نمایش مبدأ برای حماسه حسینی در یک نگاه

<div class="head1"> حماسه حسینی در یک نگاه </div>
نویسنده: رضا حق پناه<br/>

== مقاله ==
شهید مرتضی مطهری قدس سره که با دغدغه خاص به بررسی موضوعات اسلامی می‌پرداخت، نسبت به حادثه عاشورا حساسیت و عنایت فوق العاده‌ای داشت. گر چه در این باره تألیف و اثری مکتوب توسط خود استاد نیست، اما گویا آنچه در نظر داشته بر قلم جاری کند، در سخنرانیهای خود اظهار نموده است. «حماسه حسینی» عنوان سه جلد کتاب از استاد شهید است. این مجموعه مشتمل بر سخنرانیها و یادداشتهای ابتدایی و غیر تفصیلی استاد مطهری است که از حدود سال ۱۳۴۷ تا ۱۳۵۶ شمسی ایراد و نوشته شده و تاکنون بیش از سی نوبت به چاپ رسیده است. این کتاب با عنوان «الملحمةُ الحسینیه» به عربی ترجمه شده و به نام مترجم تصریح نشده است<ref>چاپ سوم، قم، المراکز العالمی للدراسات الاسلامیة، ۱۴۱۳ ق.</ref>.<br/>
<ref>نعمت اللّه صالحی نجف آبادی، نگاهی به حماسه حسینی استاد مطهری، تهران، ۱۳۷۹.</ref>
«حماسه حسینی» تاریخ نگاری نیست، بلکه تحلیل تاریخ است و در آن به جنبه درس آموزی و الگوگیری از قیام امام حسین علیه السلام و لزوم پیراستن آن از تحریفات تکیه و تأکید شده است.<br/>
از آنجا که استاد مطهری خود عهده دار فراهم کردن این کتاب نشده و فرصت تجدید نظر در مطالب آن را نیافته و مطالب آن را به تدریج گفته و نوشته بود، مسامحاتی در آن یافت می‌شود. با این وصف نکاتی جدید و ارزشمند در کتاب وجود دارد که می‌توان آن را در شمار کتابهای مهم قلمداد کرد<ref>بنگرید به: محمّد اسفندیاری، کتابشناسی تاریخی امام حسین(ع)، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۸۰، ص ۲۰۴.</ref>.<br/>

== دو چهره حادثه کربلا ==
حادثه کربلا دو صفحه بی نظیر دارد؛ صفحه سفید و نورانی و صفحه تاریک و سیاه و ظلمانی.<br/>
به اعتقاد استاد مطهری صفحه تاریک آن: «از نظر تنوع جنایت بی مانند است. حدود بیست و یک نوع پستی و لئامت در آن رخ داده که حتی در جنگهای صلیبی و آنچه اروپائیها در اندلس مرتکب شدند به پای آن نمی‌رسد. اگر فقط به این صفحه نگاه کنیم فقط باید شعر مرثیه بگوییم و بس.<br/>
صفحه دیگر آن حماسه و افتخار و نورانیت، تجلی حقیقت، انسانیت و حق پرستی است و بشریت حق دارد در برابر آن به خود ببالد. جنبه حماسی این حادثه صد برابر بر جنبه جنایی آن می‌چربد. جنایت این است که فقط یک صفحه اش [آن هم جنایات آن را [بخوانند و آن را از نظر هدف منحرف نمایند. امام حسین علیه السلام یک مکتب است و پس از مرگش زنده تر می‌شود، بنی امیه گمان می‌کرد حسین علیه السلام را کشت و تمام شد، ولی بعد فهمید که مرده حسین مزاحم تر است. تربت او کعبه صاحبدلان است و باز تصمیم گرفتند قبرش را خراب کنند، اما هرگز موفق نشدند نام و یاد و مکتب او را از بین ببرند. از نظر اسلام، شهادت امام حسین علیه السلام از دیدگاه فردی و اجتماعی موفقیت آمیز بود.»<ref>حماسه حسینی، ج ۱، ص ۱۳۰-۱۲۱.</ref>

== حماسه حسینی ==
از نظر استاد بهترین واژه‌ای که بیانگر عمق نهضت حسینی است کلمه حماسه است، نه نهضت یا قیام یا شورش و جز اینها.<br/>
