و اقتصادی جامعه انگشت گذاشته است ولی کژ راهه روی به این دو محدود نمی‌شد. در فرهنگ دین نیز [[بدعت]] پدید آمده بود و سلامت دینداری در آماجگاه تهدید و آسیب قرار داشت:<br/>
(مرا بگذارید و دیگری را به دست آرید که ما پیشاپیش کاری می‌رویم که آن را رویه هاست و گونه گون رنگهاست.دلها برابر آن بر جای نمی‌ماند و خردها بر پای. همانا کران تا به کران را ابر فتنه پوشیده است و راه راست ناشناسا گردیده.) <ref>همان خطبه ۹۲.</ref>
با گذشت بیست و پنج سال از وفات پیامبر(ص) و گذر از سه دوره خلافت چگونگیها و رویدادهای اجتماعی و فرهنگی جامعه اسلامی چنان شده بود که علی(ع) آن را نیازمند غربال می‌دید:<br/>
( بدانید که روزگار دگر باره در بوته آزمایش ریخت مانند روزی کهخدا پیامبر شما را برانگیخت. به خدایی که او را به راستی مبعوث فرمود به هم در خواهید آمیخت و چون دانه که در غربال ریزند یا دیگ افزار که در دیگ ریزند روی هم خواهید ریخت تا آن که در زیر است زبر شود و آن که بر زبَر است به زیر در شود و آنان که واپس مانده‌اند پیش برانند و آنان که پیش افتاده‌اند واپس مانند.)<ref> همان خطبه ۱۶.</ref>
علی(ع) نیک می‌دانست که دست زدن به اصلاح کار ساده و آسانی نیست; زیرا کسانی که در مدت دوازده سال حکومت خلیفه سوم جامعه را به گونه‌ای طبقاتی درآورده‌اند و با گونه گون برتری دادنهای ناروا اسرافها شادکامیها زیسته‌اند و از سوی دیگر مردمی که به پیروی از حاکمیت خلیفگان در حوزه دین و سیاست از نابی و بی آلایشی دینی و ارزشهای اصیل اسلامی و سنّت راستین نبوی دور افتاده‌اند چه بسا اصلاحات را برون شد از سنّت دینی بینگارند و یا سنگینی اصلاح و بازگشت به گوهرها و ارزشها را بر نتابند.<br/>
علی(ع) پس از برعهده گرفتن خلافت با بُرّایی و روشنی تمام جهت گیری حکومت خود را به سوی هدفهای اصلاحی باز شناساند. کژ راهه روان و کسانی که چرخ اصلاح سودها و بهره‌های غیرقانونی و شخصیت دروغین آنان را خرد می‌کرد در پوشش دینداری به جبهه سازی و رویارویی برخاستند ولی حضرت با هوشمندی و اقتدار هدفهای اصلاحی را پی گرفت و به هیچ روی در برابر حرکتها و فشارهای ضداصلاح گری شماری دنیاخواه کوتاه نیامد. در این بین و در این حرکت پرخروش کسانی که داعیه دار اصلاح بودند ولی در زیر بیرق اصلاح گری اعتبار اجتماعی خویش را می‌جستند نتوانستند حرکت پاکبازانه امام(ع) را به سود خویش مصادره کنند; زیرا هدفی که حضرت از اصلاح جامعه و ناهنجارزدایی داشت به باورهای استواری برگشت داشت که از متن وحی برآمده و بر ذهن و فکر و جان آن حضرت نشسته بود. دل مشغولی امام(ع) کسب جاه و اعتبار برای خود و پیرامونیان نبود همه دغدغه خاطر وی بر پا نگهداشتن ارکان دین عدالت امنیت آزادی حفظ حقوق آبادانی و عزّتی بود که در سایه حکومت اسلامی و پیاده شدن دستورها و ایده‌های اجتماعی دین به دست می‌آمد و جامعه را سالم و صالح می‌ساخت.<br/>

== گزاره‌های اساسی در معرفت شناسی اصلاح ==
راستی و درستی اصلاح گری و ناهنجارزدایی و بِه سامانی در جامعه اسلامی به این بستگی دارد که دریافت اصلاح گر از امور بنیادین و شکل دهنده گوناگون اصلاحها چه چیزی باشد; با چه انگیزه و هدفی در عرصه اصلاح حضور یابد برای پیشبرد حرکت اصلاحی چه روش یا روشهایی به کار گیرد با دشواریها چگونه برخورد کند و خلاصه آن که استراتژی کلی خود را چگونه و از کجا الهام بگیرد. پیش فرضها و انگاره‌های معرفت شناسانه که در ذهن و باور اصلاح گر هست بویژه دیدگاه معرفتی او از انسان و جامعه و حکومت و نسبت هر کدام از آنها با دین در جهت گیری و سازمان یافتگی رفتارهای اصلاحی تعیین کننده است. در این جا پیش از آن که گزاره‌های یاد شده را در حرکت اصلاحی امام علی(ع) بررسی کنیم این نکته را یادآور می‌شویم مبانی معرفت شناختی اصلاح به طور دقیق مبانی معرفت شناسانه و دین شناسانه‌ای است که نظریه حکومت اسلامی بر پایه آنها استوار شده و در عمل حاکمیت سیاسی را در ایران اسلامی شکل داده است. به طور کلی این نوشتار در چهار محور ارائه می‌شود که به ترتیب عبارت است از:<br/>
۱. انگیزه شناسی اصلاح.<br/>
۲. روش شناسی اصلاح.<br/>
۳.مدل شناسی اصلاح.<br/>
۴. مشروعیت و اصلاح.<br/>

==  انگیزه شناسی اصلاح ==
هویّت عمل به هویّت انگیزه آن بستگی دارد. از این روی دگرگونی انگیزه سبب دگرگونی عمل می‌شود. از نگاه علی(ع) حرکتهای اجتماعی در صورتی در خور ارج و ارزش است که براستی با انگیزه سالم و صالح و انسانی باشد.<ref>(غررالحکم) آمدی ج۱۹۴/۴ دانشگاه تهران.</ref>توجه به انگیزه اصلاح این دریافت را به همراه دارد که باید در نخستین گام انگیزه را از زمینه‌های آسیب شناختی که بر اراده اثر می‌گذارند; یعنی میلها و بی میلیها جدا نگاه داشت. لغزش اصلاح گر در انگیزه به طور طبیعی کژ راهه روی در حرکت اصلاح را به دنبال می‌آورد و سلامت انگیزه بنیاد درست و استواری را پی می‌نهد که اصلاح را از لغزشها به دور می‌دارد: از همین روی علی(ع) دگرگونیهای اجتماع را بسته به انگیزه و نیّت رهبران و پیشاهنگان حرکتها می‌داند:<br/>
(اذا تغیَّرت نیّة السلطان تغیّر الزمان.)<ref>همان ج۱۲۰/۳.</ref>
وقتی انگیزه درونی زمامدار تغییر یابد روزگار دگرگون می‌شود.<br/>
در نگرش کلی دو گونه انگیزه بر حرکت اصلاح اثرگذار است: نخست انگیزه‌هایی که از درون می‌جوشد دیگر انگیزه‌هایی که انگیزه بیرونی و سرچشمه اجتماعی دارند.<br/>
الف. انگیزه‌های والا: انگیزه‌های درونی وقتی والایند و با ارزش که از آیینها و قانونهای الهی برآید مانند حس مسؤولیت دینی در برابر جامعه و گرایش به تلاشهای خیرخواهانه برای سامان دادن و بهبود بخشیدن حیات مادی و معنوی انسانها. این نوع انگیزه با درکِ تعهد قدسی و انسانی و شناخت وظیفه‌های دینی در درون شکل می‌گیرد و فرد را به سوی حرکتهای اصلاح طلبانه می‌کشاند. هدف خدمت به مردم و جامعه و دستیابی به خواسته‌هایی است که سود عمومی و اجتماعی دارد مانند به پا داشتن عدالت پاسداری از آزادی و حقوق مشروع و قانونی مردم و دیگر رهیافتهای اجتماعی که برای هر حرکت اصلاحی می‌توان در نظر گرفت.<br/>
در حوزه انگیزه شناسی اصلاح علی(ع) بالاترین کمال و پاک‌ترین انگیزه را برای کسی می‌شناسد که با انگیزه خدایی و احساس نوع دوستی و دین خواهی و طرفداری از حق وحقیقت در عرصه اصلاح گری حاضر شود. اصلاح گری با این انگیزه به معنای تلاش خالصانه و صادقانه برای مردم و جامعه است بی آن که سود و بهره‌ای برای خود انتظار داشته باشد:<br/>
(بیعت شما با من بی اندیشه و تدبیر نبود و کار من و شما یکسان نیست. من شما را برای خدا می‌خواهم و شما مرا برای خود می‌خواهید.<br/>
ای مردم! مرا بر کار خود یار باشید و فرمانم را پذرفتار. به خدا سوگند که داد ستمدیده را از آن که بر او ستم کرده بستانم و ستمکار را بگیرم و به ناخواه او را به آبشخور حق کشانم.)<ref>(نهج البلاغه) خطبه ۱۳۶.</ref>
علی(ع) حکومت و اصلاح را برای خدا می‌خواهد حتی مردم را برای خدا می‌خواهد نه برای خودش.با این انگیزه از حقوق سیاسی و اقتصادی مردم و جامعه [[دفاع]] می‌کند چون خدا و دین این کار را از او خواسته است. مسؤولیت انسانی و اجتماعی اش این وظیفه را بر دوش او نهاده است. در سخنی دیگر شفاف و روشن انگیزه‌های غیرخدایی قدرت طلبی و فزون خواهی را از حرکت اصلاحی اش دور دانسته و اموری که انگیزه اصلی اصلاح را برای او پدید آورده چهار چیز شمرده است:<ref>همان خطبه۱۳۱.</ref>
۱. بازگشت به دین و احیای دینداری.<br/>
۲. سامان مندشدن امور اجتماعی مردم.<br/>
۳. نهادینه شدن امنیت برای همگان.<br/>
۴. اجرای قانونهای الهی.<br/>
این امور و انگیزه‌های چهارگانه که در این سخنِ امام(ع) آمده و حضرت در جای جای سخنان خود به آنها اشاره کرده است <ref>همان خطبه ۳ و نامه ۶۲.</ref>نیاز روز امت اسلامی و جامعه دینی بود; زیرا کم کم به سبب سیاستها و برنامه‌های نادرست و غیرمسؤولانه وخودخواهانه گردانندگان حکومت این امور در جامعه رنگ باخته بود و یا به کلی از دست رفته بود. از همین روی هدف گیری اصلاحات علوی به سوی برآوردن این خواسته‌ها و زدودن پیامدهای ناگواری که از ضعف مدیریتی و یا بی قانونیها پیش آمده بود جهت یافت. این نکته در خور توجه است که انگیزه متعالی آن گاه جامعه را به هدفهای اصلاح نزدیک می‌کند که روشهای اصلاحی نیز از روی آگاهی و واقع گرایی همه جانبه انتخاب و به کار گرفته شود. عواملی مانند: جهل و تعصّب و کژاندیشی رهزن نشود و اصلاح گر به گمان اصلاح رو به فساد رود. خوارج به سبب همین عوامل اصلاح را از افساد بازنشناختند و ناآگاهانه به اصلاح واقعی آسیب رساندند.<br/>
