نمایش مبدأ برای امربه معروف و نهی از منکر - جلسه نهم

<div class="head1">امربه معروف و نهی از منکر - جلسه نهم</div>
==امربه معروف و نهی از منکر==

آخرین مقدمه ای که مطرح شد این بود که واژگان خود این فریضه یعنی معروف و منکر و امر و نهی و اینها را به صورت انفرادی و ترکیبی بررسی کنیم و نگاهی به آنها بیافکنیم.

===بررسی واژه های«امر» و «نهی»===

در ادامۀ مباحث آنچه که در جلسۀ گذشته بیان کردیم را به شکل دیگری تکمیل خواهیم نمود.

===اصطلاحات «امر و نهی»===

اصطلاحاتی را که می توان برای امر و نهی ذکر کرد به شکل زیر است؛

یک. طلب و بعث اعتباری بالقول و ما یقوم مقامه

۱.	اصطلاح جاافتادۀ اولیۀ آن این است که مقصود از امر و نهی، طلب و بعث اعتباری است که به وسیلۀ قول و یا آنچه قائم مقام آن می شود صورت گیرد.

دو. طلب و بعث در تمام مراتب امر ونهی

۲.	اصطلاح بعدی در جایی است که طلب و بعث را شامل مراتب دیگر امر به معروف و نهی از منکر نیز قرار دهیم.

در اینجا دو رویکرد وجود دارد؛ وقتی گفته می شود امر به معروف و نهی از منکر دارای مراتبی است و این مراتب غیر از مواردی است که آمر و یا ناهی با استفاده از سخن یا اشاره فرمان می  دهد.

ـ غیر از این مرتبه در مراتب دیگر که اظهار کراهت می کند با علائمی که در چهره نشان می دهد، چون کراهت قلبی بدون مبرز تقریباً غالباً جزء مراتب نیست و کراهتی که نوعی مبرز دارد جزء مراتب است. کراهتی که نوعی مبرز در چهره دارد یک نوع آن است یا جایی که با دست یا با ضرب و منع و اقدامات عملی جلوی وقوع فعل را می گیرد تا می رسد به جایی که قتل انجام می دهدـ

رویکردها  موجود در  تفسیر مراتب امر و نهی

این مراتب دیگر را به دو شکل می توان به عنوان امر به معروف و نهی از منکر به حساب آورد؛ ـ که صحت هر یک از این دو نوع را بعدا بیان خوایم کردـ

یک. مبرزات بعث و زجر اعتباری

۱.	این گونه اعمال و رفتارها را از این حیث جزء مراتب به حساب می آوریم که مبرزات بعث و زجر اعتباری می باشند، به عبارت دیگر  در جایی که آمر و یا ناهی اخم می کند در واقع انشای امر و نهی می کند و طرف مقابل عرفاً این را می فهمد، منتها به جای اینکه این انشاء امر و نهی یعنی طلب و بعث و زجر اعتباری را با امر و نهی یعنی إفعل و لا تفعل ابراز کند با اخم ابراز می کند، عرف نیز می فهمد که اخم ایشان و حرکات چهره و بدن ایشان و انواع علایم مبرزات بعث و زجر اعتباری است. اگر این را بگوییم اینها همه امر و نهی به معنای بعث و زجر اعتباری هستند منتها گاهی مبرز بعث و زجر اعتباری افعل و لا تفعل است و گاهی مبرز آنها اخم و یا رو برگرداندن و یا زدن روی دست است، اینکه انسان روی دست بچه می زند به معنای این است که نکن؛ یعنی غیر از اینکه موضوعیتی دارد، نشانه و مبرزی است برای زجر اعتباری و حتی ممکن است گاهی کشتن هم اینطور باشد، اینکه آمر یا ناهی کسی را می کشد یعنی زجر اعتباری را ابراز می کند، بنابراین در عملیات دیگری که جزء مراتب امر به معروف و نهی از منکر به شمار می آید غیر از گفتار افعل و لا تفعل همۀ این طیف کارهای دیگر اعم از اخم و رو برگرداندن و حتی آنجایی که گاهی موعظه و نصیحت می کند، لحن موعظه ای است ولی مدلول التزامی آن نهی و زجر اعتباری است، تا جایی که بر روی دستش می زند، ضرب و تنبیه است یا آنجایی که موضوع را معدوم می کند، خمر را می ریزد یا او را دور می کند، همۀ این اقسام.

