نمایش مبدأ برای استراتژی قرآن در مواجهه با انحرافات اجتماعی (قسمت پایانی)

<div class="head1"> استراتژی قرآن در مواجهه با انحرافات اجتماعی (قسمت پایانی) </div>
نویسنده:  آقاجانی، نصرالله<br/>

== چکیده ==
یکی از مهمترین سیاست‌های کنترلی اسلام در مواجهه با انحرافات اجتماعی، سیاست‌های پسینی است. این سیستم به گونه‌ای تنظیم یافته که همراه با مجازات و تنبیه مجرمان ، اصلاح و بازپروری آن‌ها نیز مطمح نظر قرار می‌گیرد. از همین رو، سیاست‌های پسینی به دو بخش مقابله با انحراف و درمان تقسیم می‌گردد. شیوهýهای مقابله با کجروی، به سه دسته تفکیک میýگردد: [[دفاع]] فردی، [[دفاع]] اجتماعی و [[دفاع]] قانونی. در [[دفاع]] فردی سخن از وجوب یا رجحان دفع مهاجم، از حمله به جان، ناموس و مال خویش، بستگان و ضعیفان است. در [[دفاع]] اجتماعی از جایگاه و اهمیت [[امر به معروف]] و [[نهی از منکر]] و پیامدهای اجتماعی آن سخن به میان میýآید. در مقوله [[دفاع]] قانونی یا سیستم مجازاتی اسلام، موضوعاتی از قبیل اهداف، ویژگیýهای مجازات اسلامی، کارآمدی قضات و عوامل انتظامی مورد بررسی قرار میýگیرند. سرانجام در بحث درمان کجروی، تفاوت دو رویکرد اخلاقی و اجتماعی در مبحث عوامل سازنده درمان و شیوهýهای آن بررسی خواهد شد.<br/>
واژگان کلیدی:<br/>
قرآن، کنترل اجتماعی، انحرافات اجتماعی، مقابله با کجروی، درمان کجروی، [[دفاع]] فردی، [[دفاع]] اجتماعی، [[امر به معروف]] و نهی از منکر، [[دفاع]] قانونی، مجازات اسلامی، قضات، عوامل انتظامی.<br/>
«انّ هذا القرآن یهدی للّتی هی اقوم»،<ref>اسراء، 9.</ref>«همانا این کتاب به استوارترین راه هدایت میýکند.» بهترین راه تربیت و تهذیب افراد و متقنýترین شیوة حفظ و کنترل جامعه از کجرویýها، بهره گیری از قرآن کریم است، زیرا فقط قرآن است که به استوارترین راه هدایت می‌کند. شریعت اسلام که برخاسته از «ثقل اکبر» یعنی قرآن کریم و ثقل اصغر یعنی «اهل بیت» است، چنین رسالتی را بردوش میýکشد.<br/>
در هر جامعهýای شیوهýهای مقابله با کجروی و درمان آن به نوع فرهنگ، آداب و سنن دین وابسته بوده و در یک کلمه به ایدئولوژی آن جامعه بستگی دارد. جامعه اسلامی هم از این قاعده اجتماعی مستثنا نبوده و سیستم قضایی و کیفری آن مبتنی بر شریعت اسلام است. سیاستýهای کنترلی در مقابله با انحرافات اجتماعی، تنها بخشی از معارف بلند دین اسلام است. راهیابی به درک ویژگی‌ها و شرایط سیاست‌های کنترلی که در عین مجازات و تنبیه مجرمان، اصلاح و بازپروری آنها را هم مد نظر قرار می‌دهد، هدفی است که این نوشتار درصدد است تا با پرتو از قرآن کریم و روایات معصومین (ع) به آنها راه پیدا نماید.<br/>

== مفاهیم ==
در نوشتار پیشین مطرح گردید، کنترل یا نظارت اجتماعی در یک تلقی عام و فراگیر بر مجموعه روش‌هایی دلالت دارد که از طریق آنها هم میýتوان همنوایی افراد را با هنجارها فراهم نمود و هم می‌توان از ناهمنوایی و کجروی آنها ممانعت کرد. کنترل اجتماعی مهمترین شیوهýای است که در سه قلمرو پیشگیری، مقابله و درمان انحراف اجتماعی، دارای پیامد و کارکرد مثبت می‌باشد.<br/>
مقابله با کجروی می‌تواند به دو صورت رسمی یا غیررسمی انجام گیرد. مقابله و درمان رسمی کجروی، به معنای کنترلی می‌باشد که از ناحیه سازمانýها، مراکز و مؤسسات قانونی انجام میýپذیرد، در حالی که مقابله و درمان غیررسمی واکنشی می‌باشد که فرد، گروه و جامعه، مطابق فرهنگ، آداب، سنن و دین خویش در مقابل کجروی نشان میýدهند. کنترل رسمی براساس قوانین مصوب، سیستم قضایی و انتظامی است، اما کنترل غیررسمی، به صورت «دفاع فردی» و «دفاع اجتماعی» ظهور پیدا می‌کند. [[دفاع]] فردی، واکنشی است که فرد در مقابل هجوم دیگران به جان، ناموس و مال خویش، خویشان و حتی افراد ضعیف تر از خود نشان میýدهد و [[دفاع]] اجتماعی، همان [[امر به معروف]] و نهی از منکری است که در اسلام متوجه همه مکلفین بوده تا در برابر ناهنجاریýها نه دست تعاون باز کنند و نه همت به تهاون و سستی بندند، بلکه حفظ و حمایت از ارزشýهای اسلامی و حقوق مسلمین را وظیفه خود تلقی نمایند. در این نوشتار تلاش میýشود تا نخست سیاستýهای کنترلی اسلام در مقابله با کجروی و سپس راهýهای درمان آن مورد بررسی قرار گیرد.<br/>

== سیاست های کنترلی اسلام در مقابله با کجروی ==
برای مقابله با کجرویýها به تناسب نوع جرم و پیامد آسیبی آن، شیوه‌های مختلفی در اسلام مورد توجه قرار گرفته که به طور کلی میýتوان آنها را به سه دسته تقسیم کرد:<br/> [[دفاع]] فردی<ref>نک، فیض، ص 338.</ref>، [[دفاع]] اجتماعی و [[دفاع]] قانونی (مجازات اسلامی).<br/>
قبل از توضیح مقولات فوق، تذکر این نکته ضروری به نظر میýرسد که سیاستýهای کنترلی اسلام، صرفاً در مقوله مجازات و [[دفاع]] خلاصه نمیýشود، بلکه اسلام فراتر از آن، به سیاستی جامع و واقعýبینانهýای میýاندیشد تا اهدافش را در تربیت افراد، اصلاح و بهسازی جامعه تأمین کند. از این رو، همه عوامل و مقولات در بحث پیشگیری از کجروی، به عنوان بستر مناسب و پیش شرط مقابله با کجروی، لازم تلقّی میýشود.<br/>