ب. انگیزه‌های غیروالا: در سخنان علی(ع) قدرت طلبی و فزون خواهی دنیوی و مادی به عنوان دو عامل خطرساز برای اصلاح گری معرفی شده است.<ref>همان خطبه ۱۳۱.</ref>رخنه این دو عامل به ساحت انگیزه‌های اصلاحی همواره حرکتهای اصلاحی را آسیب رسانده است. در حرکت اصلاحی امام(ع) کسانی مانند طلحه و زبیر داعیه دار اصلاح بودند; امّا انگیزه آنان متعالی و از روی مردم خواهی و بهره مند ساختن آنان از نتیجه و دستاورد حرکت اصلاحی خود نبود. بیش از آن که انگیزه [[دفاع]] و احیای حقوق مردم را داشته باشند در پی بدست آوردن اقتدار و جایگاه و اعتباری بودند که در سایه آن بتوانند بر بهره‌ها و سودهای شخصی و قومی خود بیفزایند. به همین سبب هنگامی شیوه دقیق و عادلانه امام را در تقسیم بیت المال دیدند برآشفتند و به مخالفت برخاستند.<ref>(بحارالانوار) علامه مجلسی ج۳۲/۳۲ مؤسسه الوفاء بیروت.</ref>آن گاه که امام چشمداشت مادی و چنگ انداختن به هرم قدرت آن دو را در روزهای نخستین دید <ref> (شرح نهج البلاغه) ابن ابی الحدید ج۱۷/۱۱.</ref>به انگیزه نامتعالی ایشان پی برد و پافشاری آنان را برای به چنگ آوردن حکومت بصره و کوفه بی پاسخ گذاشت; <ref>(الامامة والسیاسة) ابن قتیبه ج۵۱/۱.</ref>زیرا در منطق امام (ع) آن که در نفس خودکژی و آلودگی دارد نمی‌تواند راستی و درستی و صلاح را در جامعه به پا دارد و انسانها را به راه درست اصلاح رهنمون شود.<br/>
(عجبتُ لِمَن یتصدّی لإِصلاح النّاس ونفسه أشدُّ شیءٍ فساداً.)<ref> (غررالحکم) ج۳۴۰/۴.</ref>
در شگفتم از آن که برای اصلاح مردم به پا می‌خیزد در حالی که خود سخت دچار فساد است.<br/>
آن که با انگیزه‌های نفسانی و دنیاخواهی وارد عرصه تلاشها و تکاپوهای اصلاحی و اجتماعی شود به راحتی سرمایه و بهره‌های عمومی و مردمی را فدای خواسته‌های شخصی می‌کند و این کار با هدفهای اصلاح ناسازگاری دارد. اگر انگیزه تلاش گران در راه اصلاح به دست آوردن قدرت برنده شدن در رقابتهای سیاسی دست انداختن به جایگاهی اجتماعی و چیزهایی از این دست باشد در حقیقت تلاش در راه اصلاح گری پلی برای گذر به آرزوهای گروهی و حزبی و رسیدن به هوای نفسانی خواهد بود.انگیزه درستِ مصلحان در حرکتهای اصلاحی آن گاه شناخته می‌شود که در رفتار و کنشهای فردی و اجتماعی آنان بازتاب داشته باشد. آنان پیش و بیش از دیگران به همه زوایای اصلاح گری خود پای بند باشند:<br/>
(ایّها النّاس إنّی والله ما أحثُّکم علی طاعةٍ إلاّ وأسبِقکُم الیها ولا أنهاکم عن معصیةٍ الاّ وأتناهی قَبْلکم عنها.)<ref>(نهج البلاغه) خطبه ۱۷۵.</ref>
ای مردم! به خدا من شما را به طاعتی برنمی انگیزم جز آن که خود پیش از شما به گزاردن آن برمی خیزم. و شما را از معصیتی باز نمی‌دارم جز آن که خود پیش از شما آن را فرو می‌گذارم.<br/>
ج. انگیزه‌های اجتماعی: در اصلاح گری انگیزه‌ها و سببهای بیرونی به سازواری و اندرخوری اوضاع چگونگیها و رویدادهای اجتماعی و پیوندهای فرهنگی میان ملتها و تمدنها اثرگذاری جدّی دارند.<br/>
در حرکت اصلاحی امام علی(ع) به سبب نبودن زمینه‌ها این عامل وجود نداشت. تمام تلاش حضرت آن بود که تجربه حکومت اسلامی در زمان پیامبر(ص) را به دور از هرگونه کژراهه روی به جامعه اسلامی باز گرداند و فلسفه سیاسی اسلام را در چارچوب همان تجربه بی کم و کاست پیاده کند. تا زمانی که برای سازمان جامعه و ساختار حکومت رقیبی نبود و مسلمانان در مقایسه با جامعه‌ها و حکومتهایی که با آنها در پیوست بودند تجربه و الگوی جدیدی را نمی‌شناختند عامل بیرونی در حرکتهای اصلاحی وجود نداشت. امّا از نخستین برخورد و رویاروییهای جهان اسلام با اندیشه‌ها و دگرگونیهای نوین اروپا در میان نخبگان اسلامی واکنشهایی پدید آمد و اصلاح خواهی با رهیافتی ناسان با آنچه در گذشته‌ها بود پدیدار شد.<br/>
جریان اصلاح و نوسازی اجتماعی و سیاسی شماری از اندیشه وران اسلامی را بر آن داشت تا از این زاویه نیز به اسلام بنگرند و زمینه‌های اصلاح گری اجتماعی را از متن آموزه‌های دین نشان دهند. اینان با باور ژرف به اسلام و توانایی آن برای اصلاح گری و ناهنجارزداییهای جدید به روشنگری دربارهٔ آموزه‌ها و حقیقتهای دینی و هماهنگ سازی آنها با مفهوم نوسازی و پیشرفت رو آوردند. تلاش سیدجمال الدین اسدآبادی و دانش آموختگان در مکتب او برای پدید آوردن شور و انگیزه اصلاح خواهی و اصلاح گری سیاسی و فرهنگی در جهان اسلام با همین باور شکل گرفت. بسیاری از مبانی نظری نهضت مشروطه که نخستین جلوه گاه اندیشه اصلاح خواهی به گونه گسترده فراگیر و همه جانبه در جامعه ایران بود از سوی متفکران و علمای اسلامی با توجه به آموزه‌های اسلام روشن گردید و به عنوان تفکری اصلاح خواهانه بنیان نهاده شد از آن به بعد نیز اصلاح و نوسازی سیاسی و اجتماعی از راه جذب و بهره وری از دستاوردهای فکری و تجربی جدید نقطه وفاق میان گروه‌ها و دسته‌های اصلاح طلب اسلامی و انگیزه بیرونی آنان بوده است.<br/>
همچنین هماهنگ سازی دین و نوگرایی برای [[حفظ دین]] در رفتارهای جدید زندگی و [[دفاع]] از دینداری اجتماعی و به دیگر سخن گذر از سنّت به نوگرایی با حفظ سنّت و نگهداشت اصول و ارزشهای استوار آن را می‌توان در ردیف انگیزه‌های اجتماعی شمرد.<br/>
اصلاح طلبی با این انگیزه در دهه‌های پسین ظهور و بروز گسترده داشته است. این رویکرد اصلاح طلبانه جریان انقلاب اسلامی را تا کنون همراهی کرده است. تدوین قانون اساسی و برپایی نظام جمهوری اسلامی دو دستاورد بزرگ و بارز از این رویکرد است که در دوره بنیانگذاری با انگیزه‌های متعالی پشتیبانی شده است.<br/>
اما بررسی دقیق انگیزه‌ها در گفتمان اصلاح خواهی که اکنون در جامعه به گونه ویژه رواج دارد نشان می‌دهد با آن که انقلاب اسلامی اصلاحات اساسی را در نهادهای اجتماعی و نظام سیاسی به وجود آورد و در عمل گامهای بزرگ برای دستیابی به تمدن الهی ـ انسانی برداشت اکنون نیز به حرکت اصلاحی و ناهنجارزدایی در درون نظامی که بر پایه ارکان انقلاب اسلامی به پا داشته شده نیاز است اما به دلیل قراءتها و دیدگاه‌های گوناگون گونه‌ای ابهام بر فضای نهضت اصلاح گری حاکم شده است. به طورکلی در این حرکت اصلاح گرایانه جدید دو انگیزه ناسازگار با یکدیگر دیده می‌شود. نخست انگیزه‌ای که جریان اصلاح را به برداشتن و نابودکردن آسیبها و آفتهای درون نظام می‌کشاند و با نقد و انتقاد خیرخواهانه و مؤمنانه می‌کوشد تا زمینه اصلاح بایسته و لازم فراهم آید. این دیدگاه به تکامل و پیشرفته سیاسی و مدیریتی نظام در سایه اصلاح همیشگی و پایدار می‌اندیشد و می‌خواهد الگوی اقتدار دینی به درستی و با واقع بینی شکل گیرد.<br/>
در حاشیه این دیدگاه جریانی با ایده‌ها و انگیزه‌هایی پیدا شده که به گونه پیدا و پنهان در تکاپوست تا نهضت اصلاح گری را که به برکت حرکت توفنده مردم پدید آمده از مسیر خارج کند و جامعه و نظام را از درون درهم شکند و این جریان جامعه و نظامهای غربی را بی هیچ درنگ و دقتی در مبانی فلسفی و برآیندهای فرهنگی آن مدل و الگوی آرمانی خود می‌بیند و با عنوان اصلاح خواستار شکل گیری چنان جامعه و نظامی است.از همین روی به گسترش دیدگاه‌های لیبرالیستی غرب می‌پردازد و سکولاریسم را به عنوان یکی از مؤلّفه‌های اصلی آن تبلیغ و ترویج می‌کند.<br/>
بی شک دریافت اصیل و راستین از اصلاح جریانی است که با انگیزه نخست دنبال می‌شود; یعنی اصلاحی که بر اساس واقعیتهای مادی معنوی فکری فرهنگی تاریخی و انسانی نظریه سازی شود و با انگیزه بِه سازی و کارآمدی بیش تر نظام و اصلاح شیوه‌ها و روشهای مدیریت اصلاح در همه ارکان و زوایا پدید آید. در این دریافت اصلاح خواهی به معنای یک حرکت نوگرایانه و پذیرش مطلق نوگرایی نیست بلکه کوششی است در جهت هماهنگی میان فرهنگ و تمدنِ نو با ارزشها و هدفهای متعالی و اجتماعی دین که اینک راه‌های به حقیقت پیوستن و پیاده کردن آنها در بوته نظام اسلامی آزموده می‌شوند.<br/>
نکته اساسی که سخنان علی(ع) الهام می‌کند آن است که در این جریان آموزه‌ها و احکام حیات بخش دین به بوته فراموشی سپرده نشود:<br/>
(لا تصلح دُنیاکَ بمَحقِ دینک.)<ref>همان نامه ۴۳.</ref>
دنیای خود را به نابودی دینت آباد مگردان.<br/>
علی(ع) در این سخن به ما الهام می‌کند که دنیا بدون دین اصلاح نمی‌شود. اشتباه است اگر کسی بپندارد امور جامعه را می‌توان بدون دین اصلاح کرد; زیرا دین قانون درست و واقعی برای اصلاح انسان و جامعه است. هدف گیری حرکت انبیا اصلاح و سامان دادن به زندگی انسانها بر اساس وحی و دین بوده است. خداوند قانونهای دین را برای به پا داشتن نظم و صلح و عدالت فرو فرستاد. جامعه آن گاه به اصلاح می‌گراید که دین به حیات مادی گرمی و روح ببخشد و هدف درست زندگی را به انسان نشان دهد. اصلاحی که به تباه شدن قانونها و ارزشهای دینی و به حاشیه رفتن دین بینجامد به واقع نمی‌توان آن را اصلاح نامید; زیرا آموزه‌ها و قانونهای آسمانی دین بر این اساس فرو فرستاده شده است که انسان هنجارها و ناهنجارها و آنچه به سودش است و آنچه به زیانش است بشناسد و با اجرای آنها از دامهای تباهی آفرین در زندگی برهد و به صلاح و سعادت دست یابد. اگر در جریان اصلاح گری به دین و قانونهای دینی بی توجهی شود در واقع به حقیقتی بی توجهی شده است که در دورانهای تاریخ بشر پایه و اساس اصلی اصلاح بوده و هم اینک می‌تواند باشد. با الهام از سخن امام(ع) هر اندازه که بشر در زندگی از دین ناب جدا شود به همان نسبت از اصلاح واقعی دور شده است:<br/>
(لا یترُک النّاس شیئاً مِن أمر دینهم لأستصلاح دُنیاهم إلاّ فتحَ الله علیهم ما هوَ أضرُّ منه.)<ref> همان حکمت ۱۰۶.</ref>