بنابراین گاهی می گوییم غیر از اینکه همۀ این اقسام یک کاری هستند علاوه بر اینها آنها را مبرز آن زجر قرار دادیم چون اگر در حرکات یک مربی یا مادر با بچه نگاه کنید همین طور است، گاهی برای انتقام می زند و زدن خودش یک کاری است و می گوید باید تنبیه کرد، اما گاهی با این زدن می گوید نکن یعنی زجر اعتباری که با قول ادا می شد الان با فعل ادا می شود.

یکبار است که مراتب امر به معروف و نهی از منکر را با این رویکرد اول تفسیر می کنیم، می گوییم همۀ آن اعمال و اقدامات و رفتارهای خفیف که مبرز آن کراهت است تا رفتارهای شدید و حتی قتل همۀ طیف این اعمال مثل افعل و لاتفعل مبرز آن زجر اعتباری است. یا اگر کسی حقیقت چیزی را ارادۀ مبرزه بداند می گوید اینها مبرز آن اراده است یا زجر اعتباری است، حال با تفاوتی که در حقیقت بعث و حکم و اینها آمده است. این یک تفسیر است.

دو. مراتبی از امر و نهی

۲.	اما تفسیر دوم این است که اگرچه این اعمال مبرز هم نباشند جزء مراتب امر به معروف و نهی از منکر هستند، یعنی با قطع نظر از اینکه این مبرز زجر اعتباری است یا نه، خود این منع عملی یا منعی که از لحاظ روانشناختی نوعی تشویق است یا ترغیب است یا تنبیه است یا دور کردن شخص از کار است، اینها فعالیت هایی است که ذات خودشان چیزی است ولو اینکه مبرز آن زجر اعتباری نباشند، حال بعضی بعث یا زجر تکوینی هستند یعنی تکویناً حمل بر فعل یا منع از فعل هستند. بعضی هم تشویق و تنبیه ها است، این مراتب تعدادی از آنها تشویق و تنبیه هستند و بخشی از اینها عملیات تکوینی هستند یعنی حمل یا منع تکوینی هستند، این هم یک رویکرد دیگر است.

سؤال: این دو ـ مانند زدن و یا گفتن و ... از زجر و بعث اعتباری ـ چگونه از هم جدا می شوند؟

جواب: امکان دارد امری در فعل او وجود نداشته نباشد، مثلاً  دست او را می گیرد اما نکن اعتباری در ذهن فاعل وجود ندارد. اینکه آیا بین این دو  ملازمهای وجود دارد یا نه؟ را بحث می کنیم ولی امکان دارد در ذهنشان نباشد مخصوصاً در مراتبی که گاهی در جاهایی کار گذشته یا نگذشته ولی نکن اعتباری در ذهنش نیست. می-گوید نمی خواهم انجام شود و موضوع را بر می دارد اصلاً کاری به آن ندارد که انجام ندهد، می خواهد در عالم تکوین شرب خمر انجام نشود. این حالت  فرض می شود ولی غالباً ملازمه وجود دارد. یا در بحث تشویق و تنبیه بعضی جاها حالت علوّ و استعلایی مقصود نیست، اما خیلی وقت ها هم ملازم با بعث و زجر اعتباری وجود دارد، هم نوعی علوّ یا استعلا است ولی گاهی قابل انفکاک عقلی است. اما اینکه مقصود در اینجا کدام است را بعد بحث می کنیم.

ـ این بحث بحث مهمی است. این را قرار بود در مراتب بگوییم و حتماً دوباره خواهیم گفت و بحث خواهیم کرد که اما برای اصطلاح شناسی چاره ای نداریم که در اینجا اشاره ای به آن بحث داشته باشیم.ـ

جمع بندی دو اصطلاح

حاصل سخن این است که غیر از آنجا که با قول یا اشاره ای که یقوم مقام قول می گوید بکن و نکن، در سایر مراتب این طیف مواردی که در نظریۀ مشهور جزء امر به معروف و نهی از منکر است، از تشویقات و تنبیهات تا منع و حمل های تکوینی، دو رویکرد و تفسیر در باب اینها وجود دارد، فرض گرفتیم اینها مراتب امر به معروف و نهی از منکر هستند اما می توان اینها را به دو شکل تفسیر کرد؛

۱.	یکی اینکه اینها را که از مقولۀ امر به معروف و نهی از منکر به شمار آورده ایم به دلیل این است که اینها را مبرز بعث و زجر اعتباری قرار دادیم و تا جایی هم که مبرز باشد می گوییم اینها از مراتب امر به معروف و نهی از منکر است، این یک تفسیر است.

