نمایش مبدأ برای حکومت اسلامی در عصر انتظار

<div class="head1"> حکومت اسلامی در عصر انتظار </div>
نویسنده:  مجله حوزه<br/>

== مقاله ==
از مباحث مهّم و اساسی در دوره غیبت بحث حکومت اسلامی و انتظار فرج و ارتباط آن دو با یکدیگر است. بیشتر فقهای شیعه تشکیل حکومت اسلامی را در دوره غیبت ضروری می‌دانند و بر این باورند که فقهای عادل باید به این مهم اقدام کنند و اگر یکی ازآنان تشکیل حکومت داد بر دیگران واجب است که از او پیروی کنند.<br/>
در مقابل شماری اندک برآنند که اقامه حکومت از شؤون امام معصوم است بنابراین در عصر غیبت تشکیل حکومت جایز نیست. این [[تفکّر]] که نخست به صورت یک اختلاف نظر فقهی کلامی مطرح بود در این اواخر رنگ سیاسی به خود گرفت. شماری براساس همین بینش به مخالفت با مشروطه پرداختند<ref>(اندیشه سیاسی در اسلام معاصر) حمید عنایت ترجمه بهاء الدین خرشاهی/۲۹۰ خوارزمی.یادآوری: مخالفت شیخ فضل اللّه نوری و… را نباید به حساب اعتقاد آنان به مشروع نبودن حکومت در دوره غیبت گذاشت بلکه مخالفت آنان جهت دیگری داشته که در جای خود آمده است.</ref> و بزرگانی چون: آخوند خراسانی آیة اللّه مازندرانی علامه نائینی و… را تخطئه کردند. زیرا این گونه کارها را در عصر انتظار مشروع نمی‌دانستند. این تفکر چون تضادی با خودکامگی حکّام نداشت بلکه غیر مستقیم توجیه گر اعمال آنان نیز بود از سوی آنان حمایت و ترویج شد تا جایی که پیش از انقلاب اسلامی هواداران این اندیشه به صورت تشکیلاتی منسجم در آمدند.<br/>
این گروه با تبلیغ این که وظیفه ما در این عصر انتظار است و بس و ما نباید در کارهای سیاسی دخالت کنیم با مبارزان و طرفداران راه امام خمینی مخالفت می‌کردند. این بیشن با القای گفتاری از قبیل این که: از ما کاری ساخته نیست آقا امام زمان(عج) خود باید بیاید و کارها را اصلاح کند ما موظّف به چنین اموری نیستیم و… روحیّه بی تفاوتی سکوت و سکون و ظلم پذیری راتقویت می‌کردند<ref> امام خمینی بارها و بارها تفکر این گروه را مطرح کرده و به نقد آن پرداخته است. از جمله ر.ک: (صحیفه نور) مجموعه رهنمودهای امام خمینی ج۱۹۶/۲۰; ۹۶/۲۱ وزارت ارشاد.</ref> .<br/>
هر چند با تلاش عالمان آگاه و پیروزی انقلاب اسلامی این باور غلط از صحنه بیرون شد و بسیاری از هواداران آن به صفّ انقلاب و مبارزان پیوستند ولی این بدان معنی نیست که این [[تفکّر]] به کلّی ریشه کن شده و دیگر هیچ هواخواهی نداشته باشد زیرا هنوز در گوشه و کنار حتی از سوی برخی از خواص به آن دامن زده می‌شود. از این روی بسیاری از دانشوران و صاحب نظران پس از انقلاب اسلامی برخی به اجمال و برخی به تفصیل به نقد و بررسی این اندیشه و مبانی آن پرداخته‌اند<ref>(فقه سیاسی) عمید زنجانی ج۲/۱۸۹ ـ ۱۹۶ امیرکبیر; (دادگستر جهان) ابراهیم امینی /۲۷۱ ـ ۳۰۰ شفق قم; (دراسات فی ولایة الفقیه) حسینعلی منتظری ۱۹۰/۲۰۵ ـ ۲۵۴.</ref>.<br/>
با نگاهی به گفته‌ها و نوشته‌های طرفداران این نظریه و دلائلی که بدان استناد کرده‌اند می‌توان گفت که این باور انحرافی از سه راه زیر سرچشمه گرفته است:<br/>
۱. برداشت نادرست از روایاتی که گسترش ستم و فساد را از نشانه‌های ظهور امام زمان(عج) معرفی می‌کند.<br/>
۲. استناد به روایاتی که از هرگونه قیامی در عصر غیبت نهی و به سکوت و سکون و [[صبر]] بر بلاها دعوت کرده است.<br/>
۳ . تفسیر نادرست از امامت و رهبری و تصوّر این که تشکیل حکومت درعصر غیبت دخالت در قلمرو کار امام معصوم(ع) است.<br/>
در این مقال با بهره گیری از گفتار بزرگان و با استناد به منابع روایی سیره معصومین(ع) و… به نقد و بررسی دلائل فوق خواهیم پرداخت:<br/>

== فراگیری ستم و فساد از نشانه‌های ظهور ==
در روایات مأثوره از معصومین(ع) آمده است که پیش از ظهور مهدی(ع) ظلم و فساد جهان را فرا می‌گیرد انحراف و کجروی به اوج خود می‌رسد. بسیاری از گناهان بزرگ رواج می‌یابد.<br/>
پیامبر اسلام می‌فرماید:<br/>
(المنتظر الّذی یملاء اللّه به الارض قسطاً وعدلاً کما مُلئت جوراً وظلماً.<ref>(بحارالانوار) علامه محمد باقر مجلسی ج ۵۱/۷۱ ـ ۷۳ موسسة الوفاء بیروت.</ref>
زمین را خدوند به وسیله مهدی منتظر(عج) پر از عدل و داد می‌کند همان گونه که پر از ستم و جور شده است.<br/>
مضمون جمله فوق از ائمه معصومین(ع) نیز نقل شده است.<ref>(همان مدرک) ج۵۲/۳۲۲ و ۳۸; (دلائل الامامه) ابن جعفر محمد بن جریر رستم الطبری/ ۲۵۸ منشورات الرّضی قم.</ref>در برخی از روایاتِ همین باب بعضی از گناهانی که پیش از ظهور رواج پیدا می‌کند آمده است<ref>(همان مدرک) ج۵۲/۲۵۶.</ref> .<br/>
برخی از این گونه روایات نتیجه گرفته‌اند که وجود ستم و فساد و حکومتهای خود کامه در جهان پیش از ظهور مهدی(ع) طبیعی است بلکه مقدّمه ظهور و فرج آن حضرت است و ما نباید با مقدّمه ظهور آن حضرت مبارزه کنیم.<br/>
اینان با این برداشت تشکیل حکومت اسلامی را در دوره غیبت ممنوع اعلام کرده‌اند; زیرا به پندار اینان هر اندازه دولت اسلامی موفقیت کسب کند از ظلم و فساد کاسته می‌شود و ظهور امام(ع) که مشروط به پر شدن زمین از فساد و ستم است به تأخیرمی افتد!<br/>

== نقد و بررسی ==
پیامدهای زیانبار این برداشت از روایات تا حدودی روشن است. زیرا بر اساس این [[تفکّر]] [[امر به معروف]] ونهی از منکر و دخالت در امور سیاسی نه تنها جایز نیست که باید با کسانی که به این مسائل می‌پردازند مخالفت کرد:<br/>
(آنان اجازه هیچ گونه فعالیت سیاسی خلاف رژیم طاغوتی را به اعضای خویش نمی‌دادند و تمام فعالیتهای گروه‌های مبارزاتی مسلمان را بدون پشتوانه فرهنگی مردمی و مردود می‌دانستند و متقابلاً رژیم طاغوت هم هیچ برخوردی جدّی با تشکیلات آنان نداشت.<ref>(در جستجوی قائم) سید مجید پور طباطبایی /۳۹۰ انتشارات آستان مقدس صاحب الزّمان جمکران قم.</ref>
صاحبان این [[تفکّر]] راه و حرکت امام خمینی را تخطئه می‌کردند. و ارتباط با امام و یاران او را گناهی نابخشودنی می‌دانستند<ref>(در شناخت حزب قاعدین زمان) ع. باقی /۳۱۹ ـ ۳۲۰.</ref>.<br/>
این برداشت از روایات به دلایل زیر باطل است:<br/>
*به نتیجه این برداشت هیچ فقیهی نمی‌تواند ملتزم باشد زیرا لازمه این [[تفکّر]] تنها عدم مشروعیت حکومت نیست بلکه هر عمل مصلحانه‌ای باید از دیدگاه آنان جایز نباشد. از [[امر به معروف]] و نهی از منکر در امور جزئی گرفته تا مبارزه با ستم و حکومتهای ستمگر. حال آن که [[امر به معروف]] و نهی از منکر از ضروریات اسلام و بر هر فرد مسلمان انجام آن واجب است.<br/>
افزون بر این پیامبر گرامی اسلام (ص) در خصوص وظایف منتظران مهدی(ع) می‌فرماید:<br/>
(طوبی لمن ادرک قائم اهل بیتی و هومقتد به قبل قیامه یتولّی ولیه ویتبرّا من عدوّه ویتولی الائمة الهادیه من قبله اولئک رفقایی و ذوو ودّی ومودّتی واکرم امّتی علیّ…)<ref>(بحارالانوار) ج۵۲/۱۳۰. در ج ۵۱/۷۲ با تفاوتی اندکی همین حدیث آمده است.</ref>
خوشا به حال کسی که به حضور (قائم) برسد و حال آن که پیش از قیام او نیز پیرو او باشد. آن که با دوست او دوست و با دشمن او دشمن و مخالف است و با رهبران و پیشوایان هدایتگر پیش از او نیز دوست است.<br/>
اینان همنشین و دوستان من و گرامی‌ترین امّت در نزد من هستند.<br/>
بزرگترین مبارز علیه ظلم وجوروحکومتهای باطل خود مهدی(ع) است پس چگونه ممکن است که جامعه منتظر در این بُعد به اواقتدا نکند و به او مانند نشود.<br/>
بنابراین انسان منتظر نمی‌تواند در برابر فساد و ستم و حکومتهای جور بی تفاوت باشد تا چه رسد به این که مؤیّد آنان باشد.<br/>
* لازمه این [[تفکّر]] این است که قیام و اقدام پیامبر(ص) و ائمه معصومین(ع) نیز برای تشکیل حکومت درست نبوده است; زیرا این حدیث هم از پیامبر(ص) و هم ازدیگر ائمه نقل شده است و مضمون آن نیز مقیّد به زمان خاصّی نیست. بنابراین باید تلاشهای ائمه(ع) و حتی پیامبر(ص) را در راه تشکیل حکومت اسلامی منکر شویم و یا (نعوذ باللّه) آنها را نیز محکوم کنیم; زیرا همه اینها حرکتهای اصلاحی قبل از ظهور بوده است. پس برداشت فوق با سیره قطعیه معصومین(ع) ناسازگار است زیرا آنان با این که در انتظار حکومت جهانی مهدی(ع) بودند لحظه‌ای از تلاش و کوشش در راه مبارزه با حکومتهای جور باز نمی‌ایستادند. احادیثی که از علی(ع) دربارهٔ ظهور مهدی(ع) نقل شده بیانگر آن است که آن حضرت با این که در انتظار حکومت جهانی مهدی(ع) بوده ولی این انتظار او را از تلاش و مبارزه باز نمی‌داشته است. برای کسی که اندک آشنایی با تاریخ اسلام داشته باشد می‌داند که علی(ع) تا آخرین لحظات زندگی در تلاش و مبارزه برای تحقق حکومت حقّ بود و هنوز از جنگ با خوارج نیاسوده بود که در نهروان ایستاد و مردم را به جنگ بامعاویه دعوت کرد<ref>(شرح نهج البلاغه) ابن ابی الحدید ج۲/۱۹۴ ـ ۱۹۷ داراحیاء التراث العربی بیروت.</ref>.<br/>
در کوفه نیز آماده می‌شد تا جنگ دیگری را با معاویه ساز کند که به شهادت رسید<ref> (همان مدرک) ج۱۰/۱۰۰.</ref>.<br/>
پس از شهادت آن حضرت جریان تشکیل حکومت اسلامی و کوتاه کردن دست جباران از حاکمیت مردم به عهده امام حسن(ع) قرار گرفت و امام(ع) پس از به وجود آوردن تشکّل نوین در لشگر به معاویه می‌نویسد:<br/>