مردم چیزی از کار دین را برای بهبود دنیای خود وانگذارد جز آن که خدا چیزی را که زیانش از آن بیش تر است پیشاپیش آنان آرد.<br/>
با این باور که اگر انسان دین را از ساحت زندگی براند هدف فلسفه زندگی و حیات را گم می‌کند و به بی راهه می‌رود. در این صورت درمسیر زندگی هر تلاشی را انجام دهد زیان دیده است; زیرا اگر چه ممکن است در نگاه ظاهربینانه و جزئی نگر تلاش خویش را سودمند و مفید بیابد ولی در نگاه کلی چون کژراهه پیموده از هدف دور گشته و زیانش بیش از سودش شده است.مانند آن که در دریا راه ساحل را گم کند هرچه بیش تر در آن حال گم گشتگی بپوید از ساحل بیش تر و بیش تر دور می‌شود. حال اگر در ضمن این بیهوده پویی به قایقی تندرو دسترسی پیدا کند نه تنها قایق برای او سودمند نمی‌افتد که بیش تر برای او زیان آور خواهد بود; زیرا با شتاب از ساحل دور و به کانون خطر نزدیک می‌شود.<br/>

==  روش شناسی اصلاح ==
با آن که دین برای مدیریت اجتماعی به شیوه و روش ویژه‌ای پای نفشرده ولی این نکته مورد توجه دین هست که شیوه‌های مدیریت به گونه‌ای باشد که انسان را بر زیست دینی چه به صورت فردی یا اجتماعی یاری کند و دیگر آن که پیاده کردن هدفها و ایده‌های اجتماعی دین را پایندان و آسان کند: زیرا در غیر این صورت جامعه ایده آل دین پدید نمی‌آید.<br/>
این سخن که دین در ساخت زندگی اجتماعی بشر تنها ارزشها و هدفها را بیان می‌کند و انتخاب روش به علم و عقل واگذار شده است مورد انکار نیست ولی ساده انگاری است اگر انگاشته شود روشها از هر جا و به هر گونه که باشند می‌توانند در جامعه سازی دینی به کار آیند; زیرا چنان نیست که روشها نسبت به هدفها خنثی و ساکت باشند; هر روش برای دستیابی به هدف خاص سازوگار ویژه دارد. برای نمونه عدالت و آزادی که در حکومت اسلامی به عنوان هدف اجتماعی دنبال می‌شوند. همان مفهوم و معنایی را ندارد که در مکتبهایی مانند: سوسیالیزم و لیبرالیزم از آنها سخن می‌رود.<br/>
عدالت و آزادی در حکومت اسلامی به گونه‌ای مورد نظر است که با رشد معنوی و دیگر برآیندهای انسان شناسانه و جامعه شناسانه دین برابر افتد. پس برای رسیدن به چنین هدفی نمی‌توان روشها و شیوه‌های شکل یافته در آن مکتبها را مفید دانست و با توجیهِ بهره گیری از روشهای علمی و عقلی و تجربی بشر برای جامعه اسلامی روا دانست. به طور کلی جهت گیری اصلاحات به سوی ساماندهی جامعه و پیدایی نظام اجتماعی سالم و خوشایند آن گاه بی انحراف پیش خواهد رفت که روشها و راهبردهای اصلاح سازوار با هدفهای مورد نظر در جامعه دینی گرفته شود.<br/>
امام علی(ع) پس از کشته شدن خلیفه دوم در شورای انتخاب خلیفه تنها به این خاطر از حق مسلّم خود چشم پوشید و خلافت سیاسی را نپذیرفت که آنان از او می‌خواستند به روش و شیوه دو خلیفه پیشین جامعه را اداره کند ولی آن حضرت روش آنان را با هدفها و خواسته‌های خود که برآمده از متن دین بود و می‌خواست در حکومت دنبال کند ناهماهنگ و ناسازگار می‌دید. از این روی بود که در گاهِ به دست گرفتن زمام امور جامعه از آن جا که می‌دانست باید دست به اصلاح در همه زوایای حکومت و جامعه بزند به روشنی از روش اصلاح که خود انتخاب خواهد کرد سخن گفت و با همین شرط بیعت مردم را پذیرفت.<br/>
(واعلموا إنّی إنْ أَجبْتکُم رکبتُ بکم ما أعلمُ ولم أصغ إلی قولِ القائل وعَتْب العاتب.)<ref>همان خطبه ۹۲.</ref>
بدانید اگر من درخواست شما را پذیرفتم با شما چنان کار می‌کنم که خود می‌دانم و به گفته گوینده و ملامت سرزنش کننده گوش نمی‌دارم.<br/>
این پندار که با گرفتن روشها از دیگر مکتبها می‌توان هدفهای اجتماعی دین را در جامعه پیاده کرد و یا به اصلاح درست رسید از روی واقع نگری نیست. بی گمان اجرا و به کار بستن روشهایی که در فرهنگ غیر دینی برای هدفهای دنیامدارانه و تهی از هر گونه معنویت دینی و انسانی ساخته و پرداخته شده است یکی از این دو نتیجه را برای ما در پی دارد: یا آن که جامعه در درون خود از محتوای فرهنگی گوهرها و ارزشهای اسلامی و انسانی خالی می‌شود و کژراهه روی در جهت گیریها و هدفها پیش می‌آید یا این که آن روشها به گونه ناکارآمد به کار بسته می‌شود که در این صورت نه تنها به هدفها دست نایافتنی خواهد بود بلکه جامعه در عمل با گوناگون بن بستها و ناکامیها رو به رو خواهد گردید. بسیاری از تنشها و سردرگمیها که هم اکنون در مدیریت سیاسی و اجتماعی و اقتصادی دیده می‌شود زاییده دوگانگیهایی است که میان روشها و هدفهای مورد نظر وجود دارد.<br/>
علی (ع) با پای بندی به اجرای روشهای درستِ اصلاح و دقت و دغدغه در به هنجار درآوردن ناهنجاریها در هر برهه و زمان و با هر زمینه و شرطی بدون هیچ گونه سهل انگاری و سستی این دریافت را الهام می‌کند که روشها و شیوه‌های اصلاح نقش مهمی در رسیدن به هدفهای اصلاح دارند.<br/>

== سازواری روش در حوزه‌های اصلاح ==
در دگردیسی و اصلاح اجتماعی از دو روش: انقلاب و اصلاح سخن رفته است. در شیوه انقلابی نهادهای اجتماعی و ساختارها و رژیمهای گوناگونِ رفتار جمعی به صورت آنی و بنیادی واژگون و ساختار و رژیمی نوین بر جامعه حاکم می‌شود. دو شیوه اصلاح که با عنوان (رفورم) از آن یاد می‌شود به ساخت کلی جامعه و رژیمهای رفتاری حاکم بر آن کاری نیست بلکه به دگرگونیهای جزئی برهه‌ای و تدریجی در درون بنیادهای اجتماعی سفارش می‌شود.<br/>
روش نخست با قهر و شدت همراه است و روش دوم با نرمش و کندی پیش می‌رود.<ref>(انقلاب یا اصلاح) گفت وگو با هربرت مارکوزه و پویر ترجمه هوشنگ وزیری خوارزمی.</ref>
از سخنان علی(ع) استفاده می‌شود که شیوه اصلاح اجتماعی در حوزه‌ها وعرصه‌های گوناگون جامعه ناسانی است. نمی‌توان در تمام عرصه‌ها از یک روش استفاده کرد و یک روش را به کار گرفت. در ساحتها و عرصه‌های مربوط به اخلاق و فرهنگ و اصلاح مردمی و عمومی مسائلی وجود دارد که معماری و مهندسی آن جز از راه نرمش و اصلاح گام به گام امکان پذیر نیست. در حالی که در عرصه سیاسی و اقتصادی این روش کم تر کارآیی دارد.<br/>

== روش اصلاح در حوزه فرهنگ و مردم ==
برای پدیدآوردن دگرگونی در عناصر فرهنگی جامعه و اصلاح بنیادهای عملی مردم روش پند و اندرز مهربانانه و خیرخواهی و گفت وگوی خیرخواهانه و روشنگرانه و… به کار می‌آید.<br/>
علی(ع) به کارگیری این روش را در حوزه مسؤولیت حکومت و رهبری شمرده است:<br/>
(إنّه لیس علی الامام إلاّ ما حُمّل مِن امر ربّه الإبلاغ فی الموعظة والإجتهاد فی النصیحة.)<ref>(نهج البلاغه) خطبه ۹۸/۱۰۵.</ref>
همانا بر امام نیست جز آنچه از امر پروردگار به عهده او واگذار شده: کوتاهی نکردن در موعظت و کوشیدن در نصیحت.<br/>
در این حوزه بخشش سماحت مدارا و آسان گیری شرط پیروزی در حرکت اصلاح است چرا که بدون نگهداشت این امور پند و ارشاد فضای اثرگذاری را نخواهد داشت. در حوزه اصلاحِ ناهنجاریها و کژ فکریها و نارساییهای اخلاقی و تربیتی باید وجود خارجی و بود و هست انسان را که آمیخته به لغزش و خطاست در نظر گرفت. آفریده‌ای که از ذات خود لغزندگی و لغزشکاری نهفته دارد تنها با برخورد تند و خشونت آمیز و حبس و تعزیر نمی‌توان به صراط مستقیم راهش نمود.<br/>
علی(ع) برای بازداشتن بَزَهکاران از بَزَه و اصلاح آنان شیوه‌های جذب و سازوکارهای انسان شناختیِ واقع گرا را اثرگذار می‌داند:<br/>
(وانّما ینبغی لأهل العِصْمة والمصنوع إلیهم فی السّلامة أن یَرحمُوا أهل الذنوب والمَعصیة ویکون الشُّکرُ هو الغالبُ علیهم والحاجزَ لهم عنهم.)<ref>همان خطبه۱۴۰.</ref>
بر کسانی که [[گناه]] ندارند و از سلامت دین برخوردارند سزاست که بر گناهکاران و نافرمانان رحمت آرند و شکر این نعمت بگزارند چندان که این شکرگزاری آنان را مشغول دارد و به گفتن عیب مردمان وانگذارد.<br/>
علی(ع) در نامه به مالک اشتر به او سفارش می‌کند: دستگاه حکومت روش پرده پوشی را نسبت به زشتیها و کاستیهای کسان در پیش گیرد و در این امور کنکاش نکند تا در درون جامعه ریشه دشمنیها و اتهامها بخشکد:<br/>
(و از رعیت آن را از خود دورتردار و با او دشمن باش که عیب مردم را بیش تر جوید که همه مردم را عیبهاست و والی از هر کس سزاوارتر به پوشیدن آنهاست. پس مبادا آنچه بر تو نهان است آشکار گردانی و باید آن را که برایت پیداست بپوشانی و داوری در آنچه از تو پنهان است با خدای جهان است.)<ref>همان نامه ۵۳.</ref>
در سخنان امام(ع) یکی از حقوقی که مردم بر حکومت دارند آن است که حکومت با مردم خیرخواهانه رفتار کند. به کار بستن این روش از سوی حکومت فضای سالم و پایداری را پدید می‌آورد.<br/>
زیرا در چنین فضایی مردمان گروه‌ها و حزبها برانگیخته می‌شوند تا بیش تر به ارشاد و راهنمایی و برخوردهای دلسوزانه و خیرخواهانه بیندیشند و کم تر در صدد افشاگری و پرده دری از یکدیگر برآیند. در جامعه اسلامی و حکومت علوی اصل و اساس در شکل گیری و اصلاح پیوندها میان مردم و حکومت و میان مردم با یکدیگر خیرخواهی و اندرز همراه با چشم پوشی از لغزشها و سماحت نسبت به اشتباهات. حال اگر کسی گروهی و یا حکومت بخواهد در حوزه اجتماع و رفتارهای عمومی بیرون از این روش عمل کند نیاز به دلیل دارد.<br/>

== روش اصلاح در حوزه حقوق سیاسی و اقتصادی ==