۲.	اینها با قطع نظر از ملازم شان، حالا ملازمۀ دائمی هم نیست، با قطع نظر از اینکه مبرز اعتباری انشایی هستند یا بعث و زجر اعتباری هستند، خود اینها از مراتب امر به معروف و نهی از منکر به حساب می آیند.

این دو نظر است که برای هر کدام از اینها نشانه هایی در اقوال متقدمین و متأخرین می بینید، گاهی اشعاراتی می بینید ناظر به تفسیر اول و اینکه گویا این چیزهایی که به عنوان مراتب به شمار آوردیم به خاطر این است که واقعاً بعث و زجر اعتباری در اینها وجود دارد و اینها از حیث اینکه مبرز آن بعث و زجر اعتباری هستند به عنوان امر و نهی به شمار آوردند و گاهی هم نشانه ها و اشعاراتی می بینید که خود این عمل است یعنی وقتی شراب را جلوی او برمی دارد خود این نهی از منکر است، با قطع نظر از اینکه مبرز باشد یا نباشد حتی آنجایی هم که مبرز است، مبرز بودن آن مقصود نیست. این دو نشانه از کلمات از این دو تفسیر وجود دارد، اگر هم نباشد این دو تفسیر قابل ارائه است و اینکه کدام درست است بعد بحث می کنیم.

نتیجه

می خواهیم از این به اصطلاح امر به معروف و نهی از منکر برگردیم. بنابر تفسیر اول ما باید در اصطلاح امر به معروف و نهی از منکر بگوییم اینجا دو اصطلاح است؛

۱.	امر و نهی یعنی طلب و بعث اعتباری بالقول و ما یقوم مقامه من الاشاره، این معنای خاص است که فقط یکی از مراتب را دربرمی گیرد.

۲.	معنای عام این است که بگوییم مقصود از امر و نهی همان بعث و زجر اعتباری است منتها بأیّ مبرز کان.

می گوییم اولی به قول و اشاره و ... و در دومی می گوییم هستۀ اصلی معنا همان بعث و زجر اعتباری است اما بأیّ مبرز کان. تعمیم را در مبرز بعث و زجر قائل می شویم، بأیّ مبرز کان من التشویقات و التنبیهات و اعمالی که تکویناً منع یا حمل می کند ولی همۀ اینها مبرز است.

اما بنابر تفسیر دوم این دو معنا کمی فرق می کند؛

۱.	معنای اول همان بعث و زجر اعتباری بالقول و الاشاره و الکتابه می شود.

۲.	معنای دوم بعث و زجر اعتباری نیست؛ می گوییم آن منع یا حمل است اعم از اینکه بالاعتبار باشد یا بالقول و الاشاره أو بالتشویق و التنبیه و الحمل الخارجی و المنع الخارجی باشد. تعمیم را فراتر از بعث و زجر اعتباری می آوریم. این دقتی است که باید در این اصطلاح انجام شود.

البته کلماتی از کتاب کافی و کتاب قدما و... نوشته اند که اینها را در بحث تعیین یکی از این دو محور عرض می کنیم، البته بعدها معلوم خواهد شد که از لحاظ تربیتی و ... چیزهایی در این وجود دارد. فعلاً ما دو احتمال و دو تفسیر گفتیم و بازتاب آن دو تفسیر در اصطلاح شناسی و واژگان اینجا است. در هر حال در اینجا حداقل دو اصطلاح عام و خاص داریم، یک اصطلاح همان است که در اوامر و نواهی خواندیم که همان یک مرتبه را دربرمی گیرد. یک اصطلاحی که مراتب دیگر را هم دربرمی گیرد منتها این اصطلاح را به دو شکل می توانیم تفسیر کنیم، یکی اینکه می گوییم همان هستۀ بعث و زجر اعتباری در معنای دوم است منتها مبرز را تعمیم می-دهیم.

بنابر تفسیر دوم اصلاً خود هستۀ اولیۀ اعتباری بودنش هم تعمیم می دهیم، آن حمل و منع اعم از اعتباری است یا تکوینی به قالب های مختلف تشویق و تنبیه و عمل خارجی و اعدام موضوع و امثال اینها. این دو اصطلاح عام و خاص است که بنابر این دو نظریه تفسیرهای متفاوتی ارائه می شود و انشاالله در آینده بحث خواهیم کرد.

مثلاً مرحوم آقای تبریزی آنها را فی حد نفسه جزو مراتب به شمار نمی آورد اما مشهور به شمار می آورند. تفاصیل قصه را از لحاظ تعیین حق در مسئله انشاالله در بحث خود می آوریم. این امر و نهیی است که در این دو فریضه به عنوان واژگان کلیدی به کار رفته است و عرض کردیم.