«کلمه حماسه به معنای شدت و صلابت است و نیز به معنای شجاعت و حمیت. چنان که در ادبیات فارسی و عربی شعر و نثر حماسی داریم<ref>مانند خطبه ۵۱ نهج البلاغه، ترجمه فیض الاسلام</ref>، حادثه و شخصیت حماسی نیز هست. شخصیت حسین بن علی علیهماالسلام صبغه حماسی دارد و باید با وجود و سرگذشت او یک احساس حماسی داشته باشیم، نه یک احساس تراژدی و مصیبت، رثا و نفله شدن. شخصیتهای حماسی جنبه نژادی و قومی دارند؛ یعنی مخصوص یک قوم و نژاد معین و یک آب و خاکند، اما در مورد امام حسین علیه السلام چنین نیست. او یک شخصیت حماسی است، اما حماسه انسانیت و بشریت، نه حماسه قومیت. سخن، عمل و روح امام حسین علیه السلام هیجان و حماسه مافوق حماسه هاست و علت شناخته نشدن ایشان نیز همین است. شخصیت امام از نظر شدت حماسی بودن و علو و ارتفاع جنبه انسانی بی نظیر است و ما این حماسه را نشناخته‌ایم<ref>حماسه حسینی، ج ۱، ص ۱۲۱-۱۱۳.</ref>
<ref>همان، ص ۱۴۹-۱۴۸.</ref>

== تحریفها در واقعه عاشورا ==
نهضت مقدس عاشورا نقش اساسی در زنده نگهداشتن اسلام و ستم ستیزی مسلمانان به ویژه شیعیان داشته و دارد. اهمیت و تأثیرگذاری احیاگری و سازندگی این حادثه سبب شده برخی به انگیزه‌های گوناگون دست به کار شده، این نهضت مقدس را حرکتی غیر منطقی و نابخردانه جلوه دهند. روشن است که دشمن به عمد دست به تحریف زده، ولی دوست از روی جهل به این میدان وارد شده که نتیجه یکی است.<br/>
استاد مطهری با حساسیت و دغدغه دینی این انحراف را نمی‌توانست تحمل کند. در دهه چهل که خرده گیریها و شبهه آفرینیها افزایش یافته، هر گروه و فرقه برای خود نشان دادن در پی دستاویزی می‌گشتند که اسلام را از جلوه بیندازند، بهترین و عوام فریب‌ترین مستمسک که باعث شده جوانان از گرایش به اسلام و اظهار علاقه به آن احساس شرم و خجالت کنند، پیرایه‌هایی بود که بر این واقعه شورانگیز بسته‌اند؛ یعنی همان چیزی را که موج می‌آفریند و مردم را به اسلام علاقه مند می‌کند و به ستم ستیزی و عدالت خواهی وا می‌دارد، به رخدادی بدل کرده‌اند که رکود و سستی می‌آفریند.<br/>
شهید مطهری پس از تقسیم تحریف به لفظی و معنوی<ref>همان، ج ۳، ص ۲۵۲-۲۵۱ و ج ۱، ص ۱۳</ref>از این گلایه دارد که هر دو نوع تحریف در حادثه عاشورا راه یافته است. اما تحریف معنوی را خطرناک تر از تحریف لفظی و نقل قطعات تاریخی نادرست می‌داند<ref>همان، ج ۱، ص ۶۷</ref>؛ زیرا بدون اینکه از لفظ بکاهد و آن را کم یا زیاد کند، حادثه و سخن را به گونه‌ای توجیه و تفسیر می‌نماید که بر خلاف معنای واقعی آن باشد.<br/>
اما عوامل تحریف در حادثه عاشورا چیست؟ استاد شهید به سه عامل اشاره می‌کند:<br/>
۱ دوستان ناآگاه و دشمنان مغرض.<br/>
این عامل اختصاص به حادثه عاشورا ندارد. اغراض دشمنان همیشه عاملی برای تحریف حادثه‌های مهم است. در مورد حادثه عاشورا حکومت اموی کوشید تا با اقداماتی نهضت حسینی را منحرف کند؛ مانند خارجی معرفی کردن برخی از عناصر نهضت حسینی، و اتهام آشوب و اختلاف انگیزی به مسلم بن عقیل از سوی ابن زیاد. شگفت اینکه تلاش دشمنان در تحریف واقعه عاشورا ره به جایی نبرد و با کمال تأسف در حادثه کربلا بیشتر تحریفات از ناحیه دوستان است.<br/>
۲ تمایل به اسطوره سازی، همان حس قهرمان پرستی بشر، ولی ما نباید یک سند مقدس را در اختیار افسانه سازان قرار دهیم.<br/>
۳ کج فهمی از قیام حسینی. برخی می‌گویند صرفا گریه بر امام، کفاره گناهان است و ثمر دیگری بر آن مترتب نیست<ref>همان، ص ۵۷-۴۰.</ref>:<br/>
<ref>همان، ص ۷۷.</ref>