هنگامی که گروهی از خواص و نخبگان جامعه حقوق عمومی و مصالح ملّی را نادیده می‌انگارند بی نظمی در هنجارهای سیاسی را پدید می‌آورند و یا شماری امتیاز خواه و زیاده خواه به پخش عادلانه فرصتهای اجتماعی و بهره بهره کردن اموال عمومی اخلال می‌رسانند دیگر جای نصیحت نرمش و حرکت گام به گام نیست بلکه جای ایستادگی و قهر و برخورد انقلابی است.<br/>
علی(ع) برای اصلاح فسادهای سیاسی جلوگیری از برتری گروهی بر گروه دیگر و مبارزه با فسادهای اقتصادی که در دوره سومی به اوج رسیده بود روش انقلابی پیش گرفت; زیرا وقتی پای حقوق عمومی و مصالح ملّی در میان است با نرمش و حرکت گام به گام نتیجه‌ای به دست نمی‌آید.<br/>
برای نمونه امام(ع) دربارهٔ کسانی که به سبب کژفکری و یا پیوند با دشمن و خیانت سیاسی امنیت و مصالح اجتماعی را به خطر می‌اندازند دستور به برخورد سخت و شدید می‌دهد:<br/>
(و خود را از کارکنانت واپای! اگر یکی از آنان دست به خیانتی گشود و گزارش جاسوسان تو بر آن خیانت همداستان بود بدین گواه بسنده کن و کیفر او را با تنبیه بدنی بدو برسان و آنچه به دست آورده بستان. سپس او را خوار بدار و خیانتکار شمار و طوق بدنامی را در گردنش درآر.)<br/>
روش قهرآمیز حضرت در برابر فسادپیشگان سیاسی که به جنگ با ناکثین قاسطین و مارقین انجامید از همین زاویه درخور درنگ و بررسی است.<br/>
امام در گاه پیاده کردن برنامه‌های اصلاحی خود در بخش اقتصادی جامعه‌ای که حاکم بر آن بود به شدت عمل گرایید و بی گذشت با فسادگران اقتصادی برخورد کرد. اکنون به چند نمونه از برخوردهای امام اشاره می‌کنیم:<br/>
۱. حکم امام(ع) دربارهٔ بازگرداندن ثروتها و زمینها و تیولی که سوّمی به ناروا به این و آن بخشیده بود بی هیچ گونه نرمشی آگهی شد:<br/>
(به خدا اگر ببینم که مَهر زنان یا بهای کنیزکان رفته باشد آن را باز می‌گردانم.)<ref>همان خطبه ۱۵.</ref>
۲. در نامه‌ای به ابن عباس که پس از دستبرد به بیت المال از بصره به حجاز فرار کرده بود می‌نویسد:<br/>
(پس از خدا بیم دار و مالهای این مردم را باز سپار و اگر نکنی و خدا مرا یاری دهد تا بر تو دست یابم کیفرت دهم که نزد خدا عذرخواه من گردد و به شمشیریت بزنم که کس را بدان نزدم جز که به آتش در آمد. به خدا اگر حسن و حسین چنان کردند که تو کردی از من روی خوش ندیدندی و به آرزویی نرسیدندی تا آن که حق را از آنان بستانم و باطلی که به ستمشان پدید شده نابود گردانم.)<ref>همان نامه ۳۱۴/۴۱.</ref>
۳. امام(ع) به زیاد بن ابیه نامه می‌نویسد و عقیده روشن و برّای خود را در برخورد با فسادهای مالی وی بیان می‌کند:<br/>
(وإنّی اُقسم باللّه قسماً صادقاً لئن بلغنی أنّک خُنتَ مِن فیء المسلمین شیئاً صغیراً أو کبیراً لأشدَّنّ علیک شدَّة تدَعُک قلیلَ الوَفْر ثقیلَ الظَّهر ضئیل الأمر.)<ref> همان نامه ۲۰.</ref>
همانا من به خدا سوگند می‌خورم سوگندی راست. اگر مرا خبر رسد که تو در فیء مسلمانان اندک یا بسیار خیانت کرده‌ای چنان بر تو سخت گیرم که اندک مال مانی و درمانده به هزینه عیال و خوار پریشان حال.<br/>
نمونه‌های بسیار نشان می‌دهد که علی(ع) در برابر کژ راهه رویها و فسادآلودگیهای سیاسی و اقتصادی روش اندرز سماحت و آسان گیری را پیشه نکرده است.<br/>
در این امور روش اصلاحی و شیوه فسادزدایی حضرت شدید و قهرآمیز بوده است. او بر این باور بود که باید سخت گرفت تا این گونه رفتارهای ناهنجار در جامعه دامن نگسترند و تباهی آفرینند. اکنون نیز باید تلاش ورزید با گوناگون روشهای کارآمد که مباد این گونه رفتار ناهنجار اقتصادی و سیاسی به گونه رفتار رایج درآیند.<br/>
بی گمان شناخت و انتخاب درست جاهایی که باید مهر ورزید و جاهایی که باید چهره دژم کرد و خشم گرفت و فرق گذاشتن میان عرصه‌های اصلاح از جهت به کارگیری روش در حوزه‌های گوناگون اصلاحات یکی از رمزهای پیروزی و کامیابی و به بارنشستن حرکت اصلاح است.<br/>

==  مدل شناسی اصلاح ==
در نگاه علی(ع) اصلاح جامعه فرایندی است که از دادوستد و همکاری و همراهی مردم و حکومت به دست می‌آید. حکومت به تنهایی و بدون همکاری و پشتیبانی مردم نمی‌تواند بروزاندن نسیم اصلاح به تمام زوایای اجتماع توفیقی به دست آورد. همان گونه که مردم نیز برای رسیدن به خواسته‌های اصلاحی خود نمی‌توانند اهرم اقتدار و تواناییهای حکومت را نادیده انگارند:<br/>
(فلیست تصلح الرّعیة الا بصلاح الولاة ولاتصلح الولاة الاّ بإستقامة الرّعیة.)<ref>همان خطبه ۲۱۶.</ref>
از این نگاه آن گاه جامعه سامانی درست پیدا می‌کند که دولت مردان و نخبگان سیاسی از شایستگی فکری و معنوی و مدیریتی برخوردار باشند. پس از این مرحله این مردم هستند که با حضور در عرصه‌های اجتماعی همه گاه شایستگی مدیران نظام را مورد ارزیابی قرار می‌دهند و از این رهگذر از فساد قدرت در مدیریت جامعه جلوگیری می‌کنند.<br/>
حکومت علوی برای اصلاح ساختار جامعه و ساختار اداری از این دو مرحله گذر کرد. امام(ع) هم ساختار مدیریت سیاسی و کارگزاران حکومت را با هدفهای اصلاحی خود هم سو و تراز کرد و هم عرصه سیاسی را برای مشارکت مردم و ابراز نظر باز کرد و توسعه سیاسی را تحقق بخشید. این فرایند اصلاح با بررسی عنوانهای زیر ترسیم و روشن می‌شود:<br/>
الف. بیعت و خواست سیاسی مردم: نقطه آغاز اصلاح در حکومت علوی برگزاری مراسم بیعت به مفهوم واقعی و درستِ آن بود. پیش از علی(ع) انتخاب خلیفه به گونه آزاد مستقیم و با تکیه بر شعور عزم آهنگ و خواست سیاسی مردم نبود. نخستین خلیفه در (سقیفه) با شرکت بخشی از مردم و کارگردانی چند مهره اصلی انتخاب شد. حتی نشانه‌هایی حکایت از زد و بند و نوعی سازش بین شماری از سران گروه‌ها و حزبها پیش از بعثت دارد.<br/>
شرکت مردم در این بیعت محدودِ به شرکت کنندگان در سقیفه بود و دیگر مردمان در برابر عمل انجام شده قرار گرفتند. انتخاب خلیفه دوم تنها با رأی و نظر و میل خلیفه اول پایه ریزی شد و جانشین گزینی بود نه انتخاب.<ref>(الامامة و السیاسة) ج۱ ص۲۳.</ref>
خلیفه سوم هم از سوی شورایی سفارشی برگزیده شد که با ترکیب خاص و جانبدارانه‌ای که داشت نتیجه از پیش روشن بود.<ref>(شرح نهج البلاغه) ابن ابی الحدید ج۱۹۲/۱.</ref>
در مقایسه با این نمونه‌ها تنها علی(ع) بود که در یک بیعت آزاد و مستقل و انتخاب عمومی و مردمی به خواست سیاسی مردم مدینه مهاجرین و انصار و نیز نمایندگان مردم عراق و مصر و یمن<ref>(الفتوح) ابن اعثم ترجمه مستوفی هروی مصحح طباطبایی مجد۳۹۳/ آموزش انقلاب اسلامی تهران.</ref>  نظام سیاسی خلافت را عهده دار شد و در حقیقت پس از پیامبر(ص) این نخستین بیعت واقعی و حقیقی بود که مردم از روی شعور و شناختی که نسبت به شایستگیهای علی(ع) برای احراز خلافت داشتند او را بر می‌گزیدند. این انتخاب و بیعت مردمی چنان با شور و شعور انجام شد که این بار برخلاف بیعتهای نمایشی و ظاهری پیشین سازشکاران سیاسی نه تنها نتوانستند با زد وبند و سازشکاری میان خود انتخاب حزب و قومی صورت دهند و خلیفه را بر مردم تحمیل کنند بلکه خود را در برابر ابتکار عمل مردم یافتند و با آن که سلوک سیاسی علی(ع) را به خاطر ناهماهنگی با مقاصد دنیوی نمی‌پسندیدند ولی راهی جز تسلیم در برابر رأی مردم نداشتند; زیرا مردم با انتخاب خود سرنوشت سیاسی جامعه و امت را رقم زده بودند.<br/>
علی(ع) پس از روی آوردن مردم به وی حاضر نشد دست کسی را در منزل و به دور از چشم مردم به عنوان بیعت کننده بفشرد و در چگونگی برگزاری بیعت نیز اصلاح پدید آورد. بیعت را از حالت فرمایشی و با شرکت گروهی اندک که انحرافی بزرگ در جامعه اسلامی بود به درآورد. زیرا این گونه بیعت سبب می‌شد هر کسی بدون شرکت توده‌های مردم بلکه با شرکت گروهی کوچک از اهل قبیله و هم پیمانان به عنوان خلیفه گمارده شود و نام آن هم بیعت نهاده شود.<br/>
فرمود:<br/>
(بیعت نباید در خفا و بدون رضایت مسلمانان صورت بگیرد.)<ref>(تاریخ الامم و الملوک) ج۴۲۷/۴.</ref>
به دستور امام(ع) اعلام شد تا مردم در مسجد النبی گردآیند و مراسم بیعت با حضور ایشان انجام شود. شمار اندکی که به هیچ روی حاضر نبودند با مردم همراه باشند حضرت آنان را در بیعت آزاد گذارد.<ref>همان ج۷۲/۵ ـ ۷۳.</ref>
علی(ع) در سخنان خود بارها به بیعت آزادانه و مردمی اشاره کرده و چنین بیعتی را شایسته استناد و نمود مشروعیت سیاسی حکومت خود شمرده است از جمله:<br/>
چنین گزارشی می‌دهد:<br/>
(وبایعنیِ الناسُ غیر مُستکرِهین ولامُجبرین بل طائِعین مخیّرین.)<ref>(نهج البلاغه) نامه ۱.</ref>
مردم با من بیعت کردند نه نا دلخواه و نه از روی اجبار بلکه فرمانبردار و به اختیار.<br/>
۲. در سخنرانی در جمع اصحاب ویژه و سران بنی هاشم می‌فرماید:<br/>
(ناگهان دیدم مردم از هر سو روی به من نهادند و چون یال کفتار پس و پُشت هم ایستادند چندان که حَسَنان [دو انگشت شست پا و یااستخوان بازو] فشرده گشت و دو پهلویم آزرده.)<ref>همان خطبه۱۱/۳.</ref>
۳. حضرت در سخنی دیگر صحنه بیعت را چنین ترسیم کرده است:<br/>
(مردم برای بیعت با من چنان یورش آوردند که شتران تشنه به آبشخور روی آرند و چراننده پای بند آنها را بردارد و یکدیگر را بفشارند چندان که پنداشتم خیالِ کشتن مرا در سر می‌پرورانند یا در محضر من بعضی خیال کشتن بعض دیگر را دارند.)<br/>