(فالیوم فلیتعجب المتعجب من توثّبک یا معاویه علی امر لست من اهله لابفضل فی الدّین معروف ولااثر فی الاسلام محمود… فدع التمادی فی الباطل وادخل فیما دخل فیه الناس من بیعتی فانّک تعلم انّی احقّ بهذا الامر منک عنداللّه وعند کلّ اوّاب حفیظ.<ref>(صلح الحسن) شیخ راضی آل یاسین/۸۰ ـ ۸۱ دارالکتب العراقیه فی الکاظمیه.</ref>
امروز جای آن است که از دست اندازی تو بدین مسند در شگفت فرو روند چرا که تو به هیچ روی شایسته این منصب نیستی نه به داشتن فضیلتی اسلامی و نه به گذاشتن اثری نیک و پسندیده… پس پی گیری باطل را فرو گذار و چونان دیگر مردم به بیعت من در آی; چه تو خود می دانی که من به خلافت از تو شایسته ترم در نزد خداوند و در نزد هر مسلمان توبه کار و شایسته.<br/>
امّا پس از آن که عده‌ای از فرماندهان وی به معاویه پیوستند و خلل در صف لشکریان پدید آمد و یاران وفادار اندک شدند و جنگ را با آن وضعیت بی سرانجام دید صلح و مراقبت بر اعمال معاویه را اصلح دانست و در برابر اعتراض برخی از یارانش فرمود:<br/>
(واللّه ما سلّمت الامر الیه الاّ انّی لم اجد انصاراً ولووجدت انصاراً لقاتلته المعاویه لیلی و نهاری.<ref> الاحتجاج طبرسی با تعلیقات سیّد محمّد باقر خرسان ج۲/۲۹۱ مؤسسه اعلمی بیروت.</ref>
به خدا سوگند! کار را به معاویه وانگذاشتم مگر به خاطر این که یاوری نداشتم. اگریاورانی داشته باشم شب و روز با معاویه خواهم جنگید.<br/>
امام حسین(ع) نیز برای برچیدن بساط ننگین و فساد گستر یزیدبن معاویه به پا می‌خیزد و حماسه بزرگ کربلا را به وجود می‌آورد. آن حضرت درتبیین گوشه‌ای از هدفهای خود از [[امر به معروف]] و نهی از منکر و مبارزه با سلطنت ناحقّ یزید سخن می‌گوید و رهبری راحقّ خود می شمردو با استناد به سخنان پیامر گرامی اسلامی(ص) از مبارزه با سلطان جائر به عنوان وظیفه همه مسلمانان یاد می‌کند<ref>(تاریخ الامم والملوک) محمّد بن جریر الطبری ج۴/۴۸ دارصادر بیروت.</ref>.<br/>
دیگر ائمه نیز با توجّه به شرایط زمانی و مکانی نه تنها با دستگاه‌های ظالم مبارزه کردند که مسلمانان را نیز به جهاد بر ضدّ آنان فرا خواندند. بیش از پنجاه روایت در (وسائل الشیعه) و (مستدرک الوسائل) و دیگر کتابهای روایی است که ائمه به شیعیان امر می‌فرمایند: از پادشاهان وستمگران کناره گیری کنید به دهان مداحان خاک بریزید هر کس مدادی برای آنان بتراشد و یا دواتشان را آماده کند چنین و چنان می‌شود و…<ref> (وسائل الشیعه) شیخ حرّ عاملی ج۱۲/۱۲۷ ـ ۱۳۵ داراحیاء التراث العربی بیروت; (مستدرک الوسائل) حاج میرزا حسین نوری ج۱۳/۱۳۰ ـ ۱۲۲ مؤسسه آل البیت قم.</ref>
آری ائمه(ع) منتظر حکومت جهانی مهدی(ع) بودند. ولی انتظار آنان مسؤلیت ساز بود نه مسؤولیت بردار. انتظاری که آنان را لحظه‌ای از تلاش و کوشش برای نابودی دشمن و استقرار حکومت اسلامی باز نمی‌داشت.<br/>
* این برداشت معارض است با آن دسته از روایاتی که از وجود قیامها و حکومتهای حقّ که پیش از ظهور مهدی(ع) پدیدار می‌گردند خبر می‌دهند:<br/>
پیامبر اکرم(ص) می‌فرماید:<br/>
(یخرج اناس من المشرق فیوطّئون للمهدی سلطانه.<ref>(بحارالانوار) ج۵۱/۸۷; (سنن) ابن ماجه ج۲ حدیث ۴۰۸۸ احیاء التراث العربی. در سنن این روایت چنین آمده است: (یخرج ناس من المشرق فیوطئون للمهدی یعنی سلطانه.</ref>
مردمی از مشرق قیام می‌کنند و زمینه حکومت مهدی(ع) را فراهم می‌سازند.<br/>
حافظ ابو عبداللّه گنجی شافعی محدّث معروف اهل سنّت در کتابی که دربارهٔ مناقب علی(ع) نوشته بابی را با عنوان: (ذکر نصرة اهل المشرق للمهدی(ع)) آورده است. وی در این باب حدیث فوق را نقل کرده و در ذیل آن نوشته است:<br/>
(هذا حدیث حسن صحیحٌ روتَهْ الثقات والاثبات اخرجه الحافظ ابو عبداللّه بن ماجة القزوینی فی سننه.<ref> (بحارالانوار) ج۵۱/۸۷. علامّه مجلسی خلاصه بخشی از کتاب وی را به نام: (مناقب علی) که روایات مهدی را در آن جمع آورده آورده است.</ref>
این حدیث حدیثی است حسن و صحیح که آن راراویان موثق و عالمان حجّت روایت کرده‌اند و حافظ ابن ماجه قزوینی این حدیث را در کتاب سنن خود آورده است.<br/>
در برخی دیگر از روایات فریقین به شکل گرفتن دولت حقّی پیش از ظهور مهدی(ع) که تا قیام آن حضرت ادامه پیدا می‌کند تصریح شده است:<br/>
امام باقر(ع) می‌فرماید:<br/>
کانّی بقومٍ قدخرجوابالمشرق یطلبون الحقّ فلا یعطونه ثم یطلبونه فلا یعطونه فاذا رأوا ذلک وضعوا سیوفهم علی عواتقهم فیعطون ما سألوا فلا یقبلونه حتی یقوموا ولا یدفعونها إلاّ الی صاحبکم قتلا هم شهداء اما انّی لو ادرکت ذلک لابقیت نفسی لهذا الامر.<ref>(همان مدرک) ج۵۲/۲۴۳; (کتاب الغیبة) نعمانی تحقیق علی اکبر غفاری /۲۷۳ مکتبة الصدوق تهران.</ref>
گویا می‌بینم مردمی را از مشرق که در طلب حقّ قیام کرده‌اند ولی [حاکمان] به آنان پاسخی نمی‌دهند. پس از مدتی دوباره قیام می‌کنند. این بار نیز به آنان پاسخی داده نمی‌شود. ولی این مرتبه وضع را چنین می‌بینند شمشیرهای خود را برشانه هایشان می‌نهند. در این هنگام آنچه را می‌خواهند به آنان می‌دهند. امّا نمی‌پذیرند و دست به قیام می‌زنند [و رژیم حاکم را ساقط و حکومتی بر اساس مبانی اسلام تشکیل می‌دهند] اینان این حکومت را جز به صاحب شما [حضرت مهدی(عج)] تسلیم نمی‌کنند. کشتگان این قیام همه شهید به شمار می‌آیند. اگر من آن زمان را درک کنم خود را برای خدمت مهدی(ع) نگه می‌دارم.<br/>
در سنن ابن ماجه<ref> (سنن) ابن ماجه ج۲ حدیث ۴۰۸۲.</ref> کنز العمّال<ref>(کنز العمال) حسام الدین هندی ج۱۴/۲۶۷ حدیث ۳۸۶۷۷ مؤسسة الرساله بیروت.</ref>الملاحم والفتن<ref>(الملاحم والفتن) سیدبن طاووس/۵۲.</ref> روایتی نزدیک به مضمون این روایت آمده است با این تفاوت که این حدیث از پیامبر اکرم(ص) و از طریق اهل سنّت و آن روایت از طریق شیعه از امام محمد باقر(ع) نقل شده است. هر دو به این معنی اتفاق دارند که پیش از انقلاب جهانی مهدی(ع) انقلابی در شرق رخ می‌دهد که به انقلاب جهانی مهدی متّصل می‌شود. سید بن طاووس این حدیث را به صورتی دقیق تر از کتاب (الفتن) تألیف نعیم بن حمادّ خزاعی<ref>نعیم بن حماد از محدثین مورد وثوق اهل سنّت است. وی در زمان خلافت ابی اسحاق بن هارون به خاطر این که پاسخ دلخواه دستگاه خلافت را در رابطه با قرآن نداد بازداشت شد و در سال ۲۲۸ هـ . ق. درزندان در گذشت . ر. ک: (الملاحم والفتن) سید بن طاووس /۱۸ ـ ۱۹.</ref>که از محدثین بزرگ اهل سنّت است و در قرن دوّم و سوّم هجری می‌زیسته نقل کرده است:<br/>
نعیم بن عبداللّه به سند خود از ابراهیم بن علقمه از عبداللّه نقل می‌کند که ما روزی نزد پیامبر اسلام(ص)نشسته بودیم که گروهی از بنی هاشم نزد ما آمدند. تا چشم پیامبر(ص) به آنان افتاد رنگش دگرگون و آثار ناراحتی در چهره اش نمایان شد. اصحاب علّت ناراحتی را پرسیدند حضرت چنین توضیح داد:<br/>
(انّا اهل بیت اختار اللّه لنا الاخره علی الدّنیا وانّ اهل بیتی هولاء یلقون بعدی بلاء وتطریداً وتشریداً حتی یاتی قوم من هاهنا نحو المشرق اصحاب رایات سود یسألون فلا یعطونه مرّتین او ثلاثاً فیقاتلون فینصرون فیعطون ما سألوا فلا یقبلونها حتی یدفعونها الی رجلٍ من اهل بیتی فیملاء الارض عدلا کما مَلَوُها ظلما فمن ادرک ذلک منکم فلیاتهم ولو حبوا علی الثلج فانّه المهدی.<ref>(تداوم انقلاب اسلامی ایران تا انقلاب جهانی مهدی) محمّدی ری شهری /۵۶ وی حدیث یاد شده را با نقلهای مختلف و شرح و تفسیر آن آورده است.</ref>
ما خاندانی هستیم که خداوند برای ما آخرت را بر دنیا برگزیده واینان که خاندان من هستند پس از من دچار بلا و آوارگی و دوری و تبعید از وطن می‌گردند و این سختیها ادامه می‌یابد تا زمانی که مردمی از مشرق زمین قیام می‌کنند. آنان که اصحاب پرچمهایِ سیاه هستند. در آغاز قیام خواسته مردم از حکومت حقّ است ولی سردمداران حکومت زیر بار نمی‌روند دو یا سه بار قیام با این انگیزه صورت می‌گیرد تا این که مردم به مبارزه خود ادامه داده و حکومت تسلیم خواسته‌های آنان می‌گردد ولی این بار مردم نمی‌پذیرند. و حکومت جدیدی براساس حقّ تشکیل می‌دهند و این حکومت تداوم می‌یابد.<br/>
تااین که مردم آن را به مردی از خاندان من تحویل می‌دهند و او زمین را پر از عدل می‌کند همان گونه که پر از ظلم کرده‌اند. پس اگر کسی از شماآن زمان را درک کند باید به آن مردم بپیوندد هر چند سینه خیز روی برف برود چون او مهدی(ع) است.<br/>
گروهی احادیث فوق را بر قیام و نهضت امام خمینی حمل کرده‌اند و جمهوری اسلامی را زمینه ساز حکومت مهدی(ع) شمرده‌اند<ref>(همان مدرک).</ref>.<br/>
در روایتی دیگر قیام یمانی از نشانه‌های قیام قائم خوانده شده و پرچم او پرچم هدایت و مردم نیز به یاری او دعوت شده‌اند.<br/>
امام باقر می‌فرماید:<br/>
(… ولیس فی رایات رایة اهدی من الیمانی هی رایةهدی لانّه یدعو الی صاحبکم فاذا خرج الیمانی حرم بیع السلاح علی الناس وکلّ مسلم واذا خرج الیمانی فانهض الیه فانّ رایته رایة هدی ولایحلّ لمسلم ان یتلوی علیه فمن فعل ذلک فهو من اهل النّار لانّه یدعو الی الحقّ والی طریق مستقیم.<ref>(کتاب الغیبه) نعمانی ۲۵۶.</ref>