حسین فریاد کشیده که علل و انگیزه قیام مسائلی است که منطبق بر اصول کلی اسلام است<ref> همان، ص ۷۸-۷۷.</ref>»؛ مثل اصلاح امور اجتماعی امت اسلام، [[امر به معروف]] و نهی از منکر. نیازی نیست که از خودمان برای آن دلیل ذکر کنیم. و درست به خاطر همین اهداف مقدس بوده است که ائمه اطهار علیهم السلام اصرار داشتند که عزای امام حسین علیه السلام زنده بماند؛ یعنی خواستند این اهداف و شعارها زنده بماند:<br/>
«حسین بن علی علیهماالسلام مکتب عملی اسلام را تأسیس کرد. او نمونه عملی قیامهای اسلامی است. خواستند مکتب حسین زنده بماند و سالی یک بار حسین با آن نداهای شیرین و عالی و حماسه انگیزش ظهور کند و فریاد کند: «اَلا ترونَ اَنَّ الحق لا یُعمل به و اَنّ الباطل لا یتناهی عنه، لیرغب المؤمن فی لقاء اللّه محقّا.»<ref>تحف العقول ص، ۱۷۶؛ اللهوف، ص ۳۳؛ بحارالانوار، ج ۴۴، ص ۳۸۱.</ref> خواستند «الموت اولی من رکوب العارِ»<ref>مناقب ابن شهر آشوب، ج ۴، ص ۱۱۰؛ اللهوف، ص ۵۰؛ بحارالانوار، ج ۴۵، ص ۵۰.</ref>، مرگ از زندگی ننگین بهتر است برای همیشه زنده بماند. خواستند «لا اَری الموت إلاّ سعادة و الحیاة مَعَ الظالمین الاّ بَرَما»<ref>تحف العقول، ص ۱۷۶؛ اللهوف، ص ۳۳؛ بحارالأنوار، ج ۴۴، ص ۳۸۱.</ref>، برای همیشه زنده بماند... نگذارید حادثه عاشورا فراموش شود. حیات شما، زندگی و انسانیّت و شرف شما به این حادثه بستگی دارد. به این وسیله می‌توانید اسلام را زنده نگه دارید. پس ترغیب کردند که مجلس عزای حسینی را زنده نگه دارید. و درست است. عزاداری حسین بن علی واقعا فلسفه صحیح و بسیار عالی دارد. اما متأسفانه عده‌ای این را نشناختند»<ref>حماسه حسینی، ج ۱، ص ۴۸-۴۶ و ۸۰.</ref>.<br/>

== وظیفه ما در برابر تحریفها ==
استاد مطهری دو گروه عوام و خواص (توده مردم و آگاهان) را مسئول پدید آمدن این تحریفات می‌داند و اکنون نیز وظیفه هر دو گروه مبارزه با این آفت می‌باشد. دانشمندان که نقاط ضعف اجتماع را می‌شناسند نباید از آنها چشم پوشی کنند، بلکه باید برای رفع آنها بکوشند.<br/>
عوام در حادثه عاشورا دو نقطه ضعف دارند: «شلوغی مجلس» و «شور و وایلا به پا شدن». بزرگ‌ترین وظیفه علما مبارزه با این نقاط ضعف اجتماع است، چنان که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود:<br/>
«اذا ظهرت البِدَعُ فی اُمّتی فلیظهر العالم علمه و الاّ فعلیه لعنة اللّه »<ref>اصول کافی، ج ۱، ص ۵۴؛ سفینة البحار، ج ۱، ص ۶۳.</ref>.<br/>
«اِنّ الذین یکتمونَ ما انزلنا من البیّنات و الهُدی مِن بَعدِ ما بینّاه للناس فی الکتاب اولئک یَلعَنهم اللّه و یَلعَنهم اللاعنون»<ref>بقره / ۱۵۹.</ref>
<ref>حماسه حسینی، ج ۱، ص ۱۰۴-۹۱.</ref>

== نهضت حسینی، عامل شخصیت یافتن جامعه اسلامی ==
در اینکه شهادت امام حسین علیه السلام اسلام را تجدید حیات نمود شکی نیست<ref>مفاتیح الجنان، زیارت امام حسین علیه السلام در عید فطر و قربان: «اشهد انک قد اقمت الصلاة و آتیت الزکاة و امرت بالمعروف و نهیت عن المنکر...».</ref>. سؤالی که مطرح است این است که چه رابطه‌ای است میان شهادت امام حسین علیه السلام و زنده شدن اصول و فروع دین؟ استاد مطهری پاسخ می‌دهد:<br/>