سه. اصطلاحی  أعم

یک اصطلاح سومی فراتر از اینها وجود دارد و آن این است که نهی از منکر را یک معنای بسیار عامی بگیریم که مثل جهاد و قصاص و دیات همۀ آنها را دربرگیرد. ممکن است کسی امر به معروف و نهی از منکر را معنای عامی در نظر بگیرد که حتی جهاد و قصاص و دیات را هم دربرگیرد منتها این اصطلاح کمتر به کار می رود.

این سه اصطلاح است منتها اصطلاح دوم دو شکل تفسیر داشت که مشخص شد.

===بررسی واژه های «معروف» و «منکر»===

حال به بررسی دو واژۀ دیگری که متعلق امر و نهی است خواهیم پرداخت و آن  دو واژۀ «معروف» و «منکر» است.

====مفهوم «معروف»====

در لغت در باب معروف عباراتی آمده است؛

۱.	یک معنای آن «خیر» است، معروف یعنی کار خوب. این معنا در اینجا مقصود نیست.

۲.	معنای دیگر آن چیزی است که شناخته شده است و در مقابل مجهول قرار می گیرد. این معنا نیز در اینجا مقصود نیست.

۳.	اصطلاح بعدی این است که معروف یعنی مطلقُ العمل الخیر، اعمال خیر را معروف می گوییم چه عاید دیگران بشود و چه نشود.

پس اصطلاح اول معروف مقابل مجهول است. اصطلاح دوم معروف یعنی مطلق  العمل الخیر. اصطلاح سوم معروف یعنی عمل خیری که در آن نفعی به دیگری عاید می شود که در لغت به آن احسان می-گویند که اینجا اخص می شود یعنی کار نیک است اما نیکی که نفعش به دیگری عاید می شود در تعاملات با دیگران.

۴.	معنای چهارم آنف رفق و مدارا است. در عبارت عاشروهن بالمعروف  مراد از معروف یعنی رفتار با رفق و مدارا است. این معنا اخص است یعنی کار نیکی است که در ارتباط با دیگران است و خصوص ملایمت و تلاطف و اینها مقصود است.

این چهار معنایی است که برای معروف وجود دارد. اگر مجموع لغت را دقت کنیم این چهار معنا استفاده می-شود؛

۱)	المعروف مقابل مجهول.

۲)	 معروف مطلقُ العمل الخیر.

۳)	 خیری که نفعش عاید دیگری شود که این خیلی متداول تر است.

۴)	 مطلق نفع به غیر نیست بلکه خصوص رفق و مدارا و اینها است.

مقصود از « فعل معروف» در باب امر و نهی

در بحث ما مقصود از معروف، کار خیر است، منتها چه کسی می گوید که چه کاری خوب است؟ حال اینجا یا عقل ـ عقلی که مورد تأیید شرع باشد ـ می گوید یا شرع می گوید. البته اینجا مقصود فعلی است که عقلاً یا شرعاً حسن است، و لذا اگر بگوییم فعل معروف در اینجا اصطلاحاً یعنی الفعلُ الحسن بحکمِ الشّرع. منتها حکم شرع گاهی از باب ملازمات عقلیه است گاهی از باب تأسیسات و اوامر مولویه است. مقصود در اینجا این است که در آن صورت به دو شکل می توان این را معنا کرد و معروف در اینجا همان اصطلاح دوم می شود منتها با اضافۀ افعال الخیری که شرع آن را پذیرفته است، حال یا عقل گفته و شرع هم آن را پذیرفته است و یا شرع مستقلاً و به تنهایی آن را تأکید کرده است. منتها این گاهی اعم از واجب و مستحب است و گاهی هم خصوص واجب است و این قطعاً شامل مباحات نمی شود.

بیان صاحب جواهر

در کلمات فقها و در جواهر این طور آمده است و از قدیم هم در کتاب های زمان علامه و قبل از آن در زمان شیخ و ... شاید این تعبیر آمده است، تعبیری که در تعریف معروف آمده است این است: کلُّ فعلٍ حَسَنٍ أختص بوصفٍ زائد علی حُسنه، می گوید هر فعل نیکویی که یک چیزی فراتر از حسن اولیه در آن است. این را خودشان معنا کرده اند، می گویند حسنی که می گوییم یک معنای آن معنای عامی است، چیزی که حسن است یعنی قبحی در آن نیست، به این معنا شامل مباح و مکروه و واجب می شود، حسن مقابل مکروه و حرام است منتها اگر حسن را به این معنا بگیریم این اختص بوصف زائد علی حسنٍ می خواهد بگوید که حسن دارد اما نه حسن مشترک، حسنی که درجه ای فراتر از حسن اولیه است یعنی مباح را کنار می گذارد، وصف زائد علی حسنٍ یعنی حسن پایه چیزی بالاتر آمده است یعنی مباح نیست.