هیچ یک از پرچمهای برافراشته شده [پیش از ظهور امام زمان(ع)] هدایت یافته تر از پرچم یمانی نیست. پرچم او پرچم هدایت است. زیرا او مردم را به حکومت امام زمان(ع) فرا می‌خواند. به هنگام خروج یمانی فروش سلاح بر مردم و هر مسلمان حرام است. هنگامی که یمانی خروج کرد به سوی او بشتاب زیرا پرچم او پرچم هدایت است. برای هیچ مسلمان روا نیست که با او مخالفت کند. مخالف او در آتش است زیرا یمانی مردم را به حقّ و صراط مستقیم دعوت می‌کند.<br/>
از روایات فوق استفاده می‌شود که پیش از قیام قائم قیامهایی صورت می‌گیرد و مردم باید در آن قیامها شرکت کنند.<br/>
* روایاتی که دلالت بر فراگیر شدن ظلم در هنگام ظهور مهدی(ع) می‌کنند به این معنی نیستند که همه مردم در آن زمان فاسد و ستمگرند و هیچ فرد و یا گروه صالحی در آن هنگام یافت نمی‌شود که از حقّ طرفداری کند که در نتیجه فراگیر شدن ظلم و فساد جبری باشد و مبارزه با آن غلط و مبارزه با مقدمه ظهور فرج! زیرا به تعبیر قرآن به هنگام ظهور مهدی(ع) افراد صالح و مستضعف وجود دارند که آنها وارث حکومت زمین به رهبری آن حضرت می‌شوند.<ref>سوره (نور) آیه /۵۵; (قصص) آیه ۵; (انبیاء) آیه ۱۰۵.</ref>روایات زیادی نیز بر این معنی دلالت دارند<ref>تفسیر (صافی) فیض کاشانی ج۳/۴۴۴ ۳۸۲ و ۳۵۷ موسسه اعلمی بیروت; (نورالثقلین) حویزی ج۳/۶۱۶ ـ ۶۲۰ حکمت قم.</ref>. بنابراین این برداشت با این دسته از آیات و روایات تعارض دارد.<br/>
* دراحادیث یاد شده تکیه برفراگیر شدن ظلم است نه فراگیر شدن کفر و بی دینی. یعنی چنان نیست که در هیچ جا اهل اعتقاد و دین یافت نشوند.پس همان گونه که از ظاهر این روایات استفاده می‌شود مراد از جمله: (مُلئت ظلماً وجوراً.) ظلم طبقه حاکمه است زیرا لازمه ظلم وجودمظلوم است بنابراین به هنگام ظهور مهدی(ع) ظلم طبقه حاکم در ابعاد گوناگون شدّت می‌یابد و فراگیر می‌شود و قیام مهدی(ع) برای حمایت از مظلومان است:<br/>
(مسلمانان در آخر الزمان به وسیله مهدی(ع) از فتنه‌ها و آشوبها خلاصی می‌یابند همان گونه که در آغاز اسلام از شرک و گمراهی رهایی یافتند.<ref>(بحار الانوار) ج۵۱/۹۳.</ref>
باتوجه به این معنی این احادیث به هیچ روی مسؤولیت مبارزه با فساد و ستم و جانبداری از حقّ و عدالت و همچنین تشکیل حکومت اسلامی را نفی نمی‌کنند.<br/>

== ممنوعیت قیام در عصر غیبت ==
از جمله روایاتی که برای مشروع نبودن تشکیل حکومت در عصر غیبت مورد استفاده واقع شده‌اند روایاتی است که به ظاهر قیام مسلحانه راپیش از ظهور مهدی(ع) منع می‌کنند و تاکید دارند که این گونه قیامها به ثمر نمی‌رسند. روایات یاد شده را شیخ حرّ عاملی در (وسائل الشیعه) و محدّث نوری در (مستدرک الوسائل) گرد آورده‌اند. برای پاسخ به شبهه فوق به دسته بندی روایات یاد شده می‌پردازیم و از هر کدام نمونه‌ای نقل و سپس به نقد آن می‌پردازیم:<br/>
۱ . برخی از این روایات به طور عامّ هر نوع قیام و بر افراشتن هر پرچمی را پیش از ظهور حضرت حجّت(ع) محکوم می‌کنند و پرچمدار آن را طاغوت و یا مشرک معرّفی می‌کنند.<br/>
امام صادق(ع) می‌فرماید:<br/>
(کلّ رایه ترفع قبل قیام القائم فصاحبها طاغوت یعبد من دون اللّه).<br/>
هر پرچمی پیش از قیام قائم بر افراشته شود صاحب آن طاغوتی است که در برابر خدا پرستش می‌شود.<ref> (وسائل الشیعه) ج۱۱/۳۷.</ref>
امام باقر می‌فرماید:<br/>
(هر پرچمی پیش از پرچم مهدی(ع) بلند شود پرچمدار آن طاغوت است.<ref>(مستدرک الوسائل) ج۱۱/۳۴.</ref>

== نقد و بررسی ==
برافراشتن پرچم کنایه از اعلان جنگ با نظام حاکم و تلاش برای تأسیس حکومت جدید است.<br/>
(طاغوت) یعنی انسانی که به حدود الهی تجاوز کرده و می‌خواهد که مردم حاکمیت او را در برابر حاکمیت خداوند بپذیرند.<br/>
واژه (طاغوت) و جمله: (یعبد من دون اللّه) در دو حدیث فوق به خوبی بیانگر آن است که مقصود از (پرچم برافراشته شده پیش از قیام قائم) پرچمی است که در مقابل خدا و رسول و امام(ع) بر افراشته گردد و برافرازنده در مقابل حکومت خدا حکومتی تأسیس کند و در پی آن باشد که به خواسته‌های خود جامه عمل بپوشاند. بنابراین نمی‌توان شخص صالحی که برای حاکمیت دین قیام و اقدام کرده طاغوت خواند; زیرا در این صورت چنین پرچمی نه تنها در مقابل پرچم قائم بر افراشته نشده که در مسیر و طریق وجهت او خواهد بود.<br/>
بر این سخن گواه از سخن معصوم داریم از جمله:<br/>
امام محمد باقر(ع) می‌فرماید:<br/>
(وانّه لیس من احد یدعو الی ان یخرج الدجّال اِلاّ وسیجد من یبایعه ومن رفع رایه ضلاله فصاحبها طاغوت.<ref>(فروع الکافی) کلینی ج۸/۲۹۷ حدیث ۴۵۶ دارالتعارف بیروت.</ref>
هیچ کس مردم را تا خروج دجّال فرا نمی‌خواند مگر این که افرادی یافت می‌شوند که با او بیعت کنند. هر کس پرچم گمراهی برافراشت صاحب آن طاغوت است.<br/>
در این روایت امام(ع) با قید (ضلالت) برای (رایة) آن قیام کننده‌ای را طاغوت خوانده است که پرچم گمراهی برافرازد.<br/>
مؤیّد دیگر صحیحه عیص بن قاسم است. امام(ع) در این روایت قیامها را به دو دسته تقسیم می‌فرماید:<br/>
* قیامهایی که جلوداران آنها به خود دعوت می‌کنند.<br/>
* قیامهایی که برای مقابله با باطل و اقامه حقّ صورت می‌گیرد.<br/>
امام(ع) قیامهای دسته دوّم را تأیید می‌کند و قیام (زیدبن علی) و مانند وی را از این نوع می‌داند و به پیروان خود هشدار می‌دهد که هر قیامی را به قیام زید قیاس نکنند تا به گمراهی دچار نشوند:<br/>
(هنگامی که کسی برای قیام به سوی شما آمد توجّه کنید که برای چه هدفی قیام می‌کنید. نگویید که زید هم خروج کرد. زید مردی عالم و راست گفتار بود. او هرگز شما را به سوی ریاست و حاکمیت خویش دعوت نکرد بلکه به آنچه رضای آل محمّد(ص) است فرا خواند. و اگر پیروز می‌شد به عهد خود وفا می‌کرد او برای شکستن قدرت طاغوتی بنی امیه قیام کرد; امّا آن که امروز قیام کرده است [محمّد بن عبداللّه] شما را به چیز دیگر می‌خواند. ما شهادت می‌دهیم که به دعوت او راضی نیستیم. او امروز از ما پیروی نمی‌کند تا چه رسد به روزی که پرچمها برای او بسته شود.<ref>(وسائل الشیعه) ج۱۱/۳۵.</ref>
در روایت بالا امام(ع) قیام زیدبن علی(ع) و مانند او را که داعی به حقّ هستند تأیید می‌کند و قیامهای اشخاصی چون: محمدبن عبداللّه<ref> (مقاتل الطالبین) ابی الفرج اصفهانی ۱۵۷ ـ ۱۶۵; (بحارالانوار) ج۴۷/۲۷۷; (اصول کافی) ج۱/۳۶۳ ـ ۳۶۷.</ref> که مردم را به خود فرا می‌خوانند محکوم می‌کند.<br/>
گواه دیگر این که: ائمه(ع) قیام حسین بن علی شهید فخّ را که در زمان حکومت هادی برادر هارون الرشید انجام گرفته تأیید کرده‌اند.<br/>
بنابراین قیام زیدبن علی و شهید فخّ و نهضتهایی از این دست را نمی‌توان از نمونه‌های طاغوت شمرد.<br/>
افزون براینها اگر با استناد به این روایات هرگونه قیام و نهضتی را محکوم و غیر مشروع بدانیم این گونه برداشت با روایات جهاد [[امر به معروف]] و نهی از منکرو همچنین با سیره پیامبر(ص) و ائمه معصومین(ع) تعارض دارد و در مقام تعارض باید از این روایات صرف نظر کرد.<br/>
همچنین در گذشته روایاتی را که از فریقین نقل کردیم که پیامبر(ص) و ائمه(ع) به برخی از قیامهای پیش از قیام قائم(ع) اشاره کرده و آنها را تأیید کرده‌اند<ref> (بحارالانوار) ج۵۲/۲۴۳ (کتاب الغیبة) نعمانی/۲۵۶ ۲۷۳.</ref>.<br/>
با توجّه به آنچه آوردیم معنای حدیث این است که: هر پرچمی پیش از قیام قائم بر افراشته شود و رهبر آن مردم را به سوی خود فراخواند صاحب این چنین پرچمی طاغوت است.<br/>
اما اگر شخص صالحی در دوره غیبت قیام کند به نیابت از امام(ع) تشکیل حکومت دهد بدون تردید مشمول این روایات نخواهد بود.<br/>
۲. روایاتی که بیانگر ناکامی و موفق نشدن قیامهای پیش از قیام مهدی(ع) است. این دسته از روایات در ضمن اشاره دارند بر مشروع نبودن تلاش برای ایجاد حکومت اسلامی. زیرا قیامی که بدون ثمر باشد از دیدگاه عقل و عقلا ناپسنداست.<br/>
امام سجاد می‌فرماید:<br/>
(واللّه ما یخرج احدٌ منّا قبل خروج القائم الاّمثله کمثل فرخ طار من وکره قبل ان یستوی جناحاه فاخذه الصبیان.<ref>(وسائل الشیعه) ج۱۱/۳۶; (مستدرک الوسائل) ج۱۱/۳۷.</ref>
به خدا سوگند هیچ یک از ما پیش از قیام قائم خروج نمی‌کند مگر این که مَثَل او مانند جوجه‌ای است که پیش از محکم شدن بالهایش از آشیانه پرواز کرده باشد. در نتیجه کودکان او را گرفته و با او به بازی می‌پردازند.<br/>
(ما خرج ومایخرج منّا اهل البیت الی قیام قائمنا احد لیدفع ظلما او ینعش حقّاً اِلاّ اصطلمته البلیه وکان قیامه زیادة فی مکروهنا وشیعتنا.<ref>(صحیفه سجادیه) با ترجمه و تفسیر الهی قمشه‌ای مقدمه/۱۲ انتشارات اسلامی.</ref>
هیچ کس از خاندان ما تا قیام قائم برای دفع ستم و یا زنده کردن حقّ خروج نکرده و نمی‌کند مگر این که باعث فزایش گرفتاری ما و شیعیان ما می‌گردد.<br/>
از این دو روایت نتیجه گرفته‌اند که قیام برای تشکیل حکومت اسلامی نه تنها بی نتیجه است که گرفتاری و ناراحتی اهل بیت(ع) را نیز در پی دارد. بنابراین باید از تشکیل حکومت اسلامی پیش از قیام مهدی(ع) چشم پوشید.استناد به دو روایت بالا و مانند آن از جهاتی باطل است:<br/>