«چون نهضت او یک حماسه بزرگ الهی و اسلامی بود، حیات تازه‌ای در عالم اسلام دمید. پس از شهادت ایشان رونقی در اسلام پیدا شد. امام حسین با حرکت بزرگ خود، روح مسلمانان را زنده کرد. ترس را ریخت و احساس بردگی و اسارتی را که اواخر زمان عثمان و تمام دوره معاویه بر روح جامعه حکمفرما بود، تضعیف کرد. به عبارت دیگر به جامعه اسلامی شخصیت داد. احساس شخصیت مسئله بسیار مهمی است که سرمایه‌ای بالاتر از آن برای اجتماع وجود ندارد. آنچه پیغمبر اسلام به مردم عرب داد و آنان را از حضیض پستی به اوج عزت رساند، ایمانی بود که به آن مردم شخصیت داد. امویین کاری کردند که شخصیت اسلامی را از میان مسلمین می‌راندند و امام حسین علیه السلام آن شخصیت را احیا کرد.<br/>
شخصیت دادن به یک ملت به این است که به آنها عشق و ایده آل داده شود، یا گرد و غبار از روی آن عشقها پاک کند. بعد از بیست، سی سال که تعالیم اسلام فراموش شده بود، امام حسین علیه السلام فرمود: «و علی الاسلام السَّلام اِذْ قد بُلیت الأمّة براعِ مثل یزید»<ref>اللهوف، ص ۱۱؛ فی رحاب ائمة اهل البیت، ج ۳، ص ۷۴.</ref>. «انّی لم اخرج اَشِرا و لا بَطرا و لا مفسدا و لا ظالما، انّما خرجت لطلب الاصلاح فی امّة جدی»<ref>مقرّم، مقتل الحسین، ص ۱۵۶؛ مناقب ابن شهر آشوب، ص ۸۹.</ref>.<br/>
<ref>حماسه حسینی، ج ۱، ص ۱۷۴-۱۶۱.</ref>

== نهضت حسینی، تجسم عملی اسلام ==
مکتب مقدس اسلام جامع و دارای ابعاد درهم تنیده فردی، اجتماعی، اخلاقی، سیاسی و فرهنگی است. رفتار امامان معصوم تجلی ابعاد مختلف مکتب است.<br/>
اوج این تجلی پس از دوره کوتاه صدر اسلام در حادثه کربلا وجود دارد. از این رو برداشتهای ما از این حادثه باید متناسب با جامعیت و فراگیری آن باشد. به گفته استاد مطهری: «حادثه کربلا تجسّم فکر و ایده چند جانبه و چند بعدی اسلامی است. آنچه در جریان و عمل این حادثه تحقق پیدا کرده، اسلام است و همه برداشتهای صحیح از حادثه عاشورا به بخشی از آن اشاره کرده‌اند. صحیح اند ولی ناقص، کامل نیست؛ مثل برداشت دعبل خزاعی، کمیت اسدی، محتشم کاشانی، عمان سامانی و اقبال لاهوری. برداشت دعبل خزاعی از نهضت ابا عبداللّه ، به تناسب زمان فقط جنبه‌های پرخاشگری آن است. برداشت محتشم کاشانی، جنبه‌های تأثرآمیز و رقت آور، برداشت عمان سامانی یا صفی علیشاه عرفانی، عشق الهی و پاکبازی در راه حق. و دیگری از جنبه حماسی، اخلاقی، پند و اندرز و... و همه درست گفته‌اند، ولی برداشت هر یک از یک جنبه این نهضت است نه تمام آن.<br/>
اگر بخواهیم به جامعیت اسلام نگاه کنیم باید به نهضت حسینی نگاه کنیم. می‌بینیم امام حسین کلیات اسلام را عملاً در کربلا به مرحله عمل آورده و مجسم کرده است، ولی تجسّم زنده، حقیقی و واقعی، نه تجسم بی روح؛ چون اسلام مجسّم است. ائمه اطهار این همه به زنده نگهداشتن و احیای این حادثه توصیه کرده‌اند. در این حادثه مرد، زن، پیر و جوان، کودک، سیاه و سفید، عرب و عجم نقش دارند. و دارای جنبه‌های عرفانی و توحیدی، پاکباختگی در راه خداست. از یک سو امام علیه السلام مرد پرخاشگری است که در مقابل دستگاه جبار قیام کرده و می‌فرماید: «واللّه لا اُعطیکم بیدی اعطاء الذلیل و لا افرُّ فرار العبید»<ref> شیخ مفید، الارشاد، ص ۲۳۵؛ مقرّم، مقتل الحسین، ص ۲۸۰.</ref>. «هیهات منّا الذلّة»... از سوی دیگر امام را در کرسی یک خیرخواه، واعظ و اندرزگو می‌بینیم که حتی از سرنوشت شوم دشمنان خودش ناراحت است که اینها چرا باید به جهنم بروند. او نمونه جدش بود که: «لَقَدْ جائکم رسولٌ مِنْ انفسکم عزیز علیه ما عنتّم حریصٌ علیکم بالمؤمنین رؤفٌ رحیمٌ»<ref>توبه / ۱۲۸.</ref>. در این مقام، امام حسین علیه السلام یکپارچه محبت و دوستی است که حتی دشمن خود را هم واقعا دوست دارد که نجات پیدا کند. از جنبه اخلاقی نیز حادثه عاشورا سرآمد است. ارزشهای اخلاقی مانند ایثار، وفا و مروت، مساوات اسلامی، برابری و برادری در آن موج می‌زند»<ref>حماسه حسینی، ج ۱، ص ۳۱۲-۲۸۹.</ref>.<br/>