۴. در سخنی دیگر بیعت از روی شوق شور هیجان و مهربانی مردم را چنین به زیور سخن می‌آراید:<br/>
(همچون ماده شتر که به طفل خود روی آرد به من رو آوردید و فریاد بیعت! بیعت! برآوردید.<br/>
دست خود را پس بردم آن را کشیدید از دستتان کشیدم به خود برگردانیدید.)<ref>همان خطبه ۱۳۷.</ref>
این سخنان نشان می‌دهد علی(ع) تا وقتی که به دلیل توطئه‌های سیاسی از رأی و بیعت مردم محروم ماند کوشید تا وحدت سیاسی و مصلحت اجتماعی امت اسلامی را پاس دارد و آن گاه که با اقبال و بیعت آزاد و آگاهانه مردم روبه رو شد خواست و رأی آنان را محترم شمرد و در عرصه سیاسی حضور یافت.<br/>
این حرکت اصلاحی خواستگاه مردمی نظام را استوار ساخت و راه را برای سازگار کردن خواست سیاسی مردم با دستگاه حکومت هموارکرد.<br/>
ب. ارزیابی درست از حکومت و مردم: چگونگی ارزیابی از حکومت و تعریف و دریافت مفهوم آن پیوندی نزدیک با چگونگی حکومت کردن دارد. اگر ارزیابی ذهنی حاکم از حکومت و فهم و برداشتی که از مفهوم آن دارد چیرگی بر مردم آمرانه سخن گفتن زورفرمایی مردمان فرمانبردار و بی چون و چرا و حاکمان فرمانروا و… باشد رفتار حاکم و کارگزاران وی با مردم هماهنگ با این ارزیابی برداشت و فهم از حکومت است.<br/>
ییعنی رفتار حاکم و طبقه حاکم سلطه گرانه آمرانه و قدرت مدارانه و خودکامانه خواهد بود. اما اگر حکومت به معنای مدیریت اجتماعی آسان سازی زندگی گروهی با نظم و اجرای قانون و برخورد با تباهکاران باشد حکومت گران نهادهای حکومتی و… خود را اجرا کننده قانون و خدمتگزار مردم می‌دانند.<br/>
در چنین رژیمی حکومت و مردم پشت یار و همراه هم خواهند بود. در این صورت نگاه حاکم و دریافت و برداشت وی از مردم انسانی و الهی خواهد بود و مردم را برده و خود را مالک و صاحب اختیار نخواهد دید; بلکه مردم را صاحبان حق و خود را وکیل و امین و پاسدار و نگهبان حقوق آنان خواهد دانست.<br/>
از آن جا که بشر پیوسته شاهد فرمانها و دستورهای خشک و بی روح و به دور از منطق و از روی هوای نفس حاکمان بوده از حکومت همین معنی در ذهن او نشسته است. البته باید به انسانها حق داد. حکومتهای در درازای تاریخ چنین بوده‌اند. بسیار بسیار کم هستند حکومتهایی که روش و منش درستی داشته‌اند. از این روی حکومت حق باید تلاش ورزد با رفتار تک تک کارگزاران خود این گونه نگرش مردم را به حکومت اصلاح کند و گرنه در همه گاه این مشکل بین مردم و حکومت وجود خواهد داشت.<br/>
در برهه‌هایی که پیامبران و مردان حق توفیق یافتند فرهنگ سیاسی مردمان را اصلاح کنند و چهره درست حکومت را بنمایانند این برهه‌ها به عنوان برشهایی استثنایی در تاریخ حکومتها شناخته می‌شوند و در این دوره‌ها بشر بامفهوم صحیح حکومت آشنا شده و چهره هدایت گر و خدمت گزار این نهاد را در سایه وحی و دین تجربه کرده است. خداوند برای آن که برجستگی و جداشدگی ماهوی و مفهومی حکومت در فرهنگ بعثتها را با حکومتهای بشری بنمایاند وقتی از بعثت و رسالت دینی و اجتماعی پیامبران سخن می‌گوید شرح می‌دهد که چگونه تمام پیامبران و قیام گران الهی با جامعه پیوند انسانی و مردمی داشته و مهرورزانه با مردم رفتار کرده‌اند.<ref>سوره (بقره) آیه ۲۱۳.</ref>
شالوده و اساس حرکت و حکومتِ آنان کتاب قانون و میزان بوده است.<ref>سوره (حدید) آیه ۲۵.</ref>
روشن‌ترین چهره حاکمیت در تاریخ حکومت پیامبران الهی یک دهه حکومت پیامبر اسلام در مدینه است. در قرآن زوایای بسیاری از حکومت پیامبر(ص) و پیوندی که وی با مردم داشته بیان شده است.<ref>سوره (اعراف) آیه ۱۵۷; (آل عمران) آیه ۱۵۹ و ۱۶۴; (قلم) آیه ۴.</ref>اگر از زاویه روشن شدن مفهوم حکومت به این گزاره نگاه کنیم می‌بینیم در قرآن عنوان اجتماعی و حکومتی آن حضرت با واژه (ولیّ) آمده است. این واژه بار معنایی خاصی دارد. افزون بر آن که حاکمیت سیاسی و اجتماعی را می‌فهماند چگونگی نگرش و گونه نگاه به پدیده حکومت را نیز روشن می‌کند. (تولّی) و (ولایت) گونه‌ای عهده داری و سرپرستی و حاکمیتی است که با دوستی و مهرورزی و خیرخواهی و اعتقاد به مردم همراه باشد. حکومتی که برای مردم باشد نه برای حاکم. براساس قانون وحی و خواست خدا که خواست مردم است سیاست گذاری کند. آسایش و مصلحت سنجی مردم و جامعه ملاک باشد نه آسایش و مصلحت سنجی حاکم.<br/>
پیامبر(ص) با آن که در رأس هرم جامعه بود و بیش‌ترین محبوبیت و حمایت مردم را با خود داشت با این حال خداوند به او می‌فرماید:<br/>
(لَستَ علیهم بمصیطر.)<ref>سوره(غاشیه) آیه ۲۲.</ref>
در حکومت الهی و دینی هرگونه سیطره و سلطه یک سویه ناروا و ناپذیرفته است. زیرا ریشه دارترین پیوند یعنی پیوند ولایی و اعتقادی میان حکومت و مردم وجود دارد. مردم حکومت را تبلور و نمود باورهای خود می‌دانند و حکومت از این جایگاه مدیریتِ اجتماعی و انسانی را انجام می‌دهد. همین نکته است که حکومت دینی را از حکومت سلطه و سلطنت قهر و غلبه جدا می‌سازد.<br/>
از سخنان علی(ع) به دست می‌آید که در دوره خلافت پس از پیامبر(ص) در مفهوم حکومت انحراف پدید آمده بود و حکومت به معنای نادرست آن که علیه مردم و خواسته‌های آنان باشد نمود یافته بود. در این دوره خلافت و امارت از محتوای دینی خالی شد و چهره فرمانروایی و فرمانبری و حالت چیرگی بر مردم به خود گرفت.<br/>
بویژه این کژی و فساد در دوران خلافت سوّمی بیش تر نمایان شد. علی(ع) دربارهٔ بازشناخت مفهوم حکومت در سنّت راستین نبوی و اصلاح آن در ذهن و فکر جامعه سخنان بسیاری دارد به چند نمونه اشاره می‌کنیم:<br/>
۱. حکومت دهش عنوان نیست و حکومت گری ریاست نیست بلکه زیستی مسؤولانه با مردم است:<br/>
(أأقنعُ مِن نفسی بأن یقال أمیرالمؤمنین ولا أُشارکُهُم فی مکاره الدّهر؟ أو أکونَ أسوةً لهم فی جُشُوبة العَیْش؟)<ref>(نهج البلاغه) نامه ۴۵.</ref>
آیا به همین بسنده کنم که مرا امیرمؤمنان گویند و در ناخوشایندهای روزگار شریک آنان نباشم یا در سختی زندگی نمونه‌ای برایشان نشوم؟<br/>
۲. پیوند و بستگی گفتاری مردم با حکومت در شکل گفت وگوی ساده و بیان واقعیتها و حق گویی باشد تا حکومت از ادای حقوق و انجام مسؤولیتها به دور نیفتد و راه را فراموش نکند و از پرتگاه خطرناک فساد قدرت درامان بماند:<br/>
(فلاتُکلّمُونی بما تکلَّمُ به الجبابرةُ ولاتَتحفَّظُوا منّی بما یُتحَفَّظُ به عند اهل البادرة ولاتُخالِطُونی بالمُصانعة و لاتَظُنُّوا بی اِستثقالاً فی حقٍ قیل لی.)<ref> همان. خطبه ۲۱۶.</ref>
با من چنانکه با سرکشان گویند سخن مگویید و چونان که با تیزخویان کنند از من کناره مجویید و با ظاهرآرایی آمیزش مدارید و شنیدن حق را بر من سنگین مپندارید و مخواهم مرد بزرگ انگارید.<br/>
در منشور حکومتی به مالک اشتر می‌نویسد:<br/>
(و آنان [یاران و همکاران] را چنان بپرور که تو را فراوان نستایند و با ستودن کار بیهوده‌ای که نکرده‌ای خاطرت را شاد ننمایند که ستودن فراوان خودپسندی آرد و به سرکشی وادارد.)<ref> همان نامه ۳۲۸/۵۳.</ref>
۳. زمامدار نباید حکومت را فرمانروایی بر مردم بداند و تنها فرمانبری را از آنان انتظار داشته باشد:<br/>
(ولاتقولنَّ إنّی مُؤَمّرٌ آمرُ فأُطاعُ فانّ ذلک إدغالٌ فی القلب ومَنهکةٌ للدّین وتقرّب من الغِیر.)<ref>همان.</ref>
مگو مرا فرموده‌اند و من می‌فرمایم و اطاعت امر را می‌پایم [انتظار دارم] چه این کار دل را سیاه کند و دین را پژمرده و تباه و موجب زوال نعمت است و نزدیکی بلا و آفت.<br/>
۴. زمامدار امانتدار است نه مالک: امام در نامه‌ای به اشعث بن قیس کارگزار آذربایجان می‌نویسد:<br/>
(وانّ عَملک لیس لک بطُعمةٍ ولکنَّهُ فی عُنقک امانة وأنت مُسترعیً لِمن فوقک.)<ref>همان نامه ۵.</ref>
کاری که به عهده توست نانخورش تو نیست بلکه بر گردنت امانتی است. آن که تو را بدان کار گمارده نگهبانی امانت را به عهده ات گذارده.<br/>
همان گونه که در این نمونه‌ها از گفتار و رفتار امام می‌بینید آن بزرگوار در سخنرانیها و یا رهنمودهای حکومتی به کارگزاران خویش بر این نکته اصرار می‌ورزد. زیرا می‌خواهد انگاره و پندار نادرستی که حاکمان از حکومت گری در ذهن و فکر دارند از فکر و ذهن آنان پاک کند تا حکومت را مالکیت و اختیارداری مردم و ریاستِ نام و نان دار نینگارند. امام(ع) از رهگذر بازشناسی مفهوم و معنای درست حکومت و بازگشت به فرهنگ و ادبیات سیاسی اسلام اصلاح حکومت را می‌جست. بر آن بود ساختار فکر سیاسی مدیران بر مبنای اصالتهای فرهنگی و اجتماعی دین استوار شود تا در رفتارهای سیاسی و حکومتی راه کژ و ناهموار را برنگزینند و در نتیجه بین حکومت و مردم به اصلاح گراید.<br/>
ج. حقوق متقابل مردم و حکومت: توجه به حقوق متقابل مردم و حکومت یکی از اساسی‌ترین راهبرد اصلاحی در حکومت علوی است در نگاه علی(ع) اساساً حق مقوله‌ای دو سویه است هرجا حقّی باشد تکلیفی نیز هست و هر تکلیفی حقی با خود دارد:<br/>
(لایجری لأحدٍ الاّ جری علیه ولایجری علیه الاّ جری له.)<ref>همان خطبه ۲۱۶.</ref>
کسی را حقی نیست جز که بر او نیز حقی است و بر او حقی نیست جز آن که او را حقی بر دیگری است.<br/>