* این دو روایت در صدد این نیستند که اصل جواز قیام را ردّ کنند بلکه پیروزی را نفی می‌کنند. زیرا اگر نفی جواز کنند قیام امام حسین(ع) را در برابر یزید و همچنین قیام زید بن علی و حسین بن علی شهید فخ و… را محکوم کرده‌اند با این که بدون تردید این قیامها مورد تأیید ائمه(ع) بوده است.<br/>
* عدم پیروزی قیام دلیل بر نفی تکلیف به قیام نیست.<br/>
مثلاً در جنگ صفّین شایع شد که معاویه مرده است. این خبر باعث شادی مردم شد. امّاعلی(ع) در مقابل شادی مردم فرمود:<br/>
(والّذی نفسی بیده لن یهلک حتّی تجتمع علیه الامّه قالوا: فبم تقاتله؟ قال: التمس العذر فیما بینی وبین اللّه تعالی.<ref>(بحارالانوار) ج۴۱/۲۹۸.</ref>
سوگند به آن خدایی که جان من در قبضه قدرت اوست معاویه هلاک نمی‌شود تا مردم بر او هماهنگ شوند.از آن حضرت سؤال کردند: بنابراین پس چرا با او می‌جنگید امام فرمود: می‌خواهم بین خود و خدایم عذر داشته باشم.<br/>
به روایت دیگر مردی از شام به کوفه آمد و از مرگ معاویه خبر داد.<br/>
علی(ع) به او فرمود:<br/>
(انت شهدت موته؟ قال: نعم وحثوت علیه قال: انّه کاذب قیل: وما یدریک یا امیرالمؤمنین انّه کاذب؟ قال: انّه لایموت حتی یعمل کذا و کذا ـ اعمال عملها فی سلطانه ـ فقیل له: فلم تقاتله وانت تعلم هذا قال: للحجّه.<ref>(همان مدرک) /۳۰۴.</ref>
آیا تو بر مرگ معاویه شاهد بودی؟<br/>
گفت: بله من خود خاک بر قبر او ریختم.<br/>
علی(ع) فرمود: این مرد دروغگوست.<br/>
گفته شد: ای امیر مؤمنان از کجا می دانی که این شخص دروغ می‌گوید.<br/>
علی(ع) فرمود: معاویه نمی‌میرد تا این گونه و آن گونه عمل کند.<br/>
و اعمالی که او در مدّت حکومت خود انجام می‌دهد یادآوری کرد.<br/>
به آن حضرت گفته شد: بنابراین چرا با او می‌جنگی؟ علی(ع) فرمود: برای اتمام حجّت و انجام وظیفه با او می‌جنگم.<br/>
این روایات بیانگر این معنی هستند که انسان مسلمان باید به تکلیف خود عمل کند و نباید انتظار داشته باشد حتماً به نتیجه مطلوب برسد. در هر برهه‌ای از زمان با مطالعه و دقت همه جانبه آنچه را وظیفه خود می‌بیند بدون توجیه گری و راحت طلبی انجام دهد. حال یا به نتیجه مطلوب می‌رسد یا نمی‌رسد. درهر صورت تکلیف خود را انجام داده است.<br/>
و باید با ستمگران ستیزید و به داد مظلوم رسید وبرای از بین بردن ستم و حکّام ستمگر و برپا داشتن عدل و داد و حکومت اسلامی تلاش ورزید هر چند به آن نتیجه‌ای که از این اقدامات انتظار هست نرسید.<br/>
* امکان دارد مقصود از جمله (منّا اهل البیت) و (احدٌ منّا) تنها ائمه معصومین(ع) باشند; زیرا شیعیان از آنان انتظار خروج مسلحانه را داشتند و ایشان با توجه به شرایط حاکم بر آن زمان می‌خواستند با اخبار غیبی آنان را قانع کنند که هر کس از ما پیش از قیام قائم خروج کند به علت نبود امکانات لازم پیروز نخواهد شد و مصلحت اقتضا می‌کند که خروج مسلحانه نداشته باشند.<br/>
* چنان که اشاره شد در برخی از روایات به قیامهایی پیش از قیام قائم بشارت داده شده است که زمینه ساز حکومت مهدی(ع) هستند. بدون تردید زمینه سازی آنها به لحاظ موفقیت آن قیامهاست. افزون بر این که ایجاد آمادگی خود بزگترین ثمره این قیامهاست.<br/>
* اگر بگوییم این روایات در صدد نهی از قیام و مبارزه با ستم و فسادند با آیات جهاد و [[امر به معروف]] ونهی از منکر و همچنین با سیره ائمه معصومین(ع) ناسازگارند از این روی باید به دور افکنده شوند.<br/>
۳ . دسته سوّم از روایاتی که برای مشروع نبودن تلاش در راه ایجاد حکومت اسلامی در دوره غیبت بدانها استناد کرده‌اند روایاتی هستند که به سکوت و سکون فرا می‌خوانند و از مشارکت در هر قیام و مبارزه‌ای پیش از تحقق نشانه‌های ظهور باز می‌دارند.<br/>
امام صادق(ع) می‌فرماید:<br/>
(یا سدیر الزم بیتک وکن حلسا من احلاسه واسکن ما سکن اللیل والنّهار فاذا بلغک انّ السفیانی قد خرج فارحل الینا.<ref>(وسائل الشیعه) ج۱۱/۳۶.</ref>
ای سدیر! در خانه بنشین و به زندگی بچسب. آرامش داشته باش تا آن هنگام که شب و روز آرام هستند امّا هنگامی که خبر رسید که سفیانی خروج کرده به سوی ما بیا اگر چه با پای پیاده باشد.<br/>
یا می‌فرماید:<br/>
(خمس علامات قبل قیام القائم: الصیحة والسّفیانی والخسف وقتل نفس الزکیه والیمانی.<br/>
فقلت: جعلت فداک ان خرج احد من اهل بیتک قبل هذه العلامات انخرج معه؟<br/>
قال: لا…)<ref>(همان مدرک)/۳۷.</ref>
پنج نشانه پیش از قیام قائم وجود دارد: صیحه و ندای آسمانی خروج سفیانی و فرو رفتن [لشگر سفیانی در سرزمینی به نام بیداء] کشته شدن نفس زکیّه خروج یمانی.<br/>
عمر بن حنظله می‌گوید: از آن حضرت سؤال کردم اگر شخصی از خاندان شما پیش از این نشانه‌ها قیام کند آیا ما نیز با او قیام و خروج کنیم؟<br/>
آن حضرت فرمود: نه.<br/>
در حدیثی دیگر امام باقر(ع) به جابر فرمود:<br/>
(الزم الارض ولا تحرک یداً ولا رجلاً حتی تری علامات اذکرها لک ـ وما اراک تدرکها ـ اختلاف بنی فلان ومناد ینادی من السماء ویجیئکم الصوت من ناحیة دمشق…)<ref>(همان مدرک)/۴۱; (مستدرک الوسائل) ج۱۱/۳۸.</ref>
ای جابر! آرامش خود را حفظ کن و دست و پایت را حرکت نده تا نشانه‌هایی که برایت می‌گویم ببینی (هر چند گمان نمی‌کنم تا آن زمان زنده باشی) اختلاف بنی فلان و ندا دهنده‌ای که از آسمان ندا می‌دهد و صدایی که از سوی دمشق بلند خواهد شد.<br/>
گفته شده که مقتضای این روایات منحصر به سدیر عمر بن حنظله و جابر نیست بلکه بر همه واجب است که تا خروج سفیانی ودیگر نشانه‌ها و بالاخره تا قیام قائم (عج) سکوت کنند و از قیام و خروج خودداری کنند.<br/>
پاسخ: الغای خصوصیّت و تعمیم حکم به همه افراد در همه زمانها متوقف است بر این که ما علم داشته باشیم به این که شخص خاصّ و یا مورد خاصّی مورد نظر امام نبوده است.<br/>
در روایات بالا نه تنها چنین علمی نداریم که خلاف آن برای ما ثابت است.<br/>
از باب نمونه به ویژگیهای سدیر و حالات او اشاره می‌کنیم:<br/>
با نگاهی به تاریخ و دیگر روایات می‌یابیم که سدیر فردی بوده که همواره احساساتش بر عقلش غلبه داشته است و او می‌پنداشته که شرایط قیام و اقدام برای تشکیل حکومت اسلامی برای امام(ع) وجود دارد و به همین دلیل همواره منتظر قیام و خروج آن حضرت بوده است. حضرت در بیان فوق نبود امکان قیام و تشکیل حکومت ظاهری را به ایشان گوشزد کرده است و به وی و افرادی مانند وی که تحت تأثیر احساسات غلط قرار گرفته‌اند. سفارش می‌کند: بهتر است که در خانه بنشینند.<br/>
گواه بر این سخن حدیثی است که خود وی از امام صادق(ع) نقل می‌کند:<br/>
(بر امام صادق(ع) وارد شدم و به آن حضرت عرض کردم: به خدا سوگند نشستن برای شما روا نیست. حضرت فرمود: چرا ای سدیر؟ گفتم: به خاطر یاران و پیروانی که دارید. به خدا سوگند اگر امیرالمؤمنین(ع) به اندازه شما پیرو داشت قبایل تیم و عدی در خلافت طمع نمی‌ورزیدند.<br/>
حضرت فرمود: تعداد آنان چه اندازه است؟<br/>
گفتم: صد هزار.<br/>
حضرت فرمود: صد هزار.<br/>
گفتم: بله بلکه دویست هزار.<br/>
فرمود: دویست هزار؟<br/>
گفتم: بله و بلکه نصف دنیا.<br/>
حضرت ساکت شد و پس از لحظه‌ای فرمود: آیا می‌توانی همراه ما به ینبع [محلّی نزدیک مدینه] بیایی… حضرت در آن مکان به پسر بچه‌ای که چند بزغاله می‌چرانید نگاه کرد و فرمود:<br/>
اگر من به اندازه اینها (شیعه) داشتم سکوت را روا نمی‌دانستم.<ref>(اصول کافی) ج۲/۲۴۲.</ref>
سدیر می‌گوید: آنها را شماره کردم شمار آنها هفده رأس بود.<br/>
از این روایت حدود ادراک سدیر در این گونه مسائل مشخص می‌گردد. ضمناً مراد از شیعه در روایت فوق تنها کسانی نیستند که نامی از شیعه داشته باشند بلکه مراد شیعه واقعی است یعنی کسانی که تا مرز شهادت همراهند و اینان در آن زمان اندک بوده‌اند.<br/>
در روایت دیگر معلّی بن خنیس می‌گوید:<br/>
(نامه عبدالسّلام و سدیر را با نامه‌های دیگر افراد خدمت امام صادق(ع) بردم در زمانی که صاحب پرچمهای سیاه [ابو مسلم خراسانی] قیام کرده و هنوز آثار حکومت بنی عباس ظاهر نشده بود. در آن نامه‌ها نوشته بود که ما پیش بینی می‌کنیم که امر خلافت به شما واگذار گردد شما چه نظر دارید حضرت با عصبانیت نامه‌ها را به زمین زد و فرمود: من امام اینان نیستم. آیا نمی‌دانند که سفیانی باید کشته شود.<ref> (وسائل الشیعه) ج۱۱/۳۸.</ref>
از این روایت نیز استفاده می‌شود که سدیر و دیگر دوستان او به خاطر آگاه نبودن از اهداف و مقاصد ابومسلم پنداشته بودند که وی برای باز گرداندن خلافت به امام(ع) قیام کرده است غافل از این که ابومسلم گرچه به ظاهر مردم را به اطاعت فردی از بنی هاشم فرا می‌خواند. ولی از سوی ابراهیم عباسی به سامان دادن خراسان گماشته شده بود و پس از کشته شدن ابراهیم مردم را به خلافت برادرش عبداللّه سفاح دعوت می‌کرد.<br/>
در هر صورت با توجه به مطالب بالا و دیگر مطالبی که دربارهٔ سدیر و خصوصیات او آمده است ما نمی‌توانیم از روایتی که او را ملزم می‌کند در خانه بنشیند الغای خصوصیت کنیم و بگوییم: وظائف همه حتی در عصر غیبت سکوت و خانه نشینی است.<br/>