== عنصر امر به معروف و نهی از منکر در نهضت حسینی ==
در باره عامل اصلی قیام عاشورا تحقیقات فراوانی صورت گرفته و هر کس بر اساس نگرش خود به ذکر عواملی پرداخته است؛ مانند اینکه قصد و هدف اصلی آن حضرت تشکیل حکومت اسلامی بود، یا اینکه دستور خصوصی داشت و دیگران را نشاید که دربارهٔ آن کاوش کنند. اگر به سخنان خود امام حسین علیه السلام مراجعه کنیم پاسخ روشنی می‌یابیم. در کلمات آن حضرت عواملی چون اصلاح امت پیامبر اسلام، [[امر به معروف]] و [[نهی از منکر]] و در واقع پرداختن به مسائل بنیادین فراوان به چشم می‌خورد. از لابه لای تاریخ بر می‌آید که عوامل دیگری مثل بیعت خواهی یزید و اعلام وفاداری کوفیان نیز در کار بوده‌اند. اما به هنگام بررسی و تحلیل واقعه عاشورا، باید میان این عوامل از نظر تأثیر و اهمیت فرق نهاد. استاد شهید مطهری، پس از ذکر عوامل مؤثر در حادثه کربلا جایگاه و اهمیت هر یک را بیان می‌دارد:<br/>
=== عوامل مؤثر در نهضت حسینی ===
در نهضت حسینی عوامل متعددی دخالت داشته و همین امر سبب شده که از نظر تفسیری و پی بردن به ماهیت آن بسیار پیچیده باشد. عوامل مؤثر در نهضت حسینی را می‌توان این چند عامل دانست:<br/>
==== الف ====
بیعت خواستن یزید از امام حسین علیه السلام و امتناع ایشان از بیعت.<br/>
بیعت با یزید که مظهر هر فسادی بود دو مفسده داشت:<br/>
۱ تثبیت خلافت موروثی در خاندان اموی؛ یعنی خلافت فرد مطرح نبود، بلکه خلافت موروثی مطرح بود؛ زیرا معاویه بر این بود که یزید خلیفه شود.<br/>
۲ شخصیت خاص یزید که آن زمان را از هر زمان دیگر متمایز می‌کرد. و آن اینکه او نه تنها فاجر و فاسق بود، بلکه برخلاف خلفای اموی شئون و مصالح اسلامی را در ظاهر هم رعایت نمی‌کرد؛ مثلاً علنا شراب می‌خورد و... که امام حسین علیه السلام می‌فرماید در صورت بیعت: «و علی الاسلام السّلام اذ قد بلیت الامة براعٍ مثل یزید»<ref>مقرّم، مقتل الحسین، ص ۱۴۶</ref>. بیعت نکردن یعنی در مقابل این حکومت تعهدی ندارم و بیعت نکردن امام خطری برای حکومت بود. وظیفه امام در اینجا بیعت نکردن است و تسلیم تهدید نشدن، و لو کشته شود، ولی نه بگوید. یزید در نامه خصوصی می‌نویسد: «خذا الحسین بالبیعة اَخْذا شدیدا»<ref>همان، ص ۱۴۰.</ref>، ولی امام حسین علیه السلام می‌فرماید: «لا واللّه لا اعطیکم بیدی اعطاء الذلیل و لا افرّ فرار العبید»<ref> الارشاد، ص ۲۳۵.</ref>.<br/>
==== ب.دعوت مردم کوفه ====
این، عامل اصلی نبوده و حداکثر تأثیر آن این بوده که امام را از مکه بیرون بکشاند و ایشان به طرف کوفه بیایند؛ زیرا نامه‌های مردم کوفه به مدینه نیامد، بلکه در مکه به دست حضرت رسید و امام نهضتش را از مدینه شروع کرده بود؛ یعنی وقتی نامه‌ها به ایشان رسید که امام تصمیم خود را بر امتناع از بیعت گرفته بود و همین تصمیم، خطری بزرگ برای او به وجود آورده بود. بنابراین دعوت مردم کوفه عامل اصلی در این نهضت نبود، بلکه عامل فرعی بود.<br/>
==== ج.امر به معروف و نهی از منکر  ====
این نَصّ فرمایش خود امام علیه السلام است که هنگام خروج از مدینه به محمد بن حنفیه این وصیتنامه را نوشتند:<br/>