از این نگاه حتی در ساحت کبریایی خداوند که دارای (قدرت مطلق) و (عدل مطلق) است حق یک سویه نیست:<br/>
(اگر کسی را حقی بود که حقی بر او نبود خدای سبحان است نه دیگری از آفریدگان چه او را توانایی بر بندگان است و عدالت او نمایان است در هر چیز که قضا بر آن روان است و دگرگونیها در آن نمایان.<br/>
لیکن خدا حقّ خود را بر بندگان اطاعت خویش قرار داده و پاداش آنان را در طاعت دو چندان یا بیش تر نهاده. ـ از در بخشندگی که او راست و ـ افزون دهی که وی را سزاست.)<ref>همان.</ref>
در نظر علی(ع) پیوندها و بستگیهای اجتماعی انسانها بر حقوق متقابلی استوار شده که خداوند میان آنان قرار داده است. امام(ع) سرآمد مهم‌ترین آنها را حقوق متقابل میان مردم و حکومت می‌داند:<br/>
(وأعظم مَا افترضَ سبحانه مِن تلک الحقوق حقُّ الوالی علی الرّعیّة وحقّ الرعیّة علی الوالی فریضةٌ فَرضها الله سبحانه لکلٍّ علی کلّ فَجعَلَها نظاماً لأُلفَتِهم وعزّاً لدینهم.)<ref>همان.</ref>
بزرگ‌ترین حقّها که خدایش واجب کرده است حق والی بر رعیت است و حق رعیت بر والی که خدای سبحان آن را واجب نمود و حقّ هر یک را بر عهده دیگری واگذار فرمود و آن را موجب برقراری پیوند آنان کرد و ارجمندی دین ایشان.<br/>
با توجه به این سخن و سخنان دیگری که در این باره از امام(ع) در دسترس داریم می‌توان حقوق مردم بر حکومت و زمامدار را چنین برشمرد:<br/>
۱. هماهنگ با قانونهای دین حکومت کند.<ref>(المیزان فی تفسیر القرآن) علامه طباطبایی ج۳۸۵/۴.</ref><br/>
۲. نگهبان و امانتدار مردم و قانون باشد.<ref>همان.</ref><br/>
۳. ادب و فرهنگ و دانش را در جامعه بگسترد.<ref> (نهج البلاغه) خطبه:۳۴ و ۱۷۱ و ۱۸۱ و نامه ۶۷.</ref><br/>
۴. دربارهٔ مردم خیراندیش خیرخواه و دلسوز باشد.<ref>همان خطبه ۳۴.</ref><br/>
۵. برای مردمان امکان بهره گیری کامل از ثروت را فراهم آورد.<ref>همان خطبه ۳۴ و نامه ۵۳.</ref><br/>
در منطق سیاسی علی(ع) مردم می‌توانند این خواسته‌ها و حقوق پنجگانه را به عنوان حقوق اجتماعی خویش از حکومتها بخواهند. دقت در این حقوق نشان می‌دهد که حضرت سه وظیفه و مسؤولیت مهم و اساسی بر دوش حکومت نهاده است:<br/>
۱. توسعه سیاسی. (محور ۱و۲)<br/>
۲. توسعه علمی و فرهنگی (محور ۳ و ۴)<br/>
۳. توسعه اقتصادی. (محور ۵)<br/>
در برابر این حقوق حکومت و زمامدار نیز بر مردم حقوقی دارد که عبارت است از:<br/>
۱. قانونها و فرمانهای حکومت را بپذیرند و از آنها پیروی کنند.<ref>تفسیر (المیزان) ج۳۸۵/۴; (نهج البلاغه) خطبه ۳۴.</ref><br/>
۲. به رأی و انتخاب سیاسی خود پای بندی داشته باشند.<ref>(نهج البلاغه) خطبه ۳۴.</ref><br/>
۳. انتقاد خیرخواهانه را در پنهان و آشکار از حکومت دریغ ندارند.<ref>همان خطبه ۳۴ و ۲۱۶.</ref><br/>
از دید علی(ع) حقوق مردم در مقایسه با حقوق حکومت دایره بیش تری دارد. افزون بر آن حقوق سه گانه حکومت اموری است که بهره‌های آن به طور مستقیم به خود مردم باز می‌گردد; چرا که حکومت با استفاده از آنها نیازمندیهای اجتماعی آنان را سامان می‌دهد.<br/>
بیان این حقوق توجه شایان و آهنگ و تلاش حکومت علی(ع) را به پیاده کردن قانون در همه زوایای اجتماع نشان می‌دهد. این توجه آن حضرت را بر آن داشت از حقوق متقابل زمامدار و مدیرانِ حکومت نیز سخن بگوید:<br/>
(حق شماست بر من که چیزی را از شما نپوشانم جز راز جنگ ـ که از پوشاندن آن ناگذرانم ـ و کاری را جز ـ در حکم ـ شرع بی رأی زدن با شما انجام ندهم و حق شما را از موقع آن به تأخیر نیفکنم و تا آن را نرسانم وقفه‌ای در آن روا ندانم و همه شما را در حق برابر دانم و چون چنین کردم نعمت دادن شما بر خداست و طاعت من بر عهده شماست و چون شما را خوانم درنگ ندارید و در آنچه صلاح است پای پس مگذارید و در سختیها در شوید. و آن را آسان شمارید.)<ref>همان نامه ۵۰.</ref>
از نگاه علی(ع) برپاداری صلاح و سعادت و هماهنگی و هم آوایی عمومی برآیند دادوستد حقوقی در گستره جامعه و حکومت است و به جز این امور مهم دیگری مانند: بزرگ مقدار شدن (حق) در جامعه آشکار شدن راه‌های دین پایدار شدن عدالت و به جریان درآمدن سنّتها در روند فراخور خود برآیندهای دیگر از همین دادوستد است<ref>همان خطبه ۲۱۶.</ref> که اینها را نیز مؤلّفه‌های اصلاح اجتماعی می‌توان شمرد.<br/>
همان گونه که امام(ع) راهبر اصلی و راهکار اساسی اصلاح جامعه را اجرای حقوق متقابل و احترام و پای بندی به آنها در یک پیوند و بستگی دو سویه میان مردم و حکومت دانسته فساد جامعه را نیز پیامد و نتیجه محترم شمرده نشدن و به جریان درنیامدن همین حقوق دانسته است. علی(ع) فسادها و نابسامانیهای درون جامعه را تمام به دشمنان و عوامل بیرونی نمی‌بندد بلکه به کارکرد دو جانبه مردم و حکومت در این مسأله نقش برجسته‌ای می‌دهد. به باور امام(ع) اگر این کارکرد بر پایه نگهداشت حقوق برابر و روبه رو باشد آن گاه هیچ جا و مکانی برای رخنه دشمنان باقی نمی‌ماند. ولی همین که پیوند برابر و روبه روی حکومت و مردم از میان برود. حکومت مسؤولیت و عهد خویش را دربارهٔ حقوق قانونی مردم نادیده بگیرد و مردم نیز حق و حقوق حکومت را در میان خود پاس ندارند فساد و تباهی و نابسامانی از هرسو به درون جامعه و حکومت رخنه می‌کند:<br/>
(اگر رعیت بر والی چیره شود یا والی بررعیت ستم کند اختلاف کلمه پدیدار گردد و نشانه‌های جور آشکار و تبهکاری در دین بسیار. راه گشاده سنت را رها کنند و کار از روی هوا کنند و احکام فروگذار شود و بیماری جانها بسیار و بیمی نکنند که حقی بزرگ فرو نهاده شود و یا باطلی سترگ انجام داده. آن گاه نیکان خوار شوند و بدکاران بزرگ مقدار.)<ref>همان.</ref>
د. شایسته سالاری درنظام سیاسی: علی(ع) با آن که نمودی تمام از تمامت ارزشها و آرمانهای دین است امّا نیک می‌داند که به تنهایی نمی‌تواند ارزشها و آرمانهای متعالی و زندگی ساز دین را در جامعه پیاده کند و از این رهگذر اصلاح واقعی را در قلمرو حکومت خویش پدید آورد.<br/>
او برای به حقیقت پیوستن این هدف ناگزیر از سازمان و نظام هماهنگ مدیریت در قلمرو حکومت خود بود با مدیران صالح صادق متعهد کاردان و دین باور که او را یاری کنند و بازوی اجرایی سیاستهای او باشند. از همین روی به مدیرانی بها می‌داد و کسانی را به پستها می‌گمارد که از هر جهت شایستگی انجام آن را داشته باشند. در حکومت وی هم قبیلگی و خویشاوندی هیچ نقشی در گماردن و بر کنار کردن کسان نداشت بلکه امین بودن و تعهد دینی و ایمانی دو عنصر تعیین کننده بود.<ref>(شرح نهج البلاغه) ابن ابی الحدید ج۲۳۱/۱.</ref>
حضرت به خاطر گماردن فرزندان عباس بر حجاز و یمن و عراق با خرده گیری مالک اشتر روبه روشد. در پاسخ فرمود: آیا من به فرزندان خودم یا فرزندان برادرانم امارتی دادم؟ و این که می‌بینی فرزندان عباس را به امارت گماردم نه به خاطر خویشاوندی است بلکه فردی شایسته تر از آنان نمی‌شناسم و تو اگر می‌شناسی به من بشناسان.<ref>(سیمای کارگزاران علی بن ابی طالب) علی اکبر ذاکری ج۸۷/۱ انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم به نقل از: (بحارالانوار) ج۱۷۶/۴۲; (شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید) ج۹۸/۱۵.</ref>
پستهای سازمانی در حکومت علی(ع) و به دیگر سخن توزیع قدرت در ساختار سیاسی این گونه بود که امام(ع) در رأس حکومت قرار داشت و حکومت مرکزی (خلیفه) برای بخشهای چندگانه قلمرو حکومت والی می‌گمارد و انتخاب حاکم برای شهرهای هر قلمرو و ناحیه برعهده والیان بود.<br/>
امام(ع) با توجه به دو نکته قدرت دولت را میان والیان و حاکمان تقسیم می‌کرد:<br/>
۱. دقت در انتخاب والی.<br/>
۲. کنترل و نظارت.<br/>
امام از ابتدا تلاش می‌ورزید شایستگان را برای مدیریت و اداره هر بخش و ناحیه برگزیند. آن گاه با دادن اختیارهای لازم هر یک را به منطقه مورد نظر گسیل می‌داشت و به هر یک دستور نامه‌ای می‌داد که چسان حاکمان و قاضیان قلمرو حکومتی خویش را برگزینند.<br/>
به مالک اشتر در عهدنامه‌ای که به نام او نگاشت فرمود:<br/>
(در کار عاملان خود بیندیش و پس از آزمودن به کارشان بگمار و به میل خود و بی مشورت دیگران به کاری مخصوصشان مدار که به هوای خود رفتن و برای دیگران ننگریستن ستمگری بود و خیانت و عاملان این چنین را در میان کسانی جو که تجربت دارند و حیا از خاندانهای پارسا که در مسلمانی قدمی پیش تر دارند و دلبستگی بیش تر. اخلاق آنان گرامی تر است و آبروشان محفوظ تر و طمعشان کم تر و عاقبت نگری شان فزون تر.)<ref>(نهج البلاغه) نامه۳۳۲/۵۳.</ref>
علی(ع) افزون بر گزیدن شایستگان و معیار قراردادن شایستگیها نظارت و بازرسی را عامل مهمی برای شایسته سالاری می‌دانست.<ref>همان۳۳۳/.</ref>زیرا این کار بسان عامل بیرونی آنان را ناگزیر می‌کند تا شایستگی خود را در عرصه قدرت حفظ کنند و از فساد و کژی دور بمانند.<br/>