افزون بر این آیا با این روایت می‌توان از همه آیات و روایات و همچنین حکم عقل که بر وجوب [[امر به معروف]] و نهی از منکر و جهاد در راه خدا و مبارزه با حاکمان ستم دلالت دارند دست برداشت.<br/>
روایت حنظله نیز همانند روایت سدیر دربارهٔ قضیّه خاصّی است. گواه بر این این که امام(ع) عمر بن حنظله و افراد دیگری همانند وی را از خروج با یکی از سادات اهل بیت نهی کرده است. یعنی فرد مشخصی مطرح بوده و امام از همراهی با او نهی کرده است. ذیل روایت دلالت دارد که آن شخص ادّعای مهدویت داشته و امام(ع) با ذکر نشانه‌های ظهور ادّعای آن شخص را رد کرده و یادآور شده که هر کس از اهل بیت پیش از این نشانه‌ها قیام کند آن قائم موعود نیست.<br/>
این حدیث و مانند آن در واقع می‌خواهند جلو سوء استفاده برخی از سادات علوی را که به عنوان مهدی موعود قیام می‌کردند و به افرادی مانند: سدیر و عمر بن حنظه و جابر و... بفهمانند که فریب اینان را نخورند.<br/>
با توجّه به آنچه آوردیم پاسخ روایت جابر و همچنین روایات دیگری که در(مستدرک الوسائل) آمده از قبیل: روایت چهارم پنجم هفتم و هشتم باب دوازدهم<ref> (مستدرک الوسائل) ج۱۱/۳۵ ـ ۳۷.</ref> روشن شد.<br/>
۴ . از روایاتی که بر مشروع نبودن ایجاد حکومت اسلامی در دوره غیبت بدان استناد شده روایاتی است که به [[صبر]] دعوت کرده‌اند و از شتاب نهی. در برخی از این روایات آمده است که انسان مسلمان پیش از فرا رسیدن موعد فرج و زوال ملک ظالم نباید خود را به زحمت بیندازد و به دنبال برقراری حکومت عدل باشد.<br/>
انسان مسلمان در دوره غیبت. اگر نیّت جهاد داشته باشد ثواب جهاد به او داده خواهد شد:<br/>
علی(ع) می‌فرماید:<br/>
(الزموا الارض واصبروا علی البلاء ولاتحرکوا بایدیکم وسیوفکم فی هوی السنتکم ولاتستعجلوا بما لم یعجله اللّه لکم فانّه من مات علی فراشه وهو علی معرفة حقّ ربّه وحقّ رسوله واهل بیته مات شهیداً ووقع اجره علی اللّه واستوجب ثواب ما نوی من صالح عمله وقامت النیّة مقام اصلاته لسیفه فانّ لکلّ شیٍ مدّةً واجلاً.<ref>(وسائل الشیعه) ج۱۱/۴۰; (نهج البلاغه) فیض الاسلام خطبه ۲۳۳.</ref>
به زمین بچسبید و بر بلاها [[صبر]] کنید دستها و شمشیرهایتان را در جهت خواستهای زبانتان به حرکت در نیاورید و نسبت به آنچه خداوند برای شما در آن عجله قرار نداده عجله نکنید. اگر کسی از شما در رختخواب بمیرد امّا نست به خدا و رسول و اهل بیت رسول شناخت و معرفت داشته باشد شهید از دنیا رفته و اجر او با خداست و آنچه را از اعمال نیک نیّت داشته پاداشش را خواهد برد و همان نیّت خیر او در ردیف به کار گرفتن شمشیر است. بدانید که برای هر چیز مدّت و سرآمدی است.<br/>
یا پیامبر(ص) به علی(ع) سفارش می‌فرماید:<br/>
(انّ ازالة الجبال الرواسی اهون من ازالة ملک لم تنقض ایّامه.<ref>(وسائل الشیعه)/۳۸.</ref>
کندن کوه‌های محکم و برافراشته شده آسان تر از نفی حکومتی است که هنوز روزگار آن پایان نیافته است.<br/>
امام صادق(ع) می‌فرماید:<br/>
(الغبرة علی من آثارها هلک المحاصیر قلت: جعلت فداک وما المحاصیر؟ قال: المستعجلون اما انّهم لمن یریدوا اِلاّ من یعرض لهم… یا ابا المرهف قلت: لبیک قال: اتری قوماً حبسوا انفسهم علی اللّه عزّ ذکره لایجعل لهم فرجا؟ بلی واللّه لیجعلن اللّه لهم فرجا.<ref>(فروع کافی) ج۸/۲۷۳ ـ ۲۷۴ (وسائل الشیعه) ج۱۱/۳۶ ـ ۳۷.</ref>
گرد و غبار به ضرر کسی است که آن را بر انگیخته است. اسبهای چموش مغرور هلاک می‌شوند.<br/>
عرض کردم: فدایت شوم اسبهای
چموش چه کسانی هستند؟<br/>
فرمود: کسانی که شتاب می‌کنند. آنان کسانی را دستگیر می‌کنند که در معرض دید آنها باشند و یا با آنان برخوردی داشته باشند…
سپس فرمود: ای ابو المرهف!<br/>
گفتم: بله.<br/>
فرمود: آیا دیده‌ای جمعیتی که جان خود را وقف راه خدا کرده باشند. خداوند برای آنان فرجی قرار نداده باشد بلی به خدا سوگند خداوند برای آنان فرجی قرار داده است.<br/>
پاسخ: بدون تردید سخنان علی(ع) در ارتباط با مورد خاصّ و شرایط ویژه است.<br/>
در گذشته یاد آور شدیم که جهاد همانند دیگر امور متوقف برتهیّه مقدمات و امکانات است وشتابزدگی در آن پیامدهای ناگواری را در پی دارد. امام علی(ع) در بیان فوق به همین معنی اشاره می‌کند.<br/>
ابن ابی الحدید در تفسیر سخن فوق می‌نویسد:(امام علی(ع) با کلام فوق بر آن نیست که کوفیان را از جنگ با اهل شام باز دارد زیرا امام همواره آنان را از سستی و کوتاه آمدن در جنگ با شامیان سرزنش کرده است بلکه شماری از یاران امام(ع) بر آن بودند که فساد و نفاق گروهی از کوفیان را افشاء کنند. علی(ع) برای جلوگیری از تفرقه و ایجاد اختلاف داخلی در ارتشِ خود آنان را از این کار در آن شرایط بازداشت و فرمود: بنشینید و بر بلاها [[صبر]] کنید.<ref>(شرح نهج البلاغه) ابن ابی الحدید ج۱۳/۱۱۳.</ref>
چگونه ممکن است شخصیتی که آن همه خطبه در تشویق به جهاد و مبارزه با ستمگران دارد مردم را به سکوت و گوشه نشینی در مقابل ظلم و فساد دعوت کند.<br/>
او که می‌فرماید:<br/>
(زشت باد رویتان که هدف تیرهای دشمن قرار گرفته‌اید. به شما هجوم می‌آورند به آنها هجوم نمی‌برید. باشما می‌جنگند با آنان نمی‌جنگید. معصیت خدا می‌شود و شما بدان رضایت می‌دهید<ref>(نهج البلاغه) فیض الاسلام خطبه ۹۵.</ref>
در حدیث دوّم نیز هدف رسول گرامی اسلام(ص) این نیست که رو در رویی با پادشاهان به نتیجه نخواهد رسید; چرا که مسلمانان صدر اسلام بسیاری از قدرتهای حاکم محلّی و جهان را ساقط کرده‌اند و ما دیده‌ایم بسیاری از انقلابها از جمله انقلاب اسلامی ایران در برابر نظامهای طاغوتی به موفقیت رسیده است.<br/>
از سوی دیگر این روایت در صدد تحریم مبارزه علیه ستمگران نیست وگرنه قیام علی(ع) و امام حسن(ع) در مقابل معاویه و قیام امام حسین(ع) در مقابل یزیدبن معاویه صحیح نبود.<br/>
بنابراین پیامبر(ص) در این سخن سنگینی کار ولزوم امکانات مورد نیاز برای درگیری با حکومتهای خودکامه را یادآوری کرده است. همان گونه که از جای کندن کوه‌ها به آسانی ممکن نیست و نیاز به امکانات و صرف وقت کافی دارد مبارزه با ستمگران; بویژه آنان که پایه‌های حکومت خود را محکم کرده‌اند نیز آن چنان است. بر فرض اگر امید چندانی هم به پیروزی نبود باز وظیفه مردم در مبارزه با ستم و فساد به حال خود باقی است.<br/>
از روایت سوّم استفاده می‌شود که برخی از افراد علیه حکومت بنی امیّه قیام کرده بودند و حکومت نیز در پی آنان بود.<br/>
ابی المرهف نیز ترس آن داشت که بنی امیّه او را دستگیر کنند. امام در این گفتار خواسته‌اند که ترس وی را از بین ببرند. آن گاه امام از هلاکت فرد شتابزده یعنی کسی که احساسات زودگذر او را به قیام و اقدام واداشته است خبر می‌دهد.<br/>
در هر صورت این روایت در مقام منع از [[دفاع]] در مقابل هجوم دشمنان و یا منع از ایجاد حکومت اسلامی در صورت توان و وجود شرایط آن نیست.<br/>
اگر در این روایات آمده که شتاب نکنید به معنای [[صبر]] بر ظلم و سکوت در برابر از بین بردن دین و آثار دین و پذیرش سلطه جباران و تسلّط آنان بر دین و نوامیس مردم نیست بلکه این احادیث به معنی شتاب نکردن در رسیدن به دولت حقّه جهانی است. شیعیان براساس روایاتی که از پیامبر(ص) رسیده بود منتظر فردی از اهل بیت برای نجات و تشکیل دولت حقّ بودند و به شکلهای گوناگون این انتظار را اظهار می‌کردند و گاهی هم از روی اعتراض به ائمه(ع) گفتند: چرا قیام نمی‌کنید و ستمگران را به جای خود نمی‌نشانید. آنان از ائمه(ع) انتظار داشتند که به عنوان موعود قیام کنند. ائمه(ع) نیز با توجّه به چنین ذهنیاتی می‌فرمودند:<br/>
(این توقع شما پیش از موقع است. آن قیام را نشانه‌هایی است که پیش از پدید آمدن آنها قیام به عنوان مهدی موعود(ع) درست نیست.)<br/>
ائمه(ع) در این روایات تن دادن به ستم را سفارش نمی‌کنند بلکه آنان با طرح این روایات شیعیان را از شتاب و این که هر قیامی را قیام موعود تلقی کنند بر حذر داشته‌اند. از این روی این روایات به هیچ روی در صدد منع از قیامهایی که از سوی مصلحان برای مبارزه با ستم و تشکیل حکومت اسلامی به منظور آماده سازی برای قیام حضرت مهدی(ع) صورت می‌گیرد نیست.<br/>
۵ . برخی از روایات به ور عموم و بعضی دیگر در دوره غیبت شیعیان را به [[تقیّه]] دعوت می‌کنند.<br/>
امام رضا(ع) می‌فرماید:<br/>
(لا دین لمن لاورع له ولاایمان لمن لاتقیّه له وان اکرمکم عنداللّه اعلمکم بالتّقیة قیل یابن رسول اللّه الی متی قال: الی قیام القائم فمن ترک التّقیة قبل خروج قائمنا فلیس منّا<ref>(وسائل الشیعه) ج۱۱/۴۶۶.</ref>.<br/>
کسی که از گناهان پرهیز ندارد دین ندارد. همچنین کسی که از [[تقیّه]] استفاده نمی‌کند ایمان ندارد. گرامی‌ترین شما در نزد خداوند داناترین شما به [[تقیّه]] است.<br/>
گفته شد: ای پسر رسول خدا(ص)! [[تقیّه]] تا چه زمانی لازم است؟ فرمود: تا قیام قائم. هر آن که پیش از خروج قائم ما [[تقیّه]] را ترک کند از مانیست.<br/>
روایت دیگری نیز مفضّل از امام صادق(ع) نقل کرده است و در آن روایت نیز امام(ع) رفع [[تقیّه]] را بستگی به قیام قائم(ع) می‌داند<ref> (همان مدرک) ۴۶۷.</ref>