به عنوان نمونه، موفقیت عوامل کنترل در مقابله با بزهýکاریýها و مفاسد اخلاقی جامعه، در گرو نهادینه کردن مبانی دینی، به ویژه اقناع افکار عمومی نسبت به ضرورت پرهیز از بزهکاریýها و بیان مبانی و اهداف چنین الزاماتی از سوی نهاد تعلیم و تربیت است. به نظر میýرسد که قرآن کریم چنین رویکردی را دنبال میýکند. یعنی در ابتدا مبانی، اصول و الزامات دینی را با اسلوب حکمت، موعظه و گاه با جدال احسن، در جامعه سامان میýدهد و آن گاه با استفاده از این اصول مبرهن و مسلّم، نزد افکار عمومی مسلمانان، آنان را از کجروی باز میýدارد. به عنوان مثال در پرهیز از می‌گساری، پس از بیان [[گناه]] بودنش از یکýسو و سودآوری قلیلش از سوی دیگر، باری تعالی<ref>بقره، 219.</ref> میýفرمایند: «لاتقربوا الصلاة و انتم سکاری حتی تعلموا ما تقولون»،<ref>نساء، 43.</ref>«هرگز در حال مستی نماز نخوانید تا بدانید چه میýگوئید.» یعنی در ابتدا اصل نماز و لزوم هوشیاری و توجه به آن را گوشزد میýکنند و آن گاه برای تحریم می‌گساری یک گام نزدیکتر میýشوند که در حال مستی نماز نخوانید.<br/>
اگر حقیقت نماز و جایگاه آن در افکار عمومی معلوم نشده بود و لزوم پرهیز از پلیدی حقیقت روشن نبود، قرآن کریم از این اسلوب در دفع می‌گساری استفاده نمیýکرد: «... رجسٌ من عمل الشیطان فاجتنبوه».<ref>مائده، 90.</ref>
بنابراین برای مقابله با کجروی، هماهنگی همه نهادهای اجتماعی در تقویت بنیانýهای مذهبی و توجیه و هدایت افکار عمومی نسبت به مبانی پرهیز، در هر یک از کجرویýها و بیان پیامدهای آسیبی آنها اجتناب ناپذیر است. در این صورت برخورد با انحرافات صرفاً به عنوان یک عامل فیزیکی و جبری، در مقابله با آنها قلمداد نخواهد شد؛ بلکه در عین صلابت و استحکام، خود را به عنوان عملی فرهنگی نشان داده و افکار عمومی را هم به دنبال خواهد داشت. همچنین باید توجه داشت که پرهیز و اجتناب از کجرویýها، در عین اینکه از مبانی، اهداف و مصالح مشترکی برخوردارند، هریک به صورت موردی و خاص هم از چنین مبانی و منافعی بهرهýمندند؛ از این رو مقابله با آنها نیازمند اندیشه و برنامهýریزی صحیح در درک ظریف آنها و به کارگیری هریک در جایگاه خاص خویش است.<br/>
با توجه به مقدمه فوق، هریک از سیاستýهای سه گانه اسلام در مقابله با انحرافات اجتماعی مورد بررسی قرار میýگیرند:<br/>
۱)- [[دفاع]] فردی
آسیب کجروی‌ها به اشکال مختلفی خود را نشان می‌دهند. برخی از این کجرویýها، آسیبش بیشتر متوجه خود مجرم است، مثل خودکشی و برخی دیگر بیشتر متوجه دیگران میýباشد، مثل دزدی.<br/>
در جایی که آسیبýها متوجه جان، ناموس و مال فرد است، فرد آسیب دیده چه وظیفهýای دارد؟ آیا میýتواند خود را تسلیم کند، یا فقط حق گریز و فرار داشته و باید به مراجع قضایی و انتظامی پناه ببرد یا اینکه وظیفه دیگری بر عهدة وی است؟<br/>
برخی ممکن است، چنین تصور کنند که افراد در این شرایط تنها باید به فکر گریز و در نهایت مراجعه به مراکز قانونی و قضایی باشند. چنین پنداری صحیح نیست، زیرا اسلام دستور [[دفاع]] از جان، ناموس و مال خویش، بستگان و حتی ضعیفان را داده است؛ از این رو چنین مقابلهýای نه تنها مشروع بلکه واجب است. قرآن کریم در وصف مؤمنین چنین میýفرماید: «والذین اذا أصابهم البغی هم ینتصرون»،<ref>شوری، 39.</ref> «و کسانی که اگر ظلم و ستمی بر آنها شود، به کمک و نصرت هم برمیýخیزند» و در جای دیگر می‌فرمایند: «فمن اعتدی علیکم فاعتدوا علیه بمثل ما اعتدی علیکم»،<ref>بقره، 194.</ref> «پس هرکس بر شما تجاوز و ستمی روا داشت، شما هم به اندازه همان ستم، با آنها برخورد کنید.» مقابله به مثل در هر نوع ستمی که به انسان شده باشد و [[دفاع]] ازخویش، یک اصل عام قرآنی است.<br/>
به تعبیر برخی از بزرگان، حق [[دفاع]] یک حق فطری و جبلّی است، زیرا بهرهýگیری از حقوق طبیعی خویش و تصرف در آنها جهت رفع نیاز خود، محتاج [[دفاع]] از این حق می‌باشد تا در زندگی که به تنازع و تخاصم همراه است، استیفای حق خویش ممکن باشد.<ref>رک. طباطبایی، ج 2، صص 70-69.</ref>
آیات قرآنی دیگری هم وجود دارد که میýتوان مشروعیت [[دفاع]] فردی را از آنها استفاده کرد، اما دستورات قرآن کریم فقط به این نوع [[دفاع]] ختم نمی‌شود، بلکه دستور دیگری هم، برای مقابله با کجروی وجود دارد که از نوع مقابله به مثل نیست و در آن مماثلت و مسانخت بین [[دفاع]] و تجاوز مشاهده نمیýشود، در عین اینکه نوعی دفع و مقابله با کجروی در آن وجود دارد: «جزاء سیئة سیئة مثلها فمن عفی و اصلح فأجره علی الله»،<ref>شوری، 40.</ref> «مجازات بدی، بدی به همان قدر است، پس هرکس عفو و اصلاح نماید، پاداشش برخداست.» صدر این آیه شریفه، جواز مقابله به مثل بیان شده، اما ذیل آن عفو، گذشت و اصلاح مورد ستایش قرار گرفته است. در جای دیگر خداوند متعال میýفرمایند: «ادفع بالتی هی احسن السیئة»،<ref>مؤمنون، 96.</ref> «بدی را به بهترین شکل دفع کن»، یعنی از بین رفتارهای پسندیده، بهترین آنها را در دفع بدی دیگران انتخاب کن که بهترین طریق همان دفع بدی به وسیله خوبی است.<ref>طباطبایی، ج 15، ص 65.</ref>
از مجموعه این گونه آیات، میýتوان چنین برداشت کرد که مقابله با کجروی، برحسب نوع کجروی (از قبیل جان، ناموس، مال، منزلت و آبروی افراد)، شدت و میزان کجروی و شخصیت فرد کجرو میýتواند مختلف باشد. گاهی اوقات صرفاً خطاب جاهلانه و لغوی نسبت به فرد شایستهýای انجام میýشود که در این موارد برخورد مسالمت آمیز و همراه با بزرگواری کارسازتر است: «و اذا مرّوا باللغو مرّوا کراماً»،<ref>فرقان، 72.</ref> «و اگر با کار لغو و بیهودهýای مواجه شوند با بزرگواری از آن میýگذرند (و خود را منزه نگه میýدارند)» و نیز می‌فرمایند: «و اذا خاطبهم الجاهلون قالوا سلاماً»،<ref>همان، 63.</ref> «و آن گاه که جاهلان (براساس جهالت خود) آنها را (به سخن مکروهی) مخاطب قرار دهند، آنها (در جواب) سخنی سالم میýگویند.»