«هذا ما اوصی به الحسین بن علی اخاه محمدا المعروف بابن الحنفیة،.. انّی لم اخرج اشرا و لا بطرا و لا مفسدا و لا ظالما، انّما خرجت لطلب الاصلاح فی اُمّة جدی، ارید ان آمُرَ بالمعروف و اَنهی عن المنکر و اسیر بسیرة جدّی و ابی علیّ بن ابی طالب علیه السلام »<ref>خوارزمی، المقتل، ج ۱، ص ۱۸۸</ref>.<br/>
===ارزیابی عوامل یاد شده===
در میان عوامل مزبور، دعوت مردم کوفه، ارزش بسیار ساده و عادی دارد. احتمال موفقیت آن حدود پنجاه درصد و یا کمتر است، که اگر شمار لشکر دشمن بیشتر باشد احتمال موفقیت کمتر خواهد بود.<br/>
و اما بیعت، ارزش آن نسبت به دعوت بیشتر است، چون نصرت و یاری مردم در کار نبود و ایشان از پذیرش بیعت امتناع فرمود. از این نظر که امام در چنین حالتی به تنهایی و بشخصه در مقابل تقاضای نامشروع یک قدرت بسیار جبار ایستاده است، بدون انصار و اعوان، و مقاومت هم صددرصد خطرناک است، دارای ارزش است.<br/>
اما [[امر به معروف]] و نهی از منکر، ارزش بسیار بالایی دارد؛ زیرا نه متکی به دعوت است و نه تقاضای بیعت.<br/>
اگر فقط عامل اول مؤثر بود، چنانچه امام را دعوت نمی‌کردند امام قیام نمی‌کرد. اگر عامل دوم فقط مؤثر بود، چنانچه حکومت بیعت نمی‌خواست، امام قیام نمی‌کرد، اما به موجب عامل سوم، امام حسین علیه السلام یک فرد معترض، منتقد، مثبت، انقلابی و قیام کننده است.<br/>

== شرایط امر به معروف و نهی از منکر==
از آنجا که این عامل ارزش نهضت امام حسین علیه السلام را بسیار بالا می‌برد، باید این اصل مهم را بشناسیم که چگونه این اصل آن قدر اهمیت دارد که شخصیتی مثل امام حسین علیه السلام را وادار می‌کند تا جانش را فدا کند. حسین بن علی علیهماالسلام در راه [[امر به معروف]] و نهی از منکر، یعنی در راه اساسی‌ترین اصلی که ضامن بقای اجتماع اسلامی است، کشته شد؛ اصلی که اگر نباشد جامعه متلاشی شده، از میان می‌رود. آیات قرآن در این زمینه زیاد است و از جوامع گذشته که یاد می‌کند، می‌گوید اینها متلاشی و هلاک شدند؛ زیرا در آنها نیروی اصلاح و [[امر به معروف]] و [[نهی از منکر]] نبود. اما برخی از شرایط آن:<br/>
یکی این است که آمر به معروف و ناهی از منکر (یعنی مصلح جامعه بشری) اول باید خود صالح باشد تا بتواند اصلاح کند: «التائبون العابدون الحامدون السائحون الراکعونَ الساجدون الآمرون بالمعروف و الناهونَ عن المنکر» (توبه / ۱۱۲).<br/>
آمر به معروف و ناهی از منکر یعنی مصلح. مگر ناصالح می‌تواند مصلح باشد؟ آنان که اول خود را اصلاح کرده و تربیت و تأدیب نموده‌اند می‌توانند مصلح باشند. علی علیه السلام می‌فرمایند:<br/>
«مَنْ نصب نفسه للنّاس اِماما فَعَلیه اَنْ یَبْدأَ بتعلیم نَفْسِه قَبْلَ تعلیم غیره وَ مُعَلِّم نَفْسِهِ و مؤدّبها اَحقُّ بالاجلال مِنْ مُعَلّم الناسِ و مؤدّبهم»<ref>نهج البلاغه، حکمت ۷۰.</ref>.<br/>
علی علیه السلام می‌فرماید:<br/>
«لَعَن اللّهُ  الآمرین بالمعروف التارکین له و الناهین عن المنکر العاملین به»<ref> همان، خطبه ۱۲۹.</ref>.<br/>
امر به معروف<ref> اصول کافی، ج ۱، ص ۴۶.</ref>

== مراتب و مراحل امر به معروف و نهی از منکر==
الف هجر و اعراض، به شرطی که اثر مثبت داشته باشد.<br/>
ب زبانی. پند، نصیحت و ارشاد، چون گاه به خاطر جهل و نادانی و تبلیغات نادرست مرتکب منکری می‌شود و نیاز به راهنما و مربی برای آگاه سازی دارد.<br/>
 ج مرحله عمل. 