با استناد به این روایات گفته شده است که دخالت در سیاست و مخالفت با حکومتهای ستم پیشه خلاف [[تقیّه]] است; بنابراین جایز نیست<ref> (در شناخت حزب قاعدین زمان) /۱۳۴ به نقل از (انتظار بذر انقلاب) حسین تاجری/ ۱۱۴ ۱۱۷.</ref>.<br/>
در این که در مبارزه با دشمن لازم است از تقیه و اصول مخفی کاری استفاده کرد تردیدی نیست و امّا به نام [[تقیّه]] مسؤولیتهای اجتماعی را کنار گذاشتن و تا ظهور امام زمان(ع) در سنگر تقیه ماندن چیزی نیست که اسلام آن را تأیید کند.<br/>
اسلام اجازه داده در جایی که جان و یا مال و یا ناموس انسان در خطر است و اظهار حق هیچ گونه نتیجه‌ای ندارد از آن تا آماده شدن شرایط خودداری کند و وظیفه خود را پنهانی انجام دهد.<br/>
بنابراین [[تقیّه]] گاه لازم است; زیرا باعث حفظ جان و یا [[حفظ دین]] است و اما گاهی تقیه و سکوت باعث نابودی دین و انحراف جامعه اسلامی است. این جا جای سکوت نیست جای [[امر به معروف]] و نهی از منکر و ایثار و فداکاری و شهادت در راه دین است. در این جا دیگر [[تقیّه]] حرام است. از این روی امام خمینی در سالها ۴۲ و ۴۳ فریاد زد:<br/>
(والله گنه کار است کسی که سکوت کند.)<br/>
بنابراین روایات تقیه در صدد بازداشتن از جهاد یا [[امر به معروف]] و نهی از منکر و مبارزه با ستم نیستند بلکه به انسان مسلمان گوشزد می‌فرمایند: در حالی که به وظایف خود عمل می‌کند در صورت امکان جان و مال خود و دیگر مسلمانان را حفظ کند. در روایات آمده:<br/>
(التقیّة جنّةُ المؤمن) و(التقیة ترس المؤمن)<ref>(وسائل الشیعه) ج۱۱/۴۶۱ ۴۶۵.</ref>
تقیه زره و سپر مؤمن است.<br/>
روشن است که از زره و سپر در میدان جنگ استفاده می‌شود نه در خانه‌های در بسته چنانکه برخی از به اصطلاح منتظران مهدی(ع) بر این باور بودند و تا آن جا به (تقیه) ای که خود تفسیر می‌کردند پایبندی نشان می‌دادند که موافقت زبانی با حکومتهای ستم را جایز می‌دانستند<ref> (در شناخت حزب قاعدین زمان) ۱۳۳ ۱۳۶.</ref>
امام صادق(ع) خطاب به ابو حمزه ثمالی در رابطه با معنای تحریف شده (تقیّه) که چیزی جز فرار از مسؤولیت و رفاه طلبی نیست می‌فرماید:<br/>
(… وایم اللّه لودعیتم لتنصرونا لقلتم لانفعل انما نتّقی ولکانت التّقیة احبّ الیکم من آبائکم وامهاتکم ولو قدقام القائم ما احتاج الی مسائلتکم عن ذلک ولا قام کثیر منکم من اهل النّفاق حدّ اللّه.<ref>(وسائل الشیعه) ج۱۱/۴۸۳.</ref>
به خداسوگند اگر ما شما را به یاری خود علیه حکومتهای ستم فرا خوانیم ردّ می‌کنید و به [[تقیّه]] تمسک می‌جویید. [[تقیّه]] در نزد شما از پدران و مادرانتان دوست داشتنی تر است. اگر قائم قیام کند نیاز به پرسش از شما ندارد و دربارهٔ بسیاری از شما که نفاق پیشه کرده‌اید حدّ الهی را جاری خواهد کرد.<br/>
امام(ع) هشدار می‌دهد که این گونه از تقیه برداشت کردن نشانه نفاق است و هنگامیکه حضرت مهدی(ع) ظهور کند با این که این عدّه ادّعای شیعه بودن را دارند به عنوان منافق با آنان برخورد خواهد کرد.<br/>
افزون بر آنچه در پاسخ روایات آوردیم روایاتی نیز از ائمه(ع) نقل شده که در آن بسیاری از قیامهای علویان و غیر آنان مورد تأیید ائمه(ع) قرار گرفته است. همچنین قیامهایی داریم که شیعیان و عالمان معروف در آن شرکت داشته‌اند. این دسته از روایات روایات پیشین را توضیح می‌دهند و تفسیر می‌کنند از جمله:<br/>
۱. محمدبن ادریس در کتاب (سرائر) نقل می‌کند که: فردی در حضور امام صادق(ع) سخن از قیام به میان آورد و از خروج کسانی که از اهل بیت قیام می‌کنند سؤال کرد حضرت فرمود:<br/>
(لازال انا وشیعتی بخیر ما خرج الخارجی من آل محمّد(ص) ولو ددت انّ الخارجی من آل محمّد(ص) وعلیّ نفقة عیاله.<ref>(سرائر) ابن ادریس حلّی ج۳/۵۶۹ انتشارات اسلامی قم; (وسائل الشیعه) ج۱۱/۳۹; (بحارالانوار) ج۴۶/۱۷۲.</ref>
پیوسته من و شیعیانم بر خیر هستیم تا هنگامی که قیام کننده‌ای از آل محمد(ص) قیام کند. چقدر دوست دارم که شخصی از آل محمد(ص) قیام کند و من مخارج خانواده او را بپردازم
۲. روایاتی که دینداران را ستوده‌اند و دینداری را مانند کرده‌اند به آتش در کف گرفتن و…<ref>(بحارالانوار) ج۵۲/۱۳۵.</ref> و روایاتی که دربارهٔ سنگینی مسؤولیت مسلمانان راستین و ارزش آنان در دوران غیبت وارد شده و … روایات پیشین را که در نهی از قیام مسلحانه وارد شده بودند رد می‌کنند.<br/>
پیامبر(ص) می‌فرماید:<br/>
(پس از شما افرادی خواهند آمد که هر یک از آنان ارزش و اجر پنجاه تن از شما را دارد.<br/>
اصحاب عرض کردند: ای رسول خدا(ص)! ما به همراه تو در بدر اُحد و حنین شرکت کردیم دربارهٔ ما قرآن نازل شد [چگونه آنان از ما برترند] آن حضرت فرمود: آنان مشکلات و مسؤولیتهایی دارند که شما تاب و تحمّل آنها را ندارید.<ref> (همان مدرک)/۱۳۰.</ref>
در روایتی دیگر امام سجاد(ع) پاداش هزار شهید همانند شهدای بدر و اُحد را به شیعیان واقعی وعده داده است<ref>(همان مدرک)/۱۲۵.</ref>.<br/>
چه کسانی در دوره غیبت پاداش هزار شهید بدر و اُحد و حنین را دارند و به پنجاه مسلمان صدر اسلام می‌ارزند؟ آیا کسانی که سکوت و گوشه نشینی را برگزیده‌اند و حدّاکثر نمازی می‌گزارند و [[روزه]] ای می‌گیرند؟<br/>
بدون تردید آن همه ستایش و ارزش از آنِ اینان نیست. کسانی می‌توانند از نمونه‌های احادیث بالا باشند که دست کم همانند مسلمانان صدر اسلام با ستم و فساد مبارزه کنند و به مسؤولیتهای خود جامه عمل بپوشانند اگر غیر این باشد آتش دست گرفتن و اجر هزار شهید بدر احد و حنین را داشتن بی معنی خواهد بود.<br/>
۳ .خبر دادن پیامبر(ص) از حرکتهای پیروز مسلمانان:<br/>
(لا تزال طائفة من امّتی یقاتلون علی الحقّ ظاهرین الی یوم القیامه.<ref>(صحیح مسلم) ج۳/۱۵۲۴ ح۱۹۲۳; (کنز العمال) ج۱۴/۳۳۴ حدیث ۳۸۸۴۶.</ref>.<br/>
همواره گروهی از امّت من براساس حقّ قیام می‌کنند و پیروز می‌شوند. و این قیامها تا روز قیامت ادامه خواهد داشت.<br/>
(لن یبرح هذا الدّین قائماً یقاتل علیه عصابة من المسلمین حقّ تقوم السّاعة.<ref> (صحیح مسلم) حدیث ۱۹۲۲.</ref>
همواره این دین پا برجا خواهد بود و گروهی از مسلمانان برای پاسداری از آن به جهاد و جنگ بر می‌خیزند تا قیامت فرا رسد.<br/>
۴ . تأیید قیام زید:<br/>
امام صادق(ع) می‌فرماید:<br/>
(انّ عمّی کان رجلاً لدنیانا وآخرتنا مضی واللّه عمّی شهیداً کشهداء استشهدوا مع رسول اللّه(ص) وعلی والحسن والحسین.<ref>(عیون اخبار الرّضا) شیخ صدوق ج۱/۲۵۲ رضا مشهدی; (بحارالانوار) ج۴۶/۱۷۵.</ref>
عموی من مردی مفید برای دنیا و آخرت ما بود. او شهید از دنیا رفت. همانند شهیدانی که در زمان پیامبر(ص) و علی و حسن و حسین(ع) به شهادت رسیدند.<br/>
پیامبر اسلام(ص) به امام حسین(ع) فرمود:<br/>
(ای حسین! از صلب تو مردی به وجود خواهد آمد که زید نامیده می‌شود. او و یارانش روز قیامت با گامهای خود از گردنهای مردم می‌گذرند در حالی که برق نور پیشانی آنان چشمهای مردم را می‌رباید و بدون حساب وارد بهشت می‌شوند.<ref> (عیون اخبار الرضا) ج۱/۲۴۹; (بحارالانوار) ۴۶/۱۷۰.</ref>
امام رضا(ع) در پاسخ مأمون که زیدالنّار برادر امام رضا(ع) را با زیدبن علی مقایسه کرد فرمود:<br/>
(لاتقس اخی زیداً الی زیدبن علی فانه کان من علماء آل محمد(ص) غضب للّه عزوجل فجاهد اعدائه حتی قتل فی سبیله.<ref>(بحار الانوار) ج۴۶/۱۷۴.</ref>
برادرم زید را با زید بن علی مقایسه نکن. چون زیدبن علی از عالمان آل محمّد(ص) بود. برای خدا خشم کرد و در راه خدا جهاد کرد و کشته شد.<br/>
آن گاه امام رضا(ع) از پدرش موسی بن جعفر(ع) و او از پدرش امام صادق(ع) نقل می‌کند که آن حضرت دربارهٔ زیدبن علی می‌فرمودند:<br/>
(رحم اللّه عمّی زیداً انه دعا الی الرضا من آل محمّد ولو ظفر لو فی بما دعا الیه وقد استشارنی فی خروجه فقلت له: یا عمّ ان رضیت ان تکون المقتول المصلوب بالکناسه فشانک. فلمّا ولیّ قال جعفربن محمّد ویل لمن سمع واعیته فلم یجبه…<ref>(همان مدرک).</ref>
خدا عمویم زید را رحمت کناد. او به رضای از آل محمّد(ص) دعوت می‌کرد. اگر پیروز می‌شد به وعده اش وفا می‌کرد. او در قیام خود با من مشورت کرد و من به او گفتم:<br/>
عمو! اگر آمادگی داری که کشته شوی و به دار در کناسه آویخته گردی اقدام کن. چون قیام کرد جعفر بن محمد فرمود: وای بر آن کس که فریاد وی را بشنود و به وی پاسخ ندهد.<br/>
دربارهٔ زید بن علی روایات بسیار است. از عالمان شیعی: شیخ مفید شیخ طوسی شهید اوّل شیخ بهایی بحر العلوم اردبیلی شیخ حرّ عاملی علامه مجلسی و… او را ستوده‌اند<ref> (شخصیت و قیام زیدبن علی) سید ابوفاضل اردکانی انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی قم; (سیره و قیام زیدبن علی) حسین کریمان علمی و فرهنگی تهران.</ref> و روایاتی نیز در تأیید او از ائمه(ع) نقل کرده‌اند.<br/>
در تنقیح المقال آمده است:<br/>
(تمام علمای اسلام بر بزرگواری و مورد وثوق بودن و پارسایی و علم و فضیلت زید بن علی اتفاق نظر دارند.<ref>(تنقیح المقال) مامقانی ج۱/۴۶۷.</ref>
۵ . تأیید قیام حسین بن علی شهید فخّ:<br/>