برحسب این آیات و نظایر آن، چنین استفاده میýشود که اولاً خود شخص با افراد نادان همکاری و همگامی نکند؛ ثانیاً با رفتار تند و خشن خویش، سبب لجبازی آنان و ایجاد فتنه بزرگتر نشود و ثالثاً سخن توهینýآمیز این جاهلان را با رفتاری عاقلانه و متین پاسخ دهد.<ref>مصباح یزدی، ج3، ص 386.</ref>این اخلاق نیکو و سیره مطلوب قرآنی در مواجهه با رفتار ناشایست، بخشی از قلمرو [[دفاع]] فردی از کجروی است و تنها کسانی تحمل این منزلت را دارند که به مقام [[صبر]] رسیده باشند: «و ما یلقیها الاّ الذین صبروا و ما یلقیها الاّذوحظّ عظیم».<ref>فصلت، 35.</ref>
صرف نظر از این گونه [[دفاع]] و مقابله با کجروی که ویژه صاحبان [[صبر]] و دارندگان حظّ عظیم است؛ [[دفاع]] فردی به صورت مقابله به مثل و دفع تهاجم به صورتی که باعث طرد و منع مهاجم شود، با رعایت سلسله مراتب در دفع تهاجم، همچنان در جایگاه خویش از مشروعیت و وجوب برخوردار است.<br/>
روایات معصومین علیهم السلام هم به خوبی جایگاه [[دفاع]] فردی را تبیین می کنند:<br/>
حضرت علی(ع) می‌فرماید: «ان الله لیمقت العبد یدخل علیه اللّص فی بیته فلا یحارب»،<ref>الحرّ العاملی، ج11، ابواب جهاد العدو، ح 2.</ref> «خداوند دشمن دارد بندهýای را که دزد وارد خانهýاش شود و با او نستیزد» و از رسول خدا (ص) نقل شده است که اگر کسی در [[دفاع]] از مالش چه رسد به [[دفاع]] از جان و ناموس کشته شود، شهید محسوب میýشود: «من قتل دون ماله فهو شهید»،<ref>همان، باب 46، ح 13.</ref> چه اینکه به صورت عام هم فرمود که هرکس در [[دفاع]] از ظلمی کشته شود، شهید محسوب می‌گردد: «من قتل دون مظلمة فهو شهید».<ref>همان، ح 8 .</ref>
بنابراین [[دفاع]] فردی در مقابل جان، ناموس و مال خویشتن، در شریعت اسلام امر لازمی است. از این رو فقها چنین فرمودهýýاند: اگر مهاجمی به جان یا حریم فردی حمله کرد، [[دفاع]] واجب و تسلیم شدن حرام است، هرچند یقین داشته باشد که [[دفاع]] فایدهýای ندارد.<ref>امام خمینی، تحریرالوسیله، ج1، مسأله 12، ص 420.[</ref>
فقها مباحث مفصلی را در این زمینه بیان داشتهýاند که باید به منابع مربوطه رجوع کرد.<ref>نک. شیخ محمد حسن نجفی، ج41، ص 650.</ref> بعضی مواقع [[دفاع]] فردی از قلمرو خود فرد، توسعه پیدا کرده و شامل خویشان بلکه همه افراد ضعیفی میýشود که درخواست کمک میýکنند، در این صورت با فرض توانایی، [[دفاع]] لازم بوده و از علائم مسلمانی به شمار میýآید. از رسول خدا (ص) چنین نقل شده است: «من سمع رجلاً ینادی یا للمسلمین فَلَم یُجبه فلیس بمسلم»،<ref>حر عاملی، باب 59، ح 1.</ref> «هرکس صدای فردی را بشنود که فریاد آورد ای مسلمین به دادم برسید، او به کمکش نرود، مسلمان نیست» و نیز آن حضرت، بهترین صدقه را کمک به ضعیف معرفی می‌کند.<ref>حر عاملی، باب 59، ح 2.</ref>
مشروعیت [[دفاع]] فردی، در اسلام این پیامد اجتماعی را به دنبال دارد که حوزه خصوصی زندگی افراد در امنیت قرار می‌گیرد و بزهکاران و مهاجمان جرئت تهاجم به این حریم را به خود نمی‌دهند. در هر صورت، اگر [[دفاع]] فردی صورت گیرد و زخم و آسیبی به مهاجم وارد گردد، [[دفاع]] کننده ضامن نیست، چه اینکه اگر مهاجم در [[دفاع]] کشته شود، باز هم [[دفاع]] کننده ضامن خونش نیست؛ البته مشروط براینکه مدافع در فرض امکان، ترتیب در مراحل دفع مهاجم را مراعات کرده باشد، مثلاً با اخطار دادن، تهدید کردن، فریاد کشیدن، زدن به وسیله دست یا عصا و مجروح کردن، مهاجم را از خود دور کند و اگر ترتیب در این مراحل ممکن باشد و دفع حاصل گردد، باید ترتیب مراعات گردد و اگر هیچ مؤثر نیفتاد و تنها از طریق کشتن می‌تواند وی را از خود دفع کند، در این صورت در هیچ یک از مراحل، ضامن نخواهد بود. این حکم به حسب واقعی است اما برحسب ظاهر، قاضی طبق موازین قضا حکم خواهد کرد.<ref>رک. امام خمینی، تحریرالوسیله، ج1، مسأله 6، ص 419؛ مسأله 29، ص 422.</ref>
۲)- [[دفاع]] اجتماعی
انحرافات اجتماعی گاه متوجه فرد است، هرچند ممکن است، به واسطه آن آسیبýهایی متوجه جامعه شود. مثلاً قتل بیýگناه یا سرقت از منزل شخصی، امنیت جامعه را هم مورد تهدید قرار می‌دهد. در این موارد، برای دفع جرم، [[دفاع]] فردی از اهمیت بالایی برخوردار است، چه اینکه [[دفاع]] اجتماعی هم مفید و لازم است. اما گاهی انحراف به طور مستقیم متوجه جامعه بوده و امنیت ارزشýهای جامعه یا امنیت جانýها، نوامیس، حرمتýها و اموال مسلمین را به خطر میýاندازد. در این موارد مسئولیت بیشتر متوجه عموم افراد و گروه ýها بوده و [[دفاع]] اجتماعی کارسازتر است، چه اینکه سازمانýهای رسمی نظارت هم مسئولیت دارند.<br/> [[دفاع]] اجتماعی عکسýالعملی می‌باشد که در قالب [[امر به معروف]] و [[نهی از منکر]] در مقابل کجروی صورت میýگیرد. [[امر به معروف]] و [[نهی از منکر]] از جایگاه، اهمیت و نقش چشمگیری برخوردار است که به آن اشاره خواهد شد. [[امر به معروف]] و [[نهی از منکر]] گاه در مقوله پیشگیری مطرح می‌گردد و از عناصر آن به شمار میýآید، زیرا با سفارش و توصیه همگانی به رفتارهای پسندیده و با نهی از منکر، از ارتکاب کجروی در آتیه پیشگیری میýشود و گاه این عنصر از عوامل مقابله با کجروی محسوب میýشود، زیرا منکرات فعلی و موجود را دفع و طرد میýکند.<br/> [[دفاع]] اجتماعی از کجرویýها، نیازمند انگیزه دگردوستانه است تا افراد مصالح و مفاسد جامعه و همنوعان را مصالح و مفاسد خود بدانند و احساس مسئولیت کنند. قرآن کریم به شکل زیبائی لزوم مسئولیتýپذیری مسلمانان را، در مقوله [[امر به معروف]] و [[نهی از منکر]] ترسیم کرده است. در بخشی از سوره آلýعمران، در ابتدا شکل مطلوب و آرمانی زندگی، در دو بعد فردی و اجتماعی چنین بیان شده است: «یا ایها الذین امنوا اتقوا الله حقّ تقاته و لا تموتنّ الاّ و انتم مسلمون»،<ref>آل عمران، 102.</ref> «ای کسانی که ایمان آوردید، آن طور که شایسته پرهیز و مراعات جانب خداست، رعایت کنید و هرگز جز بر اسلام نخواهید مرد.» پیام آیه شریفه، ارائه حیات و ممات آرمانی در زندگی فردی است و اما از جهت اجتماعی، چنین فرمودند: «و اعتصموا بحبل الله جمیعاً و لا تفّرقوا»،<ref>همان، 103.</ref> «جملگی به ریسمان الهی چنگ زنید و متفرق نشوید.» آنýگاه مسلمانان را به یاد گذشته تلخ و تاریکشان می‌اندازد که چطور دشمن یکدیگر بوده و بر لبه پرتگاه آتش جهنم قرار داشتند و خداوند آن عداوت را به اخوت تبدیل کرد: «فأصبحتم بنعمته اخواناً» و آن هلاکت و سقوط را از شما دفع کرد: «فأنقذکم منها.»<ref>همان.</ref>
سپس در پایان این بخش از آیات، برای حفظ و ماندگاری وضع کنونی مسلمانان که از نعمت اخوت و نجات از هلاکت برخوردارند، یک راهکار نشان می‌دهد: «ولتکن منکم امة یدعون الی الخیر و یامرون بالمعروف و ینهون عن المنکر و اولئک هم المفلحون»،<ref>همان، 104.</ref> «باید از بین شما جمعی باشند (تا دیگران را) به خیر دعوت نموده، به معروف امر و از منکر نهی نمایند و آنها همان رستگارانند.» بنابراین دعوت و تبلیغ به خیر، [[امر به معروف]] و [[نهی از منکر]] شیوه لازم و بایستهýای است که از طریق آنها سلامت جامعه و سعادت جمعی مسلمین حفظ میýشود.<br/>
با توجه به آیات فوق میýتوان چنین اظهار داشت که اگر مسلمانان این نکته را در نظر بگیرند که فقدان قرآن و سنّت در زندگی چه عوارض خطرناکی به دنبال خواهد داشت که قرآن از آن به عداوت و هلاکت یاد کرده است، قهراً هیچ گاه از قرآن و سنت فاصله نخواهند گرفت، لذا چارهýای جز تمسک به آن در همه مقولات انسانی نمیýبینند. همچنین با مراجعه و تمسک علمی به قرآن، بین مسلمانان رابطه اخوت شکل می‌گیرد و وقتی این نگرش ایجاد گردید، احساس مسئولیت نسبت به یکدیگر شکل میýگیرد و قرآن به این دو نکته چنین اشاره فرموده است: «انّما المومنون اخوة فأصلحوا بین اخویکم»،<ref>حجرات، 10.</ref> «همانا مومنین برادر یکدیگرند، پس بین برادرانتان صلاح و سازش ایجاد کنید.»