مفهوم «حسن»

حسن چند معنا دارد؛

۱.	یک معنای حسن یعنی ما لیس بقبیح که مکروه و حرام را کنار می گذارد، این معنای اول شامل مباح هم می شود.

۲.	یک معنای حسن یعنی اینکه ملاک رجحانی در آن است، به این معنا دیگر مباح را نمی گیرد.

اگر بخواهیم پوست کنده بگوییم این است که کلُّ فعل الحسن لا بالمعن الاول حسن به معنای ما لیس بقبیح بلکه حسن به معنای ما هو الراجح.

پس حسن گاهی به معنای ما لیس بقبیح است، گاهی به معنای ما هو الراجح است یا به عبارت دیگر حسن به معنای اول یعنی ما لیس بمرجوح. حسن به معنای دوم یعنی ما هو الراجح.

اینجا می گویند مقصود ما از فعل حسن ما هو الراجح است یعنی حسن به معنای ما لیس بمرجوح که یک چیز اضافه هم دارد یعنی اصطلاح حسن به معنای راجح است. حسن حداقل دو معنا دارد چون حتی ممکن است ما لیس بحرام را هم بگوییم ولی حداقل دو معنا دارد؛ الحسن ما لیس بمرجوحٍ و قبیح، این شامل مباح هم می شود. دوم اینکه حسن به معنای ما هو الراجح که این شامل مباح نمی شود و اینجا مقصود ما حسن به معنای دوم است که اخص است. بعد دارد که إذا عرفَ فاعله ذلک أو دُلّ علیه، می گوید در جایی معروف می گیریم که فاعلش این را بداند یا اینکه او را راهنمایی کنند. اینها شرایط امر به معروف و نهی از منکر است که در تعریف آمده است که وجهی نسبت به آن نیست و آنها جزء شرایط است.

اشکال بر بیان صاحب جواهر

والا عرض ما نسبت به این کلام صاحب جواهر که از قدما آمده این است که

۱.	اولاً در این کلام یعنی کلّ فعل حسنٍ إختص بوصف زائد علی حُسنٍ إذا عرفَ فاعله ذلک أو دُلّ علیه، می شد إختص بوصف زائد علی حُسنٍ ساده تر گفت، می گوییم که کلّ فعل حَسَن بالمعنا الثانی، حسن به معنای راجح که اول هم این معنای دوم به ذهن می آید.

۲.	دوم اینکه إذا عرفَ فاعله ذلک أو دُلّ علیه، اینها جزء شرایط وجوب یا استحباب امر به معروف و نهی از منکر است، اگر بخواهید شرایط را بگویید باید یک چیزهای دیگر هم اضافه کنید و اگر هم بنا نیست گفته شود این را هم نباید بگویید. این دو ملاحظه نسبت به این است ولی البته چیز مهمی نیست.

جمع بندی

بنابراین می گوییم در اینجا مقصود همان مفهوم خیری است که در لغت بود، یعنی کار خوب، منتها مقصود خوب به معنای راجح است، نه خوب به معنای غیرمرجوح. این قیدی است که باید به معنای دوم زد و دوم هم اینکه این خوبی باید به تأیید شرع برسد یا مستقلات عقلیه باشد که شرع هم آن را تأیید می کند یا اینکه از احکام شرع باشد.

بنابراین همان معنای خیر که معنای دوم بود به اضافۀ احسان و رزق و اینها نیست چون همۀ تکالیف را شامل می-شود، به اضافۀ این دو قید مقصود از معروف در اینجا می شود، البته یک اصطلاح شامل واجب و مستحب دارد و یک اصطلاح هم خاص واجب دارد، این معروف است.

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ برشها ــــــــــــــــــــــ

سؤال: ۲۲:۷

جواب: عام و خاص شد. معروف مقابل مجهول بابی است. اما این سه مورد بعدی به نظرم (حال تحلیلی است که ما از لغت داریم و به این شکل در لغت نیامده است، در لغت گاهی می گویند خیر، گاهی می گویند احسان، گاهی می گویند رفق) سلسله مراتب است؛ فعل الخیر احساناً الی الغیر خاص و اخصش این است که فعلی که رفق و مدارا باشد. شاید این شکل در اینجا درست باشد.


<div class="hold">
<div class="return">بازگشت به [[دروس خارج]] </div>
</div>