البته عمل‌ها هم مختلف است. علی علیه السلام در مورد پیامبر می‌فرمایند: «طبیبٌ دَوّارٌ بطبّه قد احکم مراهمه و احمی مواسمه»<ref>نهج البلاغه، خطبه ۱۰۷.</ref>.<br/>
امر به معروفامر به معروفامر به معروفامر به معروف<ref> مقتل خوارزمی، ج ۱، ص ۱۸۸؛ تحف العقول، ص ۲۴۵.</ref>
«ایّها الناس من رأی سلطانا جائرا مستحلاً لحرام اللّه ناکثا لعهد اللّه مستأثرا لفی ء اللّه ، متعدّیا لحدود اللّه فلم یُغیّر علیه بقولٍ و لا فعلٍ، کان حقّا علی اللّه ان یدخله مدخله. الا و اِنّ هولاء القوم قد احلّوا حرام اللّه و حرّموا حلاله و استأثروا فیءاللّه ».<br/>
بنابراین هر کس در این شرایط ساکت بماند مانند آنهاست، آن گاه ایشان فرمان الهی را بر خود تطبیق داده و می‌فرماید: «و انا احقّ من غیره»<ref> تاریخ طبری، ج ۴، ص ۳۰۴</ref>.<br/>
امر به معروفامر به معروف<ref>حماسه حسینی، ج ۲، ص ۱۴۹-۱۳.</ref>

== ماهیت قیام حسینی ==
از آنچه گذشت، تا اندازه‌ای ماهیت قیام مقدس حسینی روشن شد. معمولاً افراد در زمان خود شناخته نمی‌شوند، بلکه پس از درگذشت آنان، ارزش ایشان آشکار می‌گردد؛ چنان که امام علی علیه السلام می‌فرماید: «غدا تعرفوننی و یکشف لکم سرائری»<ref>نهج البلاغه، خطبه ۱۴۷.</ref>.<br/>
امام حسین علیه السلام در پی زنده کردن روش رسول اللّه در شیوه رهبری است؛ یعنی در حادثه عاشورا علاوه بر [[امر به معروف]] و نهی از منکر، زنده کردن سیره رسول اللّه را هم می‌بینیم و آن رهبری جامعه و تعیین رهبری جامعه است. از این رو به هنگام بررسی و تحلیل ماهیت قیام حسینی علیه السلام باید به میزان تأثیر عوامل دخیل در آن توجه کرد. مهم‌ترین عامل، [[امر به معروف]] و [[نهی از منکر]] و احیای سیره پیامبر است. عوامل دیگر هر چند دخیل بوده‌اند، ولی این اندازه اهمیت نداشته‌اند؛ مانند دعوت مردم کوفه. وظیفه امام در مقابل بیعت، سر باز زدن است، در مقابل دعوت، رفتن است و در مقابل [[امر به معروف]] و نهی از منکر، یک مهاجم است.<br/>
===موضوعات دیگر===
مرحوم استاد شهید مطهری در جلد نخست کتاب حماسه حسینی مطالب زیادی را به مناسبت بحث از سیره و حماسه و قیام امام حسین علیه السلام مطرح نموده است؛ از جمله عنصر تبلیغ در نهضت حسینی<ref> حماسه حسینی، ج ۱، ص ۲۸۵-۱۸۵ و ۳۶۵-۳۴۱</ref>. در این بخش، موضوعات زیر مورد بررسی قرار گرفته‌اند:<br/>
در جلد دوم کتاب نیز استاد مسئله [[امر به معروف]] و [[نهی از منکر]] را در نهضت حسینی مورد بررسی قرار داده، در همین ارتباط چندین مسئله را به بحث گذاشته‌اند؛ از جمله: ارزش [[امر به معروف]] و [[نهی از منکر]] از نظر علمای اسلام<ref>همان، ج ۲، ص ۱۱۹.</ref>، کارنامه ما در [[امر به معروف]] و [[نهی از منکر]] و گلایه از اینکه کار درخشانی در باره این وظیفه مهم انجام نداده‌ایم<ref>همان، ص ۱۵۳.