امت اسلامی در قرآن به عنوان بهترین امت معرفی شده است و قطعاً باید حکمتی در این داوری باشد. خداوند متعال حکمت آن را سه چیز بیان میýکند: امر به معروف، [[نهی از منکر]] و ایمان به خدا: «کنتم خیر امّة اخرجت للناس تأمرون بالمعروف و تنهون عن المنکر و تومنون بالله»،<ref>آل عمران، 110.</ref> تعبیر این سه ویژگی به لفظ «مضارع»، خبر از لزوم استمرار آنها در بین مومنین میýدهد. از اینýرو، هر زمانی که این خصوصیات کمرنگ شود، به همان مقدار فضیلت آن جامعه، نزد خدا کاسته میýگردد و در نقطه مقابل استمرار آنها فرهنگ خاص خود را میýسازد و الزامات خود را در مقابله با کجرویýها اعمال میýنماید. گاه ممکن است، برخی چنین تصور کنند که عمل به وظائف فردی و پایبندی به لوازم فردی [[ایمان به خدا]] کافی است. مثل نمازخواندن، [[دروغ گفتن]] و دیگر واجبات فردی دینی را انجام دادن و چه نیازی است که انسان به فکر انحرافات اجتماعی دیگران باشد، چون هرکسی نتیجه عمل خویش را میýبیند!<br/>
قرآن کریم این منطق را رد میýکند؛ لذا از گروهی نام میýبرد که هرچند خود از ناهنجاریý مبرا بودند اما دیگران را از منکرات باز نمیýداشتند و دلیل آنها این بود که خدا خود آنها را تنبیه خواهد کرد. در مقابل عدهýای دیگر این منطق را رد کرده و چنین اظهار داشتند: «قالوا معذرة الی ربکم و لعلهم یتقون»،<ref>اعراف، 164.</ref> «گفتند تا (برای ما) عذر و حجتی نزد پروردگارتان حاصل آید و بلکه آنها پروا کنند.» این گروه که [[نهی از منکر]] میýکردند با توجه به تجاوز و [[فسق]] عمدی منحرفین و عدم پذیرش ممانعت آنها از ارتکاب منکر، باز از تأثیر پند و اندرز خود مأیوس نشدند بلکه خود را موظف به انجام آن دانسته و چنین کاری را تحصیل عذر و حجت برای خویش نزد خدا قلمداد میýکردند.<ref>رک. طباطبایی، ج8 ، صص 295-294.</ref>
اقامه [[امر به معروف]] و نهی از منکر، [[دفاع]] از جامعه است، لذا از رسول خدا (ص) نقل شده است که اگر معصیت مخفیانه انجام گیرد، فقط به عاملش ضرر میýزند ولی اگر آشکارا صورت بگیرد و کسی هم برای دفع و تغییر آن برنخیزد، ضررش متوجه کل جامعه میýگردد.<ref>حر عاملی، ج 11، ح 1، ص 407.</ref>
پیامد [[دفاع]] اجتماعی 
پیامد [[دفاع]] اجتماعی، یعنی [[امر به معروف]] و نهی از منکر<ref>فقها براساس روایات، به نحو مراحل سه گانه قلبی، زبانی و یدی و با شرایطی ویژه ذکر کردهýاند. (امام خمینی، تحریرالوسیله، ج1، صص 415-400).</ref> به قرار ذیل می‌باشد:<br/>
- تأمین ثبات ارزشýها در جامعه و توسعة آن؛ حتی برای کسانی که خود به مقابله با کجروی برمیýخیزند و بیýتفاوت نیستند.<br/>
- تضمین کننده استمرار فشار هنجاری در جامعه و مانع سهلýالوصول بودن ناهنجاریýها.<br/>
- نوعی مجازات چهره به چهره و عاجل، از تبهکارانی که علیرغم فشار هنجاری، دست به هنجارشکنی میýزنند.<br/>
ترک امربه معروف و نهی از منکر، علاوه براینکه عقوبت الهی را در بردارد پیامدهای آن در ابعاد مختلف اجتماعی، سیاسی و فرهنگی نیز قابل بررسی میýباشد که به بعضی از این ابعاد در قرآن کریم و روایات اشاره میýگردد:<br/>
عقوبت و مذمت الهی: «لولا ینهیهم الربانیون و الأحبار عن قولهم الأثم و اکلهم السحت لبئس ما کانوا یصنعون»،<ref>مائده، 63.</ref> «چرا علما و احبار آنها را از گفتار [[گناه]] و خوردن حرام باز نمیýداشتند، چه بد عمل کردند؟!»
امام رضا (ع) از رسول خدا (ص) نقل میýکنند: «اذا امّتی تواکلت الأمر بالمعروف و النهی عن المنکر فلیأذنوا بوِقاعٍ منýالله تعالی»،<ref>کلینی، ج5، ح 13، ص 59.</ref> «وقتی امت من امر به معروفو [[نهی از منکر]] را به یکدیگر واگذاشتند، پس آماده جنگ با خدا و نزول بلایی شدید از او باشند.»
تسلّط اشرار و فرومایگان بر جامعه: امیرالمؤمنین علی (ع) در وصیت به امام حسن و امام حسین علیهماالسلام فرمود: [[امر به معروف]] و [[نهی از منکر]] را ترک نکنید که در غیر این صورت اشرار بر شما مسلّط میýشوند و بعد از آن هرچه دعا کنید، مستجاب نمیýشود.<ref>نهجýالبلاغه، نامه 47 (وصیتý آن حضرت به امام حسن و امام حسین علیهماالسلام)</ref> مشابه این روایت از امام رضا (ع) هم نقل شده است.<ref>حر عاملی، ج11، ح 4، ص 394.</ref>
تغییر ارزشýهای اسلامی در جامعه: با ترک [[امر به معروف]] و نهی از منکر، به طور علنی واجبات در جامعه ترک و محرمات انجام خواهد شد، در نتیجه به تعبیر رسول خدا (ص) آسیب آن متوجه عموم و کل جامعه میýشود.<ref>همان، ح 1، ص 407.</ref> امام صادق (ع) در توضیح این فرمایش رسول خدا (ص) چنین فرمود: «و ذلک انّه ینلّ بعمله دینýالله و یقتدی به اهل عداوة الله»،<ref>همان.</ref> «زیرا او با عمل خود (ارتکاب [[گناه]] در ملأ عام و عدم منع او از ناحیة دیگران) دین خدا را خوار میýکند و دشمنان خدا به او اقتدا خواهند کرد.»