پایداری و پافشاری امام(ع) بر شایسته سالاری سبب شد با کسانی که شایستگی برای عهده داری مدیریت اجتماعی را ندارند از دَرِ سازش درنیاید. کسانی مانند: طلحه و زبیر با آن که از شهرت بالایی برخوردار بودند و چه بسا شرایط سیاسی و موازنه قدرت اقتضای سازش با آنان را داشت با این حال امام(ع) چنین نکرد. چون نمی‌خواست با گماردن سازشکارانه آنان بر شایسته سالاری نظام خدشه وارد سازد و این معیار و اصل اسلامی را بشکند. گریختن شماری از کارگزاران وی به سوی حکومت اموی از آن رو که می‌دانستند در حکومت شایسته سالار علوی باید در برابر رفتار نادرست و خلاف خود پاسخ گو باشند و جایی برای سازشکاری و زد وبند حزبی و قومی وجود ندارد.<br/>
هـ. ایجاد فضای باز سیاسی: در فلسفه سیاسی و فرهنگی اجتماعی اسلام اصل نظارت عمومی و انتقاد از حکومت به عنوان نصیحت و خیرخواهی واحیای سنّت [[امر به معروف]] و نهی از منکر نه تنها (حق) مردم است بلکه (تکلیف) دینی است. درصدر اسلام و حتی تا اندازه‌ای در دوران خلافت ابوبکر و عمر به این اصل به دید احترام نگریسته می‌شده است.<ref>(شرح نهج البلاغه) ابن ابی الحدید ترجمه: مهدوی دامغانی ج۷۴/۱ نشر نی تهران.</ref>
در دوره خلافت عثمان راه یافتن انحرافها و فسادهای سیاسی و فاصله گرفتن نظام مدیریت از فرهنگ و سنت اسلامی سبب شد حق نظارت و انتقاد در امور سیاسی و اجتماعی از مردم گرفته شود. با ابوذر عبدالله بن مسعود و عمار یاسر که از روی احساس مسؤولیت دینی لب به انتقاد گشودند با آن که از صحابه بزرگ پیامبر(ص) بودند و خیرخواه بودن ایشان بر همگان روشن بود به شدت برخورد شد.<ref>(الفتوح)۳۱۵/; (مروج الذهب) مسعودی ج۳۴۷/۲ بیروت.</ref>
بیرون رفتن از مدار این اصل در دوره‌های بعد حیات و شادابی سیاسی امت اسلامی را پژمرد و مردم به بندگان حکومت دگر شدند که در برابر اراده حاکمان و رفتار و برنامه‌های حکومتی آنان حق هیچ پرسش و انتقادی نداشتند.<br/>
ییکی از راهبردهای اصلاحی در حکومت علی(ع) با توجه به زمینه‌های پیشین باز شدن فضای سیاسی و احیای فرهنگ انتقاد اصل نظارت و گفت وگوی خیرخواهانه دربارهٔ امور اجتماعی و حکومتی بود. جنگ جمل پیامد بد استفاده کردن از آزادی بود. امام طلحه و زبیر را آزاد گذاشت. به آنان مجال داد تا از مدینه بیرون روند و به مخالفان سیاسی امام در مکه بپیوندند. این در حالی بود که امام به خوبی از سودایی که آنان در سر می‌پروردند آگاه بود.<ref>(الامامة و السیاسة) ج۵۱/۱.</ref>گروه خوارج در فضای آزاد حکومت علوی به وجود آمد. این گروه به ادامه جنگ در صفین انتقاد داشت و نیز به پذیرش حکمیت از سوی امام.<br/>
امام نمی‌خواست و بر آن نبود که این اصل اجتماعی دین را به خاطر این گونه استفاده‌های نادرست تعطیل کند و با سرکوب و پدیدآوردن فضای بسته سیاسی جامعه را از حرکت بازایستاند. امام باز بودن فضای سیاسی را برای رشد و پیشرفت جامعه آن اندازه اثرگذار می‌داند که حاضر می‌شود این سختیهای شکننده را تحمّل کند; اما حق انتقاد و اعتراض از مردم گرفته نشود و حیات حقوق سیاسی درجامعه حفظ شود. امام(ع) از همان آغاز با برگذاردن بیعت آزاد حق مشارکت مردم را در عرصه سیاسی آشکار ساخت و حقوق سیاسی از دست رفته آنان را احیا کرد.<br/>
هنگام بیعت مردی مصری: سودان بن حمران مرادی به علی(ع) گفت:<br/>
ای ابوالحسن! ما بدین شرط با تو بیعت می‌کنیم که اگر چونان عثمان در میان ما عمل کردی تو را بکشیم.<br/>
علی(ع) پاسخ داد: آری.<ref>(الفتوح) ج۲۴۶/۲ ـ ۲۴۷.</ref>
این پاسخ نشان می‌دهد امام(ع) حق هرگونه اعتراض و انتقاد دربارهٔ مسائل سیاسی جامعه را برای مردم می‌پذیرد و حاضر است در برابر حکومت خود پاسخ گو باشد. از همین روی در دوران حکومت همواره مردم را بر می‌انگیخت تا اگر انتقاد و سخن و نظر حقّی دارند بگویند بدین گمان نباشند که شنیدن آن بر وی سنگین است:<br/>
(از من کناره مجویید و با ظاهر آرایی آمیزش مدارید و شنیدن حق را بر من سنگین مپندارید و نخواهم مرا بزرگ انگارید چه آن کس که شنیدن سخن حق بر او گران افتد و نمودن عدالت بر وی دشوار بود کار به حق و عدالت کردن بر او دشوار تر است. پس از گفتن حق یا رأی زدن درعدالت باز مایستید که من نه برتر از آنم که خطا کنم و نه در کار خویش از خطا ایمنم. مگر که خدا مرا در نفس کفایت کند.)<ref>(نهج البلاغه) خطبه ۲۱۶.</ref>
علی(ع) به فرموده خود<ref>همان خطبه ۳.</ref> و همه خردمندان زمان خود و همه کسانی که در سیره آن حضرت به مطالعه و درنگ و ژرف کاوی پرداخته‌اند در میان اصحاب پیامبر(ص) سزاوارترین و شایسته‌ترین شخص برای حکومت بوده است. با این حال از مردم می‌خواهد از حکومت او فاصله نگیرند و سخنان و پیشنهادهای خود را دربارهٔ مدیریتها و سیاستهای جاری جامعه بیان کنند تا در این امور لغزش و اشتباهی صورت نگیرد و جامعه زیان نبیند. در سخنی دیگر پس از سپاسگزاری از مردم و یارانش خطاب به آنان می‌فرماید:<br/>
(فأعینونی بمُناصحةٍ خَلیّةٍ مِن الغشّ سلیمةٍ مِن الرَّیْب.)<ref>همان خطبه ۱۱۸.</ref>
پس مرا یاری کنید به خیرخواهی نمودن نصیحتی تهی از دغلی و دورویی بودن.<br/>
این سخنان و خواسته‌های حضرت ریشه در آموزه‌های وحی دارد. قرآن به روشنی مسلمانان را به (شور و مشورت)<ref> سوره (آل عمران) آیه ۱۹۵; سوره (شوری) آیه ۳۸.</ref>(شنیدن سخنها و نظرها و پیروی از بهترین آنها)<ref>سوره (زمر) آیه ۱۸.</ref>(تواصی به ارزشها و حقّها)<ref>سوره (عصر) آیه ۳.</ref>و (امر به هنجارها و معروفها و نهی از ناهنجاریها و منکرها)<ref>سوره (آل عمران) آیه ۱۰۴.</ref>فرا خوانده است و هیچ کس را استثنا نکرده و فوق این امور قرار نداده است. این مقوله‌های دینی با خواستگاه سیاسی ـ اجتماعی که در نهج البلاغه و سخنان علی(ع) دربارهٔ آنها بسیار سفارش و تأکید شده است با مسأله آزادیهای اجتماعی و بازشدن فضای سیاسی پیوند نزدیک دارد; زیرا این امور وقتی ممکن می‌شود که در بدنه جامعه و نظام مجاری و زمینه‌های لازم برای اجرای آنها پیش بینی شده باشد.<br/>

== مجاری نقد و انتقاد سیاسی ==
امر به معروف و نهی از منکر و خیرخواهی و نقد و انتقادهای درست و برابر با واقع در ساحت سیاسی و اجتماعی زمینه‌هایی می‌طلبد تا مردم با استفاده از آنها بتوانند این آموزه‌ها را به کار بندند. حکومت اسلامی تنها مرجعی است که وظیفه دارد مجاری و راه‌های درخور برای پیاده شدن و اجرای این دستورها و آموزه‌های دینی را فراهم کند. از سخنان علی(ع) سه راه به عنوان مجاری نقد و انتقاد سیاسی به دست می‌آید.<br/>
۱. گفت وگو و رایزنی با حکیمان و فرزانگان جامعه: از نگاه علی(ع) اصلاح جامعه با مشاوره و نظرخواهی و توجه به دیدگاه‌ها و طرحهای صاحبان رأی و نظر به نتیجه می‌رسد. از این روی به مالک اشتر سفارش می‌کند:<br/>
(وأکثر مُدارسَةً العُلماء ومُنافَثةَ الحکماء فی تثبیت ما صلحَ علیه أمر بلادک وإقامةِ ما اسْتقام به النّاسُ قبلک.)<ref> (نهج البلاغه) نامه ۵۳.</ref>
با دانشمندان فراوان گفت وگو کن و با حکیمان فراوان سخن در میان نه در آنچه کار شهرهایت را استوار دارد و نظمی را که مردم پیش از تو بر آن بوده‌اند برقرار.<br/>
همدمی با حکیمان و گفت وشنود با دانایان این زمینه را به وجود می‌آورد که آنان با نگاه بیرون ضعفها و خطاهایی که در نظام و سیاستگذاریهای آن می‌بینند بازگویند و با حاکم در میان نهند و از این راه ضریب احتمال خطا در مدیریت اجرایی نظام پایین می‌آید و زاویه انحراف کم می‌شود:<br/>
(مَن استقبَل وجوهَ الآراء عرَف مَواقعَ الخطاء.)<ref> همان حکمت ۱۷۳.</ref>
آن که پیشاپیش رأیها تاخت درست از خطأ بازشناخت.<br/>
روشن است که مشارکت اهل فکر و اندیشه نیاز به فضای باز سیاسی دارد. تا ایشان آرا و نقطه نظرهای خود را بی دغدغه بیان کنند و حکومت تحمّل و سعه صدر برای شنیدن آنها را داشته باشد. البته علی(ع) این هشدار را نیز به آگاهان صاحب نظران جامعه می‌دهد که بیان رأی و نظر و نشر آن در میان مردمان را ساده و آسان نپندارند بلکه دربارهٔ درستی و یا نادرستی دیدگاه‌ها و نظریه‌های خود به درستی بیندیشند زیرا در هر دو صورت بر جامعه اثرگذار است:<br/>
(انّ کلامَ الحکماء اذا کان صواباً کانَ دواءً واذا کانَ خطأً کان داءً.)<ref>همان حکمت ۲۶۵.</ref>
گفتار حکیمان اگر درست باشد درمان است و اگر نادرست بود درد ـ تن وجان ـ.<br/>
در نظر علی(ع) لازم است حکومت برای گفت و شنود با مردم فضا و جایی در نظر بگیرد تا آنان بتوانند بی پرده و بی هیچ تشویش خاطر سخنان و دیدگاه‌های خود را با متولیان نظام در میان بگذارند ایجاد چنین تریبون مستقیم برای عموم و در کنار آن فراهم کردن فرصت و مجالی سازمان یافته و قانون مند که نقد و انتقاد و شکایتهای مردم شنیده شود برای اصلاح نظام و جامعه نقشی استراتژیک و راهبردی دارد:<br/>
(بخشی از وقت خود را خاص کسانی کن که به تو نیاز دارند. خود را برای کار آنان فارغ دار و در مجلسی عمومی بنشین و در آن مجلس برابر خدایی که تو را آفریده فروتن باش و سپاهیان و یارانت را که نگهبانانند یا تو را پاسبانان از آنان باز دار تا سخن گوی آن مردم با تو گفت وگو کند بی درماندگی در گفتار که من از رسول خدا(ص) بارها شنیدم که می‌فرمود: (هر گز امتی را پاک ـ از [[گناه]] ـ نخوانند که در آن امت بی آن که بترسند و در گفتار درمانند حق را از توانا بازنستانند.) و درشتی کردن و درست سخن نگفتن آنان را بر خود هموار کن و تنگ خویی بر آنان و خودبزرگ بینی را از خود بران تا خدا بدین کار درهای رحمت خود را بر روی تو بگشاید.)<ref> همان نامه ۳۳۶/۵۳.</ref>