</ref>. و مبحث شعارهای عاشورا<ref>همان، ص ۲۰۷</ref>، که در این بحث به دو موضوع پرداخته شده: یکی شعارهایی که امام حسین علیه السلام و اهل بیت و اصحاب ایشان در روز عاشورا ابراز کردند و دیگر شعار بودن عاشورا برای مردم شیعه. در ضمن این بحث از شعارهایی که برخی ابراز کرده و در واقع با روح حماسه حسینی ارتباطی ندارد، انتقاد نموده و گفته‌اند شعارهای ما در مجالس، در تکیه‌ها و در دسته‌ها باید مُحیی باشد نه مخدّر، باید زنده کننده باشد نه بی حس کننده. اگر بی حس کننده باشد نه تنها اجر و پاداشی نخواهیم داشت، بلکه ما را از حسین علیه السلام دور می‌کند.<br/>
جلد سوم حماسه حسینی حاوی مطالبی است که استاد شهید به مرور ایام نگاشته‌اند و هدف از این نگارش یادداشت مطالب مهم جهت مراجعه بعدی یا آمادگی برای سخنرانی بوده است. از این رو کتاب به ده بخش تقسیم شده است:<br/>
بخش اول ریشه‌های تاریخی حادثه کربلا. نوشته‌های استاد در این بخش متفاوت می‌باشد، بعضی کوتاه و در چند سطر و بخشی دیگر طولانی در حد یک مقاله است. بخش دوم یادداشتهایی است در باره ماهیت قیام حسینی و عوامل مؤثر در آن، مانند بیعت، دعوت مردم کوفه و [[امر به معروف]] و نهی از منکر. تفصیل این یادداشتها در جلد دوم به صورت سخنرانی آمده است. بخش سوم: امام حسین علیه السلام و عیسی مسیح علیه السلام . بخش چهارم یادداشتهایی در باره عنصر [[امر به معروف]] و [[نهی از منکر]] که در جلد دوم به تفصیل در باره آن بحث شده است. بخش پنجم یادداشتهایی در باره تحریفات در واقعه تاریخی عاشورا (مانند تحریف لفظی، معنوی، عوامل تحریف، تقصیر عوام و وظیفه آنها و وظیفه علما). بخش ششم نقد استاد بر کتاب «حسین وارث آدم» نوشته دکتر علی شریعتی است. استاد نوشته‌اند: آنچه در این جزوه (حسین وارث آدم) به چشم نمی‌خورد شخصیت امام حسین علیه السلام و آثار نهضت اوست. مبنای جزوه بر این است که در جامعه طبقاتی همه تلاشها بی حاصل است. انقلابیون تاریخ، وارث آدم یعنی انسان اشتراکی می‌باشند و قیامشان برای حق بوده و حق یعنی عدالت، برابری و اشتراکیت. امام حسینِ این جزوه همان امام حسینِ مظلوم و محکوم روضه خوانهاست که هیچ نقشی در تاریخ ندارد. بخش هفتم یادداشت حماسه حسینی، بیان مفهوم حماسه و این است که بهترین تعبیر برای قیام عاشورا لفظ حماسه است. بخش هشتم یادداشت عنصر تبلیغ در نهضت حسینی. بخش نهم یادداشتهای پراکنده. بخش دهم حواشی مختصر استاد بر کتاب شهید جاوید. استاد نقدی مستقل بر این کتاب ندارند، بلکه بر چاپ نخست آن حواشی کوتاهی نگاشته‌اند. گویا استاد تنها تا صفحه ۲۱۵ آن کتاب را نقد نموده‌اند؛ اما لابه لای جلد دوم و سوم، با اشاره یا با تصریح به نقد محتوای کتاب شهید جاوید پرداخته‌اند.<br/>

== پانویس ==
{{پانویس|colwidth=30em|۲}}
<div class="source"><span class="title">منبع:</span><span class="text"> [http://www.mortezamotahari.com/fa/articleview.html?ArticleID=13794 پایگاه جامع استاد مرتضی مطهری]- تاریخ برداشت1395/3/20</span></div>

<div class="hold">
<div class="return">بازگشت به [[مقالات]] </div>
</div>