بنابراین هرگاه [[گناه]] و ناهنجاری به صورت آشکار در جامعه انجام گیرد و کسی با [[امر به معروف]] و [[نهی از منکر]] به [[دفاع]] برنخیزد، خرده فرهنگýهای منحرف و معارض از این فرصت استفاده کرده و مشابه آن ناهنجاری را در جامعه دامن میýزنند و دین خدا و فرهنگ جامعه اسلامی را در معرض تغییر و نابودی قرار میýدهند. از این رو، معلوم میýگردد که چرا [[امر به معروف]] و [[نهی از منکر]] به عنوان واجب کفایی بر همگان لازم است، زیرا بروز ناهنجاری و [[گناه]] علنی در جامعه اگر با [[دفاع]] اجتماعی روبرو نشود، آسیبش متوجه کل جامعه میýگردد و روح و حیات جامعهýاسلامی را که همان دین است، در معرض ذلت و خواری قرار میýدهد.<br/>
بیماری و آسیبی که هنوز جامعه اسلامی ما، به آن مبتلا است، این است که چه بسا نسبت به برخی از واجبات فردی مثل نماز، [[روزه]] و امثال آن به شدت اهل تحفّظ و احتیاط هستیم تا یقین به فراغت ذمه از تکلیف حاصل شود، اما در فریضه مهمی چون [[امر به معروف]] و [[نهی از منکر]] که به تعبیر امام باقر (ع)، «فریضه بزرگ» است و برپایی سایر واجبات به آن وابسته است،<ref>حرعاملی، ج11، ح 6، ص 394.</ref> از آن احتیاطýها خبری نیست بلکه گاه با غفلت و تغافل از آن میýگذریم.<br/>
امروزه [[امر به معروف]] و [[نهی از منکر]] در جامعه ما متولی خاص ندارد. در عین اینکه این تکلیف متوجه همگان است، اما نهادینه نشده است. نهادینه کردن آن متولیان خاص لازم دارد. بسیاری از نهادها، مراکز و نخبگانی که میýتوانند این نقش را داشته باشند خود نیازمند آسیبýشناسی در ایفای درست نقش خویش هستند. باید تلاشýها، سرعت عمل و جهتýگیریýهای نهادهای مختلف سیاسی و فرهنگی کشور و نیز بسیاری از شخصیتýها و نخبگان دینی، سیاسی و فرهنگی و همچنین عملکرد رسانهýهای مختلف را در زمینه [[امر به معروف]] و [[نهی از منکر]] مورد نقد و ارزیابی قرار داد که این امر مهم در گرو تأسیس یک نهاد مستقل و متولیان ویژهýای برای نهادینه کردن [[امر به معروف]] و [[نهی از منکر]] است.<br/>
۳)- [[دفاع]] قانونی
در جوامع مختلف بشری، برای مقابله با مجرمان و جهت ضمانت اجرایی قوانین، نهادی را بنیاد نهادند تا با قوانین مدون و مصرح خود، کیفر هر نوع جرمی را تعیین کنند. در جامعه همه افراد در برابر ارزشýهای اخلاقی و حقوقی تمکین نمیýکنند، زیرا سودجوییýها و انگیزهýهای مختلف کجروی چه به صورت فردی و چه گروهی به قدرکافی وجود دارد تا مانع نظم اجتماعی و باعث زیر پا قرار دادن هنجارها باشد. لذا با توجه به آسیبýپذیری جامعه از چنین افرادی، وجود یک سیستم قوی کیفری، ضرورت اجتماعی دارد.<br/>
حقوق و قوانین کیفری هرچند از ارزشýها و احساسات اخلاقی متأثر هستند، اما با صراحتی که در قواعد داشتند و با ضمانتی که در اجرا به دنبال دارند، کمک شایانی در نظارت اجتماعی خواهند داشت. در حالی که در دیگر اقسام نظارت اجتماعی این خصوصیت و کارکرد وجود ندارد.<ref>باتومور، ص 297.</ref> ارتباط بین ارزشýهای اخلاقی جامعه و قوانین کیفری و تأثیری که آن ارزشýها میýتوانند در کارآمدی قوانین جزایی داشته باشند، خود بحث مفصّلی است که نیاز به مجال دیگری دارد.<ref>نک. طباطبایی، ج4، صص 112-107.</ref>
معامله قهرآمیز با منحرفین، به اشکال و مراتب مختلفی در جوامع بشری وجود داشته است؛ از برخوردهای خشن غیرمبتنی بر عدالت از قبیل کشتن، بریدن و سوزاندن گرفته تا مجازات مستند به عدالت در قتل، قطع، حبس و تبعید، جملگی به انگیزه یا بهانه مقابله با کجروی صورت گرفته است.<br/>
در دنیای معاصر تغییرات اساسی در قوانین جزائی برخی از کشورها به وجود آمده، زیرا بسیاری از عقوبتýها به بهانه خشونتýآمیز بودن و ناسازگاری با خرد تجربی و حقوق طبیعی انسان (از قبیل اعدام، قطع دست، شلاق) برچیده شده و در بسیاری از موارد به جریمه نقدی و حبس تنزل کرده است.<br/>
در اسلام سیستم مجازات به عنوان راهی جهت مقابله و حتی درمان مجرمان بر اصول و قواعد خاصی از عدالت، حکمت، عینیت و مماثلت در جزا بنا شده است و اساساً وضع و تشریع آن امری بشری نیست تا تغییر و تعویض آن به دست او صورت گیرد. قوانین کیفری و مالی اسلام، براساس حکمت الهی، با ملاحظه مصالح جمعی و به تناسب نوع کجروی و فرد مجرم وضع شدهýاند.<br/>
در مجموع میýتوان کارآمدی سیستم قضایی و [[دفاع]] قانونی اسلام را با توجه به ویژگیýها و اهداف مجازات اسلامی از یک سو و شرایط قضات و عوامل انتظامی کارآمد از سوی دیگر مطمح نظر قرار داد.<br/>

== ویژگی ها و اهداف مجازات اسلامی ==
۱) محافظت از دین، جان، عقل، ناموس و مال مسلمین
این موضوع هدف اصلی مجازات اسلامی است. به تعبیر غزالی مجازات اعدام کافر گمراه کننده و کیفر بدعتýگذار برای [[حفظ دین]] مردم، مجازات قصاص برای حفظ جان مردم و کیفر می‌گساری برای [[حفظ عقل]] مردم است. همان طور که کیفر زنا برای حفظ نسل، نسب و حرمت نوامیس مردم و عقوبت سارق و غاصب در راستای [[حفظ مال]] مردم است.<ref>غزالی، ج1، صص 288-287، به نقل از: مقارنة و تطبیق در حقوق جزای عمومی اسلام.</ref> چه این که قرآن کریم در آیه مربوط به قصاص، انجام آن را مایه حیات جامعه معرفی کرده است: «و لکم فی القصاص حیاة یا اولی الألباب لعلکم تتقون».<ref>بقره، 179.</ref>
امنیت جامعه، بقا و استمرار حیات روحی و مادی آن مرهون [[اجرای حدود]] و قصاص و به طور کلی مجازات اسلامی است. از رسول خدا (ص) چنین نقل شده است: «اقامة حدّ خیرٌ من مطرٍ اربعین صباحاً»،<ref>حر عاملی، ج18، ح 4، ص 308.</ref> «اجرای حدی (از حدود الهی) بهتر از چهل صبح (شبانه روز) باران است.» همان طوری که زمین بدون آب و باران قابلیت حیات را از دست میýدهد، جامعه بدون حدود الهی قابلیت حیات نخواهد داشت.<br/>
اقامه عدالت و ممانعت از ظلم و ستم یکی از اهداف مهم مجازات اسلامی است. «و انزلنا معهم الکتاب و المیزان لیقوم الناس بالقسط و انزلنا الحدید فیه بأس شدید و منافع للناس»،<ref>حدید، 25.</ref> «و فرو فرستادیم به همراه انبیاء کتاب و میزان عدل را، تا مردم به قسط قیام کنند و آهن را فرستادیم که مایه سختی شدید (در کارزار) و منافعی برای مردم است.»
۲) دارا بودن قدرت باز دارندگی بالا
این امر از ویژگی‌های سیستم جزائی کارآمد است. یعنی کیفرها به گونهýای سخت و متناسب با جرم تعیین شود که اجرایش نسبت به مجرمین، جامعه را در مقابل ارتکاب مجدد کجرویýها مصونیت بخشد. [[دفاع]] قانونی اسلام این چنین است. به چند مورد از این خصوصیت اشاره میýشود:<br/>
الف)- دشواری و اثبات جرم