در حکومت علوی فضا برای شنیدن سخنها و نقدها باز بود. حضرت از انتقادهای بجا و واقع بینانه استقبال می‌کرد و براساس آنها تصمیم می‌گرفت. در این باره به یک نمونه اشاره می‌کنیم.<br/>
(پس از شهادت علی(ع) سوده دختر عماره همدانی با معاویه ملاقات کرد. معاویه سوده را شناخت و به خاطر آن که او در جنگ صفین مردم را علیه وی می شورانیده است به سرزنش او پرداخت. پس از حاجتش پرسید. سوده از ستم کارگزاران معاویه بویژه (بُسر بن أرطات) که در منطقه حکومتش ستم را به نهایت رسانده بود شکایت کرد و گفت: اگر او را از حکومتِ بر ما برنداری علیه تو قیام خواهیم کرد.<br/>
معاویه از سخنان اعتراض آمیز سوده به خشم آمد و به او گفت: با قوم و عشیره ات مرا تهدید می‌کنی؟ تو را باز می‌گردانم تا (بُسر) تو را به مجازات برساند. سوده پس از کمی سکوت اشعاری خواند که در آنها روح بلند و عدل و ایمان علی(ع) به وصف آمده بود. سپس برای معاویه حکایت ملاقاتش را با علی(ع) باز گفت: روزی نزد علی (ع)<br/>
رفتم و زبان به شکوه گشودم و از کارهای خلاف کارگزار وی گزارشی دادم حضرت گریه کرد و از کارهای او براءت جست.<br/>
سپس بر قطعه پوستی دستور برکناری او را نوشت و به من داد.<br/>
معاویه که سخنان سوده را دربارهٔ رفتار و برخورد مردم خواهانه علی(ع) شنید دستور داد آن گونه که وی می‌خواهد نامه برای او بنویسند.<ref>(سیمای کارگزاران علی بن ابی طالب) ج۸۹/۱ ـ ۹۱ به نقل از: (بحارالانوار) ج۱۱۹/۴۱.</ref>
سپس گفت:<br/>
آری علی بن ابی طالب شما را این گونه بار آورده است که در برابر شخصیتها و زمامداران جسور و بی پروا سخن بگویید.)<ref>(علی حماسه جاودانه) عقیقی بخشایشی۶۵/ نوید اسلام.</ref>
۲. تعاطی با بیرون از سراپرده حکومت: فرو رفتن والیان در لاک خود سبب می‌شود فکر و اندیشه آنان در مدار بسته جریان یابد و بسیاری از واقعیتهای جامعه و مردم بر آنان پوشیده ماند و یا دست کاری شده و با رنگ و لعاب در اختیار آنان قرار داده شود. کم‌ترین پیامد چنین سیاستی محروم شدن حکومت از (عقل جمعی) است که جزء جزء آن در فرد فرد جامعه وجود دارد و برای مدیریت سخت بدانها نیاز است.<br/>
علی(ع) حاکمان را از سر فرو بردن در گریبان خود و دوری گزیدن از مردم و جامعه پرهیز داده و آنان را به دادوستد با بیرون از سراپرده حکومت سفارش کرده است:<br/>
(پس از این همه فراوان خود را از رعیت خویش پنهان مکن که پنهان شدن والیان از رعیت نمونه‌ای است از تنگ خویی و کم اطلاعی در کارها و نهان شدن از رعیت والیان را از دانستن آنچه بر آنان پوشیده است بازدارد پَس کار بزرگ نزد آنان خرد به شمار آید و کار خرد بزرگ نماید زیبا زشت شود و زشت زیبا. و باطل به لباس حق درآید. و همانا والی انسانی است که آنچه را مردم از او پوشیده دارند نداند و حق را نشانه‌ای نبود تا بدان راست از دروغ شناخته شود.)<ref>(نهج البلاغه) نامه ۳۳۷/۵۳.</ref>
با پدید آمدن این راه‌ها و مجاری برای رساندن نقدها و انتقادها به درون نظام زمینه برای نظارت همگانی و مراقبت مردمی آماده می‌شود و تنها در این صورت است که باز بودن فضای سیاسی و شرایط گفت وگوی دوجانبه میان مردم وحکومت معنای درست می‌یابد.<br/>
نقد و انتقاد مسؤولانه به گونه‌ای که بتوان آن را مصداق [[امر به معروف]] و نهی از منکر و تواصی به حق و نصیحت و خیرخواهی شمرد افزون بر آن که زمینه ساز اصلاحات واقعی و راستین است شرط بقای موجودیت و حیات جامعه و راهبردی و کارآ برای سالم ماندن نظام اسلامی است. پدیدآوردن چنین فضا و زمینه‌هایی وفاق عمومی را پدید می‌آورد و راه بر خشونت می‌بندد.<br/>

==  مشروعیت و اصلاح ==
فلسفه اصلاحات علوی احیای سنّت وتجربه حکومت نبوی است که در سایه آن مردم به حقوق اجتماعی سیاسی اقتصادی و فرهنگی خود دست یابند. در این فلسفه جامعه و سیاست و حکومت و همه عرصه‌های رفتار جمعی صحنه تعاون و تعامل در بقاست نه صحنه تنازع در بقا. حکومت پاسدار حقوقی است که خداوند در تکوین و تشریع برای انسانها رقم زده است. همه چیز بر مدار حق و درستی و راستی می‌چرخد و پیش می‌رود. کوشش حکومت به پا داشتن ارزشهایی است که جامعه را از هرگونه نادرستی و فریب و انحراف و شیطان صفتی به دور سازد تا انسانها دراین بستر زندگی کنند و تعالی و رشد یابند. هر چیز که به این فرایند اخلال برساند باطل است و نامشروع.<br/>
اصلاح با این هدفهای متعالی نمی‌تواند براساس سیاستهای ضدارزشی و ضددینی و ضدانسانی باشد. چنین اصلاحی نمی‌تواند از رهگذر باطل و نامشروع گذر کند. اصلاحات علوی بیرون آوردن حقها از درون باطلهاست چگونه می‌تواند در عین فروافتادن در سیاستها و راه‌های باطل و نامشروع اصلاح و مشروعیت بیافریند:<br/>
(وانّی لعالمٌ بما یُصلحُکم ویقیم أوَدَکُم ولکنّی والله لا أری إصلاحَکم بإفسادِ نفسی.)<ref>همان خطبه ۶۹.</ref>
من می‌دانم چگونه می‌توان شما را درست کرد و از کجی به راستی آورد ـ امّا نه به بهای ارتکاب [[گناه]] ـ که شما اصلاح شوید و من تباه.<br/>
در حرکت اصلاحی امام(ع) قدسی بودنِ هدف سبب نمی‌شود که هر راه و وسیله‌ای مشروعیت پیدا کند بلکه برای پیشبرد هدفهای اصلاح باید از راه و وسیله مشروع استفاده کرد:<br/>
(فلا تَقوینَّ سُلطانک بَسفک دم حرام.)<ref>همان نامه ۵۳.</ref>
پس حکومت خود را با ریختن خونی به حرام نیرومند مکن.<br/>
در منطق و ادبیات سیاسی علی(ع) باطل همیشه و هر جا که کار رود باطل است. دروغ بهتان دورویی و بهتان همیشه و همه گاه انحراف و نامشروع است. به کارگیری ابزارهایی از این دست بار کجی است که هرگز به منزل نمی‌رسد. هدف عالی و انسانی راه و ابزاری عالی و انسانی می‌خواهد. سیاست روشن امام(ع) برای اصلاح جامعه آن بود که راه راست و درستِ حق را گام به گام بپیماید و برای هر کاری حجّت و دلیل شرعی و قانونی و حتّی اخلاقی داشته باشد. فرق سیاست علوی با سیاست اموی در به کارگیری شیوه‌ها بود. وقتی برای علی(ع) خبر آوردند که مردم شام در موسم [[حج]] راهی مکه شده‌اند حضرت دربارهٔ آنان فرمود:<br/>
(الذین یلتسمون الحق بالباطل.)<ref>همان نامه ۳۳.</ref>
کسانی که حق را از راه باطل می‌جویند.<br/>
در نظر علی(ع) هدف حق را باید از راه حق جست وجو کرد نه از راه باطل; از این روی حاضر نبود پیروزی خودش را که بی شک پیروزی حق بود از راه ستم به دست آورد.<br/>
کسانی به حضرت سفارش می‌کردند: برای جدا نشدن کسانی از جبهه حق کفّه عدالت را سبک کند و حق بیش تری بر آنان از بیت المال درنظر بگیرد.<br/>
امام در پاسخ فرمود:<br/>
(أَتأْمروُنی أن أطلب النَّصر بالجور فیمَن ولّیتُ علیه.)<ref>همان خطبه ۱۲۶.</ref>
مرا فرمان می‌دهید تا پیروزی را بجویم به ستم کردن دربارهٔ آن که والی اویم؟<br/>
در آغاز حکومت کسانی به امام(ع) سفارش کردند: معاویه را برای مدتی به حکومت شام بگمارد و پس از آن که به کمک او از مردم بیعت گرفت و حکومت استوار شد او را برکنار کند.<ref> تاریخ طبری ج۴۵۹/۳.</ref>ولی امام(ع) هیچ گاه حاضر نشد از رهگذر باطل اصلاحات را دنبال کند و چنین شیوه‌ای را بر هیچ کس روا ندانست:<br/>
(ناپاک گوهران را پیروی مکنید و افسونشان را مخرید ـ آنان که کوشیدند تا آب تیره طینت شان را جای صافی طبیعت خود نوشیدند و فطرت بی آک خویش را بامزاج بیمارشان درآمیختند و باطل ایشان را به حق خود ریختند حالی که آنان از راه حق بیرون شدن را بنیانند و شکستن عهد و بریدن با خویشاوند را همپیمان. شیطان آنان را بارگی [آنچه بر آن بار نهند] گمراهی ساخت و سپاهی کرد که بدیشان بر مردمان تواند تاخت و ترجمانی که به زبانشان سخن گوید.)<ref>(نهج البلاغه) خطبه ۲۱۳/۱۹۲.</ref>
در اصلاحات علوی آن گاه که بین حق مصلحت ناسازگاری افتد بی درنگ حق و درستی بر مصلحت اندیشی و نادرستیهای سیاست بازانه مقدم می‌شد. یکی از موارد اختلاف علی(ع) با دشمنان و حتی با شماری از دوستان در همین بود. آنان می‌گفتند: تقسیم عادلانه بیت المال هر چند حق است; اما به مصلحت نیست. ولی علی(ع) به طور دقیق طرفدار اجرای حق و عدالت بود. با آن که خوب می‌دانست سیاست و روشِ برتری حق بر مصلحت چه مشکلاتی را برای او به بار می‌آورد; اما کنار نهادن این سیاست را روا نمی‌شمرد. برای هموار کردن جاده اصلاحات که بر مصلحت عموم بود حق را فدای مصلحت نکرد; چه آن که بخواهد به پای مصلحت شخصی و خویشاوندی و باندی قربانی کند. زیرا در منطق علی(ع) احیای حق هر چند اندک و آهسته بر پیروزی مصلحت اندیشانه از راه باطل پیشی دارد. همین است سرّ آن که حرکت اصلاحی علی(ع) در تاریخ اصلاح و اصلاحات پایدار و جاودانه مانده است.<br/>


== پانویس ==
{{پانویس|colwidth=30em|۲}}
<div class="source"><span class="title">منبع:</span><span class="text"> [http://jh.isca.ac.ir/?_action=articleInfo&article=1513 پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی]- تاریخ برداشت: 1395/3/22 </span></div>

<div class="hold">
<div class="return">بازگشت به [[مقالات]] </div>
</div>