وی از شهدای بزرگی است که در سرزمین فخّ حدود یک فرسخی مکّه با سپاه هادی عباسی جنگید و به شهادت رسید. دشمنان بدن او و یارانش راقطعه قطعه و سرهای آنان را از بدن جدا و اجساد آنان را رها کردند و رفتند.<br/>
در آخرین دیدار حسین بن علی شهید فخ با امام موسی بن جعفر(ع) امام به وی فرمود:<br/>
(یابن عمّ انک مقتول فاجّد الضراب فان القوم فساق یظهرون ایمانا ویسترون شرکا وانّا للّه وانّا الیه راجعون احتسبکم عنداللّه من عصبه.<ref>(بحارالانوار)ز ج۴۸/۱۶۱.</ref>
ای پسر عمو! تو کشته خواهی شد. پس نیکو جنگ کن; زیرا این قوم فاسق هستند. اظهار ایمان می‌کنند ولی در دل مشرکند. من مصیبت شما جماعت را به حساب خدا می‌گذارم و بر [[صبر]] در این مورد از خدا پاداش می‌طلبم.<br/>
امام در ین سخن دشمنان زید را فاسق و مشرک می‌خواند و شهادت او را به حساب خدا می‌گذارد و بدین وسیله قیام او ویارانش را تأیید می‌کند.<br/>
امام جواد(ع) می‌فرماید:<br/>
(لم یکن بعد الطّف مصرع اعظم من فخّ…)<ref>(همان مدرک) ج۴۸/۱۶۵.</ref>
پس از واقع کربلا قتلگاهی بزرگتر از فخّ نیست.<br/>
پیامبر اسلام(ص) در عبور از سرزمین فخّ از شهادت شهدای فخّ خبر داد و بر آنان گریست و ارزش یاران حسین بن علی را برای اصحاب خودش بیان کرد<ref>(همان مدرک) ۱۷۰; (تنقیح المقال) ج۱/۳۷۷.</ref>
امام صادق(ع) نیز در آن زمین نماز گزارده و در عظمت شهیدان فخ فرموده:<br/>
(یقتل ههنا رجلٌ من اهل بیتی فی عصابة تسبق ارواحهم اجسادهم الی الجنّة.<ref>(همان مدرک)/۱۷۰; (تنقیح المقال) ج۱/۳۷۷.</ref>
در این مکان مردی از خاندان من با گروهی از یارانش به شهادت می‌رسند که روح آنان پیش از جسم آنان به بهشت داخل می‌شود.<br/>
هنگامی که سرهای شهدای فخّ را به مدینه آوردند تا علویان را بترسانند در سکوت مجلس امام موسی بن جعفر(ع) فرمود:<br/>
(انا للّه وانّا الیه راجعون مضی واللّه مسلماً صالحا صوّاماً قواما آمراً بالمعروف ناهیاً عن المنکر ما کان فی اهلبیته مثله.<ref> (بحارالانوار) ج۴۸/۱۶۵.</ref>
حسین [شهید فخ] در گذشت ولی به خدا سوگند او مسلمانی شایسته [[روزه]] دار شب زنده دار امر کننده به معروف و نهی کننده از منکر بود و در میان خاندانش نظیر نداشت.<br/>
شیخ طوسی شیخ مفید علامه حلّی نجاشی علامه مجلسی محدّث قمی علّامه سید محسن امین و… او را ستوده‌اند و از شخصیت و قیام او تجلیل و احترام کرده‌اند و ارزش ویژه‌ای برای او قائل شده‌اند <ref> (ماهیّت قیام شهید فخ) سید ابوفاضل اردکانی ۷۱ ـ ۷۵ انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی قم.</ref>.<br/>
۶ .تأیید قیام مختار به خونخواهی شهدای کربلا و بر ضدّ بنی امیه.<br/>
امام سجاد دربارهٔ وی می‌فرماید:<br/>
(… جزی اللّه المختار خیراً.<ref> (بحارالانوار) ۴۵/۳۴۴; (تنقیح المقال) ج۳/۲۰۴.</ref>
خدای به مختار جزای خیر عنایت کناد.<br/>
امام باقر(ع) می‌فرماید:<br/>
(لاتسبوا المختار فانّه قتل قتلتنا وطلب ثارنا وزوّج اراملنا وقسّم فینا المال علی العسره <ref>(اختیار معرفة الرجال) شیخ طوسی با تصحیح و تعلیق مصطفوی/۱۲۵ دانشگاه مشهد. ۷۶ . (بحارالانوار) ج۴۵/۳۶۵.</ref>
به مختار ناسزا نگویید چون او قاتلان ما را کشت و به خونخواهی ما برخاست و بیوه زنان ما راشوهر داد و در شرایط سخت و تنگدستی به ما کمک مالی کرد.<br/>
گروهی از سران کوفه به مدینه آمدند و با وساطت محمدبن حنفیه به حضور امام سجاد(ع) رسیدند. آن گروه از قیام مختار پرسیدند آن حضرت خطاب به محمّد بن حنفیه فرمود:<br/>
(یا عمّ لو انّ عبداً زنجیّا تعصّب لنا اهل البیت لوجب علی الناس موازرته قدولیّتک هذا الامر فاصنع ما شئت<ref>(تنقیح المقال) مامقانی /۳/۲۰۶.</ref>
ای عمو! اگر برده‌ای سیاه پوست تعصب ما اهل بیت را داشت بر مردم واجب می‌شد که از او حمایت کنند. من مسؤولیت این کار را به تو دادم. به هرگونه که صلاح می دانی عمل کن.<br/>
مامقانی پس از نقد و بررسی روایات رسیده دربارهٔ مختار می‌نویسد:<br/>
(فتلخص من جمیع ما ذکرنا ان الرجل امامی المذهب فان سلطنته برخصة من الامام(ع)… ولو لا الاّ ترحم مولینا الباقر(ع) ثلاث مرات فی کلام واحد لکفی فی ادراجه فی الحسان.<ref>(تنقیح المقال) مامقانی /۳/۲۰۶.</ref>
خلاصه آنچه آوردیم این است که: این مرد [مختار] معتقد به امامت ائمه(ع) بوده و حکومت اونیز با اجازه امام(ع) بوده است. اگر هیچ مدحی جز طلب رحمت امام باقر(ع) آن هم سه بار در یک سخن برای او نبود همین وی را بس بود که در صفّ نیکان قرار گیرد.<br/>
آقای خویی نیز پس از آن که اخبار رسیده دربارهٔ مختار را به دو دسته تقسیم می‌کند روایات مدح را قوی تر می‌داند<ref>(معجم رجال الحدیث) سید ابوالقاسم خوئی ج۱۸/۹۴ ـ ۱۰۱ مدینة العلم قم.</ref>.<br/>
بسیاری از مورخان و محدثان نیز او را ستوده‌اند<ref>ر . ک: (قیام مختار) سید ابوفاضل اردکانی انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی.</ref>.<br/>
۷ . تأیید قیام توابین:<br/>
رهبری این قیام را سلیمان بن صرد خزاعی بر عهده داشت که از اصحاب رسول خدا(ص) به شمار می‌آمد و افرادی چون مسیب بن نجبه عبداللّه بن سعد عبداللّه بن وال بکر بن وائل و رفاعة بن شدادبجلّی از برگزیدگان یاران علی(ع) در این قیام او را همراهی می‌کردند از سخنانی که مسیب بن نجبه در یک گردهمایی ایراد کرده روشن می‌شود که بیشترین نیروهای این قیام را بازماندگان دوران علی(ع) و سربازان و رزمندگان جنگ با ناکثین قاسطین مارقین تشکیل می‌داده‌اند<ref>(تاریخ الامم والملوک) طبری ج۴/۴۲۷ مکتبة ارومیه قم.</ref>.<br/>
اینان با شعار (یا لثارات الحسین) سلاح بر گرفتند و برای طلب آمرزش از خدا بر سر مرقد امام حسین(ع) گرد آمدند و سپس به قیام خود ادامه دادند.<br/>
تحلیل قیام توابین و مسائلی چون رابطه قیام با امام سجاد(ع) و اوضاع و شرایط آن زمان چگونگی برخورد مختار با این قیام و… احتیاج به بررسی بیشتری دارد که در این مقال نمی‌گنجد.<br/>
ابوالفرج اصفهانی پس از آن که حدود سیصد نفر از فرزندان علی(ع) را نام برده و قیامهای مسلحانه آنان را ثبت کرده می‌نویسد:<br/>
(آنچه آوردیم ماجراهایی از قیام و ایثار و شهادت آن عدّه از آل ابوطالب از زمان رسول خدا(ص) تا سال ۱۳۱۳ است. ولی در اطراف یمن و محدوده طبرستان گروهی از این تبار دست به قیامهای پیروزمند و یا شکست خورده‌ای زده‌اند که ما از آنها اطلاعی در دست نداریم.<ref>(مقاتل الطالبین) ابن الفرج اصفهانی/۴۶۰ مؤسسه دارالکتاب للطباعة والنّشر قم.</ref>
یاد آوری: برخی از قیامها پیروز شده‌اند و تشکیل حکومت داده‌اند:<br/>
حکومت ادریسیان در مغرب حکومت علویان در طبرستان حکومت علوی اطروش حکومت آل بویه در عراق و ایران
حکومت فاطمیان در آفریقا دولت حمدانیان حکومت سربداران بالاخره حکومت اسلامی ایران به رهبری امام خمینی نمونه‌ای از این حکومتهابه شمار می‌آیند.<br/>
در این جا فقط اشاره‌ای می‌کنیم به حکومت ادریسیان و علوی اطروش.<br/>
ادریس بن عبداللّه از یاران حسین بنِ علی شهید فخّ بود. وی پس از جنگ مخفیانه به مغرب رفت (آفریقا) و پس از آن که شناخته شد مردم را به حکومت اسلامی و رضای آل محمد(ص) فرا خواند. مردم به او پیوستند و او در سال ۱۷۲ هـ. ق. رسماً تشکیل حکومت داد.<br/>
از امام رضا(ع) دربارهٔ وی نقل شده:<br/>
(ادریس بن عبداللّه من شجعان اهل البیت واللّه ما ترک فینا مثله.<ref>(ماهیّت قیام شهید فخ) /۲۵۱.</ref>
ادریس از شجاعان اهل بیت پیامبر(ص) بود. به خدا سوگند همانند او درمیان ما کسی نیامده است.<br/>
قیام ادریس و تشکیل حکومت توسط وی مایه وحشت هارون الرشید شد. وی برای نابودی این حکومت انقلابی از هیچ کوششی فرو گذار نکرد و سرانجام او را به قتل رسانید.<ref>(مقاتل الطالبین)/۳۲۶; (بحارالانوار ج۴۸/۱۶۲ پاورقی</ref>.<br/>
مردم پس از ادریس: با پسر وی ادریس بن عبداللّه بیعت کردند:<br/>

== حکومت علوی اطروش ==
عالمان و مورخان بزرگ از حکومت اطروش به خوبی یاد کرده‌اند از جمله طبری می‌نویسد:<br/>
(ولم یر الناس مثل عدل الاطروش وحسن سیرته واقامته الحق.<ref>(تاریخ الامم والملوک) ج۸/۲۵۷.</ref>
مردم حاکمی عادل تر و زمامداری نیک سیرت تر از او ندیدند. او حق را چنان که شایسته بود برپا داشت.<br/>
وی چندین کتاب در فقه و امامت نوشت. ترویج و تبلیغ اسلام از هدفهای قیام بزرگ او بود.<ref>(شهداء الفضیله) علامه امینی/۴ دارالشهادة.</ref>
علاّمه امینی پس از این که به فضائل اطروش دریاری دین و نشر دانش اشاره می‌کند می‌نویسد:<br/>
(اعترف بفضله القریب والبعید واذعن بکماله العدوّ والصدّیق… وقد جمع بین السیف والقلم فرف علیه العلم والعلم فهو فی الجبهه والسنام من فقهائنا کما انّه معدود من ملوک الشیعه وزعمائها…<ref>(همان مدرک)/۲.</ref>
نزدیکان به اطروش و غیر آنان به فضل اطروش اعتراف کرده‌اند. دوست و دشمن به کمالات او باور داشته‌اند.<br/>
او فردی بود که بین شمشیر و قلم جمع کرد و آن دو را با هم به کار گرفت.<br/>
او در صحنه جنگ و نبرد وهمچنین قلم از فقهای شیعه بود همان گونه که او از اندک زمامداران شیعه ورهبران آنان به شمار می‌آید.<br/>