هرچند اثبات شرعی جرم در محکمه شیوهýهای خاص خود را دارد تا کسی به ناحق به کیفر محکوم نشود، اما در فرض اثبات عقوبتýها سهل و آسان نیست، بلکه سخت و دردآور است. در پارهýای از موارد مثل حدود یا قصاص با فرض عدم رضایت صاحب حق به هیچ وجه کیفر معین تغییر نمیýکند. مثلاً اثبات زنا نیازمند چهار مرتبه اقرار خود فرد یا شهادت حسی چهار شاهد عادل است و غالباً چنین چیزی کمتر اتفاق میýافتد و بنای شریعت هم این است که اقرار حتماً صورت بگیرد تا زمینه اجرای حد فراهم شود، اما در عین حال وقتی ثابت شد، کیفر سنگین آن صد ضربه شلاق است. سنگین بودن این کیفر به تناسب شناعت جرم، قدرت بازدارندگی میýآورد؛ چه اینکه دیگر ارتباطات نامشروعی که کمتر از حد زنا باشد، به وسیله کیفر تعزیرات تعقیب میýشود.<br/>
ب)- تشدید مجازات در پی تکرار جرم
مجرمانی که چند بار کیفر حدی، بر آنها اجرا گردید، ولی باز دست از کجروی خود برنداشتند، در مراحل بعدی مجازات تشدید میýشود؛ زیرا مجازات قبلی قدرت بازدارندگی خود را نسبت به آن فرد از دست داده است. اسلام چنین پیشýبینی لازم را نموده و کسانی که در اثر تکرار جرم، سه بار بر آنها حد جاری شد، در مرتبه چهارم اگر آن جرم مجدد اتفاق افتد، حکم آن قتل است و در می‌گساری بعد از دوبار اجرای حد، در مرحله سوم مجرم کشته میýشود.<ref>امام خمینی، تحریرالوسیله، ج2، مسأله 6، ص 419؛ مسأله 12، ص 433.</ref>
۳) پویایی مجازات
مجازات اسلامی یک سیستم صرفاً بستهýای نیست که عقوبتýهای ثابتی داشته باشد و برای انحرافات جدید، فاقد حکم کیفری باشد. کیفرهای ثابت برای جرمýهای معینی وضع شدهýاند و این عقوبتýها در محدودة حدود، قصاص، دیات و کفّارات قرار دارند، اما انبوهی از جرائم وجود دارند که در شرایط مختلف زمان و مکان، عوارض متفاوتی دارند. این جرائم بیýشمار به وسیله تعزیرات پیگیری میýشود. حاکم شرع به تناسب نوع جرم و پیامد آسیبی آن و شخصیت مجرم مجازات خاصی را در نظر میýگیرد. بنابراین نظام اسلامی در مقابله با کجرویýها هیچýگاه محدود به احکام معین برای انحرافات خاص نخواهد بود بلکه هرنوع معصیت و حرامی میýتواند مشمول تعزیرات حکومتی قرار گیرد.<br/>
۴) مراعات تناسب بین جرم و جزا
هرچه تناسب بین جرم و جزا در ابعاد مختلف بیشتر باشد، مجازات انسانیýتر و کارسازتر خواهد بود. در مجازات اسلامی بین نوع جرم، خصوصیت و شخصیت مجرم، زمان و مکان وقوع جرم و چگونگی عقوبت آن تناسب لازم مراعات شده است. از جهت خصوصیات فردی، هرگاه شرایط شش گانه بلوغ، عقل، علم، عهد، اختیار و عدم اضطرار در فرد موجود باشد و در این حال دست به کجروی بزند، مجرم شناخته میýشود و کیفر معین خود را طلب میýکند، اما فرد مریض، زن باردار و زنی که تازه زایمان کرده، حد در همان ایام بر آنها جاری نمیýگردد، بلکه به تأخیر میýافتد؛ مگر آنکه امیدی به بهبودی مریض نباشد که در این صورت به شیوهýای خاص و به تناسب بیماری او حد جاری میýشود.<ref>امام خمینی، تحریرالوسیله، ج2، مسأله 9 و 8 ، ص 420.</ref> بنابراین در مجازات مجرمین، شرایط روحی، روانی و حتی جسمانی افراد مورد توجه قرار گرفته و صرفاً به شکل و ظاهر عمل مجرمانه نگاه نمیýشود و این رویکرد کیفر را در حد اعلای خود انسانی میýنماید.<br/>
مسأله مماثلت و تناسب بین جرم و جزا از عناصر کلیدی و مهم مجازات اسلامی است که خود بر اصل عدالت مبتنی میýباشد. براساس موازین قرآنی هیچ کس بیش از [[گناه]] و جرم خود مجازات نمیýشود: «والذین کسبوا السیئات جزاء سیئة سیئة مثلها»،<ref>یونس، 27.</ref> «کسانی که مرتکب زشتیýها شدند، به همان مقدار مجازات بد میýبینند.» شاید بتوان به صورت یک قاعده کلی چنین گفت که هرقدر اهتمام به عملی بیشتر شود، عضویت آن در صورت مخالفت بیشتر میýگردد؛ همان طوری که ثواب و پاداش آن در صورت موافقت افزایش میýیابد و تقریباً نوعی مماثلت و مسانخت بین جزا و عمل وجود دارد.<ref>طباطبایی، ج6، ص 359.</ref> «و ان لیس للانسان الا ماسعی»،<ref>نجم، 39.</ref> «و اینکه برای انسان جز آنچه به سعی خود انجام داده (پاداش و جزائی) نخواهد بود.»
هرگاه فرد بداند که درست همان رفتار نابهنجاری را که با دیگری داشت، به عنوان کیفر در حق او هم ثابت خواهد بود یا تن دادن به عمل زشت و گناه، آسیب رساندن به روح و فطرت الهی خویش است در حالی که روح انسانی امانتی در دست اوست و مجاز نیست به آن خیانت کند در این صورت به آسانی جرأت ارتکاب نابهنجاری را نمیýیابد.<br/>
مرحوم علامه طباطبایی در تبیین چنین مسانختی بین جرم و جزا میýگوید: «کسی که قانون یا حکمی اجتماعی را زیر پا میýگذارد، در واقع با آسیب رساندن به منافع جامعه، به سود و منفعت فردی خود میýرسد ودر نتیجه این حق برای جامعه ثابت است تا به همان میزان از بهرهýها و منافع جسمی، جانی، مالی و منزلتی او بکاهد.»<ref>طباطبایی، ج6، ص 360.</ref>
۵) مساوات کامل بین افراد در اجرای احکام
مساوات کامل بین افراد در اجرای احکام مربوط به حدود و قصاص و دیگر انواع کیفری و جزایی، از دیگر خصوصیات مهم مجازات اسلامی است. اسلام در عقوبت منحرف بین احدی فرق و امتیاز قائل نمی‌شود، هرچند در بالاترین منزلت اجتماعی باشد. هیچ کس به دلیل منزلت، طبقه یا نژاد خاص از دایرة شمول مجازات اسلامی مستثنا نیست.<ref>رک. الاعرجی، الانحراف الاجتماعی و اسالیب العلاج، صص 48-43.</ref> قرآن کریم به صراحت اعلام می‌دارد، «من یعمل سوءاً یُجْزَ به»،<ref>نساء، 123.</ref> «هرکس عمل زشتی مرتکب شود به همان مجازات می‌شود.» در مجازات الهی احدی از دیگری مستثنا نیست، هرچند بالاترین رتبه دینی و سیاسی را داشته باشد. از این رو، در مقابل جرمی که انجام داده باید حد یا قصاص الهی نسبت به او جاری شود. بنابراین هیچ منزلت و مزیتی، بهانه سودجویی و فرصت طلبی افراد را در فرار از مجازات اسلامی فراهم نمی‌سازد.<br/>
در صحیح مسلم و بخاری از رسول خدا (ص) نقل شده است: «انّما اهلک الذین من قبلکم انّهم اذا سرق فیهم الشریف ترکوه و اذا سرق فیهم الضعیف اقاموا علیه الحدّ وایم الله لوانّ فاطمة بنت محمد سرقت لقطعتُ یدها»، «همانا گذشتگان شما از این جهت هلاک شدند که وقتی فردی صاحب وجاهت و قدرت دست به دزدی می‌زد، رهایش می‌کردند، اما اگر فرد ضعیفی دزدی می‌کرد، حد بر او جاری می‌کردند و قسم به خدا اگر بر فرض فاطمه دختر محمد دزدی کند، دستش را قطع می‌کنم» و حضرت امیرالمؤمنین علی (ع) به خلیفه دوم این چنین سفارش می‌کند: «اقامة الحدود علی القریب و البعید»،<ref>حر عاملی، ج 18، ح 2، ص 156.</ref> «حدود را اجرا کن، چه بر نزدیکان و چه بر افراد دور.»
۶) ایجاد اعتماد در جامعه
نظام کیفری اسلام تأمین کننده و ضمانت بخش اصل «اعتماد» در جامعه است. اسلام با قوانین دقیق خود، اساس همه فعالیت‌های اجتماعی را اعتماد قرار داده است و این اعتمادسازی را از درون خانواده و همسایگان گرفته تا دیگر گروه‌های اجتماعی و در سطح وسیع تر اعتماد همه متدینین نسبت به یکدیگر، استمرار بخشیده است. چنین اعتمادی برای افراد در جامعه اسلامی از اطمینان داشتن بر جان، مال و آبرویشان برمی خیزد و اساس این محافظت را نظام کیفری و عقوبات اسلامی فراهم می‌کند.<ref>الأعرجی، النظریه الاجتماعیه فی القرآن الکریم، صص 96-94.</ref>
۷) تأمین حقوق فطری و الهی انسان
یکی از ویژگی‌های ممتاز مجازات اسلامی این است که هماهنگ با فطرت انسانی و در جهت تأمین حقوق فطری و الهی انسان است. این سیستم کیفری از پشتوانه قوی اخلاقی معارف بلند دینی و به ویژه اصل توحید برخوردار است، لذا همه مسلمانان آن را می‌پذیرند و به احکام مجازاتی اسلام به دیده تقدس می‌نگرند، نه اینکه با فکر و قلم بشر معمولی به رشته تحریر درآمده باشد تا برخی حق اعتراض برای خویش قائل باشند و کارآمدی آن را زیر سؤال ببرند.<br/>
۸) تطور در مجازات
مجازات و عقوبت در اسلام، به معنای عام کلمه، علاوه براینکه به دو نوع دنیوی و اخروی تقسیم می‌شود. همچنین قابل تقسیم به دو نوع درونی (نفسی) و بیرونی (غیری) است. مجازات درونی به این معنا است که فرد مسلمان در اثر ارتکاب گناهی، خود را موظف به انجام دادن برخی عقوبت‌ها می‌کند، مثلاً باید به فقرا اطعام کند، بردگانی را آزاد نماید یا موظف به پرداخت کفّارات شود. این نوع مجازات فردی، در اثر ایمان و التزام عملی فرد به اسلام برمی خیزد، یعنی چنین کسی عقوبت جسمی یا مالی را برخود هموار می‌کند تا اثر تلخ و عواقب دنیوی و اخروی انحراف، در روح او باقی نماند. اما مجازات بیرونی همان اجبار و عقوبتی است که از مراکز رسمی و غیررسمی نظارت اجتماعی اعمال می‌شود.<ref>رک. بستانی، صص 112-111.</ref> این قدرت اسلام است که می‌تواند فرد را علیه خود بشوراند و او را از درون ملزم به عقوبت علیه خویش کند. در غیر از ادیان راستین الهی، در هیچ مکتبی چنین قدرتی وجود ندارد.<br/>
مجازات خارجی یا بیرونی در اسلام انواع مختلفی داشته و تقسیمات متعددی از آن به عمل آمده است. یکی از مهمترین تقسیم آن عبارت است از: حدود، تعزیرات، قصاص، دیات و کفارات.<ref>رک. فیض، ص 351.</ref> «حدود جمع حد و در لغت به معنی منع است و در اصطلاح فقه اسلام به معنی کیفر و عقوبتی است که از جانب شرع تعیین شده و بدون زیادت و کم جاری می‌شود و حکام شرع حق دخل و تصرف در آن ندارند، مثل حد زنای غیرمحصنه که در قرآن کریم یک صد تازیانه تعیین شده است... به چنین عقوبتی حد می‌گویند، چون مانع از معصیت وجرم است.»<ref>محمدی گیلانی، صص 10-9.</ref> فقها معمولاً موارد حدود را به این ترتیب ذکر می‌کنند: زنا و توابع آن (لواط، سحق و قیادة)، قذف، شرب مسکر، سرقت، محاربه و ارتداد.<br/>
تعزیرات جمع تعزیر و در لغت به معنی نصرت و یاری است. تعزیر در اصطلاح به معنی عقوبتی است که تعیین آن به دست قضات و حکام شرع است و از آن جهت به آن تعزیر گویند که باعث نصرت جامعه در دفع آلودگی‌ها و کجروی‌ها و وسیله تأدیب و کنترل مجرم است، در نتیجه به تعزیر، تأدیب هم گفته می‌شود.<ref>همان، ص 10.</ref>
علاوه بر دو نوع کیفر فوق، نوع دیگری از مجازات است که به عنوان حق فردی شخصی است که مورد ستم قرار گرفته و در نتیجه قابل استیفا یا بخشش است که عبارتند از قصاص و دیات.<br/>
قصاص در موارد قتل و جرح عمدی قابل اجرا است و اما دیه جریمة نقدی یا غرامت مالی است که قانون گذار اسلام عوض جنایت غیر عمدی (خطایی یا شبه عمد) بر نفس و اعضای بدن واجب گردانیده است، اعم از اینکه کمیت آن از جانب شارع تعیین شده باشد یا معین نشده باشد.<ref>فیض، ص 435.</ref> البته در قتل عمدی، قصاص با فرض تراضی قاتل و اولیای مقتول، قابل تبدیل به دیه است.<br/>
و اما کفارات جریمه‌های مالی یا بدنی است که بر مرتکب [[گناه]] و جرم واجب می‌شود، مثل [[روزه]] گرفتن دو ماه، اطعام شصت مسکین، آزاد کردن یک برده، [[روزه]] سه روز که در موارد مختلفی از قتل عمد، قتل خطایی، نادیده گرفتن نذر، عهد، قسم و دیگر موارد، به صورت جمع یا تفریق بر معصیت کار ثابت است. کیفیت کفارات در فقه اسلامی بیان شده است.<ref>نک. امام خمینی، تحریرالوسیله، ج2، کتاب الکفارات.</ref>
در جرائم مالی هم علاوه بر ثبوت حد یا تعزیر، ضمانت اصل مال و منافع آن بر عهده مجرم است. لذا در فرض تلف باید عوض آن و با فرض ایراد و نقص، ارش نقیصه را پرداخت کند. این مجموعه از مقررات جزائی اسلام اولاً مبتنی بر عدالت اجتماعی بوده، چه اینکه باعث تقویت و استمرار آن می‌شود؛ ثانیاً انحرافات اجتماعی را به صورتی عمیق و ریشه‌ای درمان می‌کند، زیرا تناسب جرم و جزا، عدم تبعیض در مجازات، قاطعیت و عدم مسامحه در اجرا به ضمیمه سایر ارکان مربوط به پیشگیری و درمان، بهترین راه حلّ بنیادی را در ریشه کن کردن انحرافات به دست می‌دهد.<br/>
قضات و عوامل انتظامی کارآمد
همه افراد، گروه‌ها و سازمان‌هایی که نقش مقابله با انحرافات اجتماعی را به عهده دارند، از قبیل دادگاه‌ها، نیروی انتظامی و ...، لازم است از جایگاه و نقش‌های اجتماعی خود کاملاً آگاه باشند و از آنچه باعث مخدوش شدن این نقش‌ها می‌شود، به شدت بپرهیزند.<br/>
شناخت وظائف و ایفای درست نقش‌ها، اولین مسئولیت یا ویژگی عوامل رسمی کنترل اجتماعی است. قرآن کریم بر حقانیت و عدالت در حکم کردن بسیار تأکید می‌کند. یعنی اولاً اصل و اساس حکم بر چیزی جز حق نباشد: «فاحکم بین الناس بالحق و لا تتّبع الهوی»،<ref>صاد، 26.</ref> «(ای داوود) بین مردم به حق حکم کن و از هوای نفس پیروی مکن.» در آیات دیگر کاملاً مشخص است که مقصود از حق، چیزی غیر از احکام الهی و روحی نیست: «فاحکم بینهم بما انزل الله»،<ref>مائده، 48.</ref> «پس حکم کن میان آنها به آنچه که خدا نازل کرد»؛ ثانیاً براساس موازین الهی، حق هرکسی به او داده می‌شود و هیچ نوع جابجایی در حقوق که لازمه اش ستم به دیگران است، صورت نمی‌گیرد: «واذا حکمتم بین الناس ان تحکموا بالعدل»،<ref>نساء، 58.</ref> «و وقتی بین مردم حکم می‌کنید، به عدالت [[قضاوت]] کنید.»
بنابراین مهمترین رسالت عوامل کنترل رسمی در مقابله با کجروی، در یک جمله قرآنی خلاصه می‌شود و آن عبارت است از این که در جریان حکم و قضا، محور حق و عدالت باشد. به گونه‌ای که نه در فهم حکم مربوط به جرم، از مدار حق خارج شوند و حکمی نامناسب صادر کنند و نه در اجرا و اعمال احکام، تبعیضی مرتکب شوند.<br/>
ایجاد و استمرار چنین رسالتی در میان قضات و عوامل انتظامی نیازمند انگیزه‌های شایسته، لازم و کافی است. انگیزه‌ها اعم از مادی و معنوی، به ویژه در مبارزه با کجروی‌ها نقش چشمگیری دارد. عاملان کنترل باید از دو جهت مادی ومعنوی از پایگاه اجتماعی و نقش‌های خویش راضی باشند، در غیر این صورت یا در اثر بی اقبالی به کار و شغل خود در انجام وظائف کوتاهی می‌کنند یا آن را وسیله درآمد غیرمجاز قرار می‌دهند. کارآمدی یک سیستم کنترل رسمی در مقابله با کجروی‌ها در این است که اصل حقانیت و عدالت را در تمام اجزای سیستم خود، به شیوه‌های صحیح، پویا و در عین حال شرعی نهادینه کند.<br/>
همچنین هر نوع اقدام سودجویانه‌ای کارآمدی این سیستم را مخدوش می‌کند. برخورد تبعیض آمیز با عوامل جرم و معامله رشوه آمیز در درون سازمان نظارت، برخی از صاحبان قدرت، ثروت و منزلت را در ارتکاب کجروی تشویق می‌کند و مظلومان و تهیدستان را مأیوس می‌سازد. وقتی این احساس در جامعه باشد که می‌توان با پول قانون را دور زد، برای مجرم نوار امنیتی و برای آسیب دیدگان اجتماعی، بدبینی به قانون و مجریان و در نتیجه سلب امنیت ایجاد خواهد شد. بنابراین برای جلوگیری از اقدامات سودجویانه عاملان نظارت رسمی؛ باید عواقب و پیامدهای سختی به تناسب نوع سودجویی و به میزان ناامنی که در جامعه ایجاد می‌کنند، در نظر گرفت.<br/>
از دیگر خصوصیاتی که میزان کارآمدی نظارت رسمی را در مقابله با انحرافات نشان می‌دهد، شدت اهتمام و سرعت عمل در مبارزه با عوامل اصل کجروی در جامعه است. چه بسا منشأ بسیاری از انحرافات اجتماعی در دست افراد یا گروه‌های خاصی باشد که هدایتگر رفتارهای انحرافی افراد در جامعه‌اند. تولید و توزیع ابزار کجروی و جلب کسانی که زمینه بروز انحراف را دارند، همگی به تعبیر قرآن کریم از «اکابر مجرمین»، «مترفین» یا «ملأ»<ref>ملأ همان اشراف قوم و خواص آنهاهستند که دل‌ها را از هیبت و چشم‌ها را از زینت و جمال پرمی کنند. (طباطبایی، ج8 ، ص 174).</ref> سرچشمه می‌گیرد. لذا انبیا برای نجات جامعه، در ابتدا در مقابل مرتفین می‌ایستادند: «و ما ارسلنا فی قریة من نذیر الّا قال مترفوها انّا بما ارسلتم به کافرون»،<ref>سبأ، 34.</ref> «و در هیچ دیاری ما (پیامبر) ترساننده‌ای نفرستادیم، جز اینکه دارندگان خوش گذران گفتند ما به رسالت تو هیچ ایمان نمی‌آوریم.»