علامّه امینی پس از گفتار بالا ستایشهای ابن ابی الحدید شیخ بهایی علامه مجلسی نجاشی و دیگران را دربارهٔ اطروش نقل می‌کند<ref> (همان مدرک).</ref>
اطروش پس از پاکسازی منطقه طبرستان و دیلم از نفوذ سامانیان شهر ری را نیز از تصرف آنان در آورد و سرانجام در یکی از جنگها در سال ۳۰۴ به شهادت رسید. پس از اطروش حسن بن قاسم ملقب به داعی به حکومت رسیده سیره او را تداوم بخشید و باگسترش قلمرو حکومتش شهر ری را مرکز حکومت خود قرار داد و بر قزوین زنجان ابهر و قم نیزتسلط یافت<ref>(الکامل فی التاریخ) ابن اثیر ج۸/۱۸۹ دارصادر بیروت.</ref>
در قرن اخیر نیز نهضتهای اسلامی در جهان اسلام بویژه ایران اسلامی به وقوع پیوسته که در بسیاری از آن نهضتها یاخود عالمان دینی رهبری آن بر عهده داشته‌اند یا مورد تأیید آنان بوده است.<br/>

== تشکیل حکومت در عصر غیبت دخالت در قلمرو امام معصوم ==
سومین دلیل که بر مشروع نبودن مبارزه و تشکیل حکومت اسلامی در دوره غیبت اقامه کرده‌اند این که تشکیل حکومت اسلامی درعصر غیبت دخالت در قلمرو کار امام زمان(ع) است. این دیدگاه از این باور سرچشمه می‌گیرد که تشکیل حکومت خاصّ امام معصوم!(ع) است و دیگران چنین حقی ندارند و اگر حرکتی کردند و حکومتی تشکیل دادند پیروی از آنان لازم نیست:<br/>
(الان هم می‌گویی حکومت اسلامی خوب است. شما آن مصداق حاکم اسلامی را نشان بدهید. اونی که معصوم از [[گناه]] باشد. اونی که از هوی و هوس و حبّ ریاست و شهرت و غصب و تمایلات نفسی به هیچ وجه در او اثر نکند نشان بدهید. او بیاید میدان جلو بیفتد ملّت می‌افتد به خاک پایش.<ref>(درشناخت حزب قاعدین)/۱۲۲.</ref>
این نظریه دارای دو بخش است یکی این که تشکیل حکومت اختصاص به معصوم دارد دیگر این که (در حقیقت تحلیل و مبنای اصلی این نظریه است) وجود خطاء و اشتباه در غیر معصوم مانع از لزوم پیروی از اوست.<br/>

== نقد و بررسی ==
بیشتر فقهای ما بر این باورند که فقیه دارای شرایط درزمان غیبت وظیفه دارد تشکیل حکومت بدهد. شرط عصمت ویژه زمان حضور است.<br/>
صاحب جواهر می‌نویسد:<br/>
(اگر امام از کسی مطالبه [[زکات]] کند و او به امام نپردازد و به دیگری پرداخت کند [[زکات]] بر ذمّه اوست و در صورت از بین رفتن عین آن دگر بار باید از مال خود جدا و پرداخت کند.)<br/>
وی پس از سخن بالا در پاسخ صاحب مدارک که می‌نویسد:<br/>
(بحث از این مقوله در زمانی که امام معصوم(ع) حضور ندارد بی مورد است).<br/>
می‌نویسد:<br/>
(اطلاق ادلّة حکومته (الفقیه) خصوصاً روایة النّصب التی وردت عن صاحب الامر روحی له الفداء ـ یصیره من اولی الامر الّذین اوجب اللّه علینا طاعتهم.<ref>(جواهرالکلام) شیخ محمّد حسن نجفی ج۱۵/۴۲۱ داراحیاء التراث العربی بیورت.</ref>
اطلاق ادلّه حکومت فقیه بویژه توقیع اسحاق بن یعقوب فقیه را در رده اولی الامر قرار می‌دهد. اولی الامری که اطاعت از آن بر ما واجب است.<br/>
بسیاری از قدماء متأخرین و معاصرین براساس همین توقیع شریف به ولایت فقیه حکم کرده‌اند. برخی دیگراز فقها برای نفوذ حکم فقیه و ولایت وی به مقبوله عمر بن حنظله استناد جسته‌اند. محقق کرکی ضمن اشاره به فراوانی روایات دلالت کننده بر ولایت فقیه از مقبوله به عنوان سندی در نیابت عامّه فقها یاد می‌کند<ref>(رسائل محقق کرکی) تحقیق محمّد حسون /ج۱/۱۴۲ کتابخانه آیة اللّه مرعشی نجفی.</ref>
وی در جای دیگر سیره عالمان بزرگی همچون: سیّد مرتضی علم الهدی محقّق طوسی علّامه حلی و… را دلیلی بر مسأله فوق دانسته و به آن استناد کرده است<ref>(همان مدرک)/۲۷۰.</ref>
صاحب جواهر حاج آقا رضا همدانی و دیگران بر این باورند که شیوه فقهاء در مباحث فقهی بیانگر این است که آنان ولایت فقیه و وجوب اطاعت از وی را به عنوان اصلی مسلّم پذیرفته‌اند<ref>(جواهر الکلام) ج۲۱/۳۵۹; (مصباح الفقیه) حاج آقا رضا همدانی کتاب الخمس/۱۶۰ ـ ۱۶۱; (بلغة الفقیه) سیّد محمّد بحرالعلوم ج۳/۲۳۴ مکتبة الصّادق تهران.</ref>
هر چند با توجه به آنچه گذرا دربارهٔ ولایت فقیه آوردیم بخش دوّم استدلال آنان: (امکان اشتباه از سوی غیر معصوم مانع از نفوذ کلمه و وجوب اطاعت است) داده شد ولی برای روشن تر شدن بحث می‌گوییم:<br/>
امکان اشتباه مانع از نفوذ کلمه و لزوم اطاعت و پیروی نیست; زیرا علی!(ع) مالک اشتر را با همه اختیارات حکومتی به حکومت گمارد و مردم را به اطاعت از وی دستور داد.<ref>(نهج البلاغه) فیض الاسلام نامه ۳۸/۹۵۱.</ref>
همچنین وی را به فرماندهی بخشی از سپاه خود گمارد وبه دو نفر از فرماندهان سپاه خود نوشت:<br/>
(فاسمعا واطیعا واجعلاه درعاً و مجنّا فانّه ممّن لایخاف وهنه ولاسقطته.<ref>(همان مدرک) نامه ۱۳/۹۵۱.</ref>
دستورات او را بشنوید و پیروی کنید و او را برای خود زره و سپر قرار دهید زیرا بیم سستی و لغزیدن در او نیست.<br/>
فقهای شیعه نیز براساس همان دلیلهای ولایت فقیه به وجوب اطاعت از حکومت فقیه عادل حکم کرده‌اند<ref>ر . ک: (مجله حوزه) ۵۶ ـ ۵۷/۱۳۱; (کاوشی در فقه و علوم وابسته آن) کتاب اوّل ۷۹ ۱۸۹.</ref>.<br/>
اصولاً این کار امری است عقلایی. مردم مدیریت مدرسه و یا کارخانه و یا امور دیگر را به افراد غیر معصوم می‌سپارند و شاگردان مدرسه یا کارگران کارخانه را به اطاعت از آنان دعوت می‌کنند با این که ممکن است مدیر مدرسه و یا کارخانه در کارخود اشتباه کنند.<br/>
حضرت علی(ع) کوشش می‌کند که شایسته‌ترین افراد را برای حاکمیت بر استانهای گوناگون برگزیند نمی‌تواند کسانی را برگزیند که به هیچ وجه اشتباه نکنندوحتی نمی‌تواند افرادی را انتخاب کند که خیانت نکنند. گاهی افرادی که آنان را به منطقه‌ای می‌فرستاد خیانت می‌کردند<ref>(نهج البلاغه) فیض الاسلام نامه ۴۰ ۴۱ ۴۳; (سیمای کارگزاران علی بن ابیطالب) علی اکبر ذاکری. انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی. نویسنده در این زمینه نمونه‌هایی با شرح و تفصیل آورده و برخورد علی(ع) را نیز با آنان نمایانده است.</ref>.<br/>
میرزای نائینی پس از آن که لزوم حکومت و مشروعیت حکومت فقیه عادل را در عصر غیبت یاد آوری می‌کند حکومت مشروطه را به لحاظ این که ظلم کمتری می‌کند در عصر غیبت مشروع می‌داند و در برابر کسانی که با استناد به لزوم عصمت حکومت را در عصر غیبت غیر مشروع می‌پنداشتند موضع می‌گیرد و می‌نویسد:<br/>
([این عدّه] از شدّت غر ضانیّت [غرض ورزی] گمان کرده‌اند تهران ناحیه مقدسه امام زمان ارواحنا فداه و یا کوفه مشرفه و زمان ما عصر خلافت شاه ولایت علی(ع) است و مغتصبین مقام آن بزرگوارانند.<ref>(تنبیه الامّه وتنزیه المله) علامّه شیخ محمد حسین نائینی با مقدمه و تعلیقات سید محمود طالقانی/۷۷ ـ ۷۸.</ref>
ایشان این اشکال را ابن کمونه‌ای می‌خواند و در موراد بسیار بر مشروعیت حکومت در عصر غیبت پای می‌فشارد و به اشکالهای مخالفان پاسخ می‌گوید.<br/>
با توجّه به آنچه آوردیم تلاش مردم بویژه فقهاء برای حاکمیت قسط و عدل و ایجاد حکومت اسلامی جایز بلکه واجب و از اهمّ واجبات است. آیا می‌توان گفت که در طول مدت غیبت صغرا که بیش از هزارسال از آن می‌گذرد و ممکن است هزارها سال دیگر ادامه داشته باشد اجرای احکام اسلام لازم نیست؟<br/>
بدون تردید پاسخ منفی است; چرا که لازمه سخن فوق این است که احکام اسلام محدود به صدر اسلام و زمان حضور معصوم(ع) باشد و این بر خلاف ضروریات اعتقادی اسلام است و به گفته حضرت امام خمینی:<br/>
(اعتقاد به چنین مطالبی یا اظهار آنها بدتر از اعتقاد و اظهار منسوخ شدن اسلام است… هرکه اظهار کند که تشکیل حکومت اسلامی ضرورت ندارد منکر ضرورت اجرای احکام اسلام شده و جامعیت احکام و جاودانگی دین مبین اسلام را انکار کرده است.<ref>(ولایت فقیه) امام خمینی /۲۷ انتشارات آزادی قم.</ref>
بر همین اساس بیشتر فقهای بزرگوار شیعه از جمله امام خمینی در دوره غیبت تشکیل حکومت اسلامی را واجب می‌دانند و بر این باورند که اگر یکی از فقهاء تشکیل حکومت داد بر دیگران واجب است از او پیروی کنند و اگر تشکیل حکومت اسلامی به جز از راه قیام و اقدام دسته جمعی امکان پذیر نباشد همگان باید بدین مهمّ اقدام کنند و در صورتی که تشکیل حکومت ممکن نباشد باز هم تکلیف ساقط نیست باید به اندازه توان احکام اسلامی را اجراء کنند<ref>(کتاب البیع) امام خمینی ج۲/۴۶۶ ـ ۴۶۵ اسماعیلیان قم; مجله: (حوزه) ج۵۷ ـ ۵۶ (کاوشی در فقه و علوم وابسته آن) کتاب اوّل ۷۹ ۱۸۹; (تنبیه الامه و تنزیه الملّه).</ref>.<br/>
بنابراین انتظار فرج و حکومت جهانی مهدی(ع) به هیچ روی ناسازگاری با قیامهای پیش از ظهور ندارد بلکه برخی ازقیامها و حکومتها زمینه ساز قیام و حکومت جهانی مهدی(ع) خواهند بود.<br/>

==پانویس==
{{پانویس|colwidth=30em|۲}}
<div class="source"><span class="title">منبع:</span><span class="text">[http://www.hawzah.net/fa/Magazine/View/4518/4535/32624/%D8%AD%DA%A9%D9%88%D9%85%D8%AA-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D8%A7%D9%86%D8%AA%D8%B8%D8%A7%D8%B1 پایگاه اطلاع رسانی حوزه] - تاریخ برداشت: ۱۰-۱۱-۹۴ </span></div>

<div class="hold">
<div class="return">بازگشت به [[مقالات]] </div>
</div>