و درجای دیگر می‌فرماید: ما موسی را به همراهی آیات خود به سوی فرعون و ملأ او فرستادیم.<ref>زخرف، 46.</ref> اولین کسانی که در برابر انبیا، عدالت، حکمت و امنیت ایستادند و علم مخالفت و ستیز بلند کردند، صاحبان ثروت و قدرتی بودند که جز فزون طلبی‌های خویش به چیزی فکر نمی‌کردند. وجود این افراد و گروه‌ها در جامعه، مانع تحقق ارزش‌ها و باعث ناهنجاری‌ها است. هرگاه برخورد با منابع اصلی و کانون قدرتمند فساد، با قاطعیت و همراه با استمرار و دوام انجام گیرد، ترس اقدام مجرمانه، دامن همه مجرمین تحت نفوذ آن مراکز فساد را گرفته و هزینه‌های انسانی و مادی صرف آنها نخواهد شد.<br/>
گاه ممکن است نخبگان و خواصی که در درون نظام اسلامی از جایگاه و منزلت بالایی برخوردارند، مرتکب جرم شوند. برخورد دستگاهی قضایی حتی با یک مورد از آن، مؤثرتر از برخورد با ده‌ها مورد از افراد معمولی کجرو است؛ زیرا قدرت، صلابت و انعطاف ناپذیری آن را در برخورد با مجرمان در نگاه افکار عمومی ترسیم می‌کند. به خاطر اهمیت این مسأله است که مطابق روایتی که از رسول خدا (ص) نقل شد، هلاکت جوامع برای آن بود که صاحبان نام و نان در مقابل جرم سرقت، مجازات نمی‌شدند، ولی فرد ضعیفی که دزدی می‌کرد، شلاق می‌خورد.<br/>

== درمان کجروی ==
در اسلام، درمان مقوله مستقلی از مقابله با کجروی نیست؛ بلکه روح قوانین جزایی اسلام به درمان مجرمان برمی گردد، زیرا هیچ گاه تشفّی خاطر یا انتقام از مجرم، هدف شارع مقدس نیست. اگرچه در قصاص، اولیای دم یا فرد مجروح به تشفّی می‌رسد. نظر اسلام به درمان کجرو در عین اجرای حد یا تعزیرات کاملاً مشهود است. در برخی از روایات چنین آمده که معصوم علیه السلام بعد از اجرای حد با رفتار خاصی مجرم را در مسیر اصلاح قرار دادند.<br/>
به عنوان نمونه طبق روایتی که راوی از امام باقر (ع) نقل می‌کند، حضرت فرمود: جمعی از سارقین را نزد امیرالمؤمنین (ع) آوردند، حضرت دست آنها را از نصف کف قطع کرد و انگشت ابهام را باقی گذاشت و دستور داد، وارد منزل ضیافت شوند و مورد معالجه قرار بگیرند و از روغن (کره)، عسل و گوشت تغذیه کنند تا خوب شوند. بعد حضرت (برای تشویق آنها به توبه و بازگشت) چنین فرمود: ای افراد، دست هایتان زودتر از شما به جهنم رفت. پس اگر توبه کنید و خداوند نیت صادقانه شما را ببیند، توبه تان زودتر از شما و دستتان را به بهشت خواهید کشاند اما اگر توبه نکنید و آن انحراف را از درون خود برنکنید، دستتان شما را به جهنم خواهد کشاند.<ref>حر عاملی، ج18، ح 2، ص 528.</ref>
در روایتی دیگر آمده که امیرالمؤمنین بعد از اقامه حد سرقت برعده‌ای از سارقین، به غلام خود قنبر دستور داد تا آنها را مداوا و معالجه کند. بعد از التیام جراحت‌ها، به هر یک دو لباس داد و آنگاه جملاتی شبیه به سخنان قبلی بیان فرمود و به قنبر گفت: آنچه هریک نیاز دارند به آنها بده و آزادشان کن.<ref>همان، ح 3، ص 529.</ref>
این اسلوب مجازاتی به خوبی نشان می‌دهد که تلاش جهت بازپروری مجرمین و بهسازی جامعه، در کنار کیفرهای مناسب، مورد نظر جدی اسلام است.<br/>

== روش درمان ==
راه‌های درمان کجروی تحت دو مشرب کلی قرار دارند: مشرب اخلاقی و اجتماعی. در این جا به اختصار تمایز این دو مشرب بیان می‌گردد.<br/>
علمای اخلاق در تهذیب و درمان پیامدهای اخلاقی جامعه، سعی و تلاش چشمگیری داشته‌اند. سعی ایشان معمولاً ناظر به برانگیختن خود کجرو در درمان بیماری اخلاقی بوده است. امام خمینی (ره) در زمینه درمان کجرو از ناحیه فردی که بدان مبتلا است، چنین می‌گوید: «بهترین علاج‌ها که علمای اخلاق و اهل سلوک از برای این مفاسد اخلاقی فرموده‌اند، این است که هریک از این ملکات زشت را که در خود می‌بینی، در نظر بگیری و برخلاف آن تا چندی مردانه قیام و اقدام کنی و همت بگماری برخلاف نفس تا مدتی، برضد خواهش آن رذیله رفتار کنی و از خدای تعالی در هرحال توفیق طلب کنی که با تو اعانت کند و در این مجاهده مسلّماً بعد از مدت قلیلی، آن خلق زشت رفع شده و شیطان و جندش از آن سنگر فرار کرده و جنود رحمانی به جای آن برقرار می‌شود.»<ref>امام خمینی (ره)، چهل حدیث، ص 23.</ref>
بین مشرب اخلاقی علمای اسلام و رویکرد اجتماعی و تربیتی مراکز و مؤسسات بازپروری، تفاوت‌هایی وجود دارد که به برخی اشاره می‌شود:<br/>
قلم و زبان علمای بزرگ اخلاقی را که مربیان بشرند، هاله‌ای از نور و قداست فراگرفته که برخاسته از مقام قرب آنها و ولایت است، در حالی که مشاوران و ناظران مؤسسات اصلاح و بازپروری، معمولاً چنین ویژگی را ندارند. آنها براساس شغل خویش انجام وظیفه می‌کنند و چه بسا همین نگاه در ذهن فرد کجرو، مانع پذیرش نصیحت‌های او شود؛ ولی ممکن است یک نگاه یا سخنی از معلم اخلاق همچون سروش غیبی، همه وجود فرد منحرف را تحت تأثیر قرار دهد.<br/>
هدف علمای اخلاق در تهذیب و تزکیة نفوس، تغییر اخلاق و ملکات درونی منحرفین است که به طور طبیعی رفتار هم متفرع بر آن، تغییر خواهد کرد. در حالی که هدف مراکز اصلاح و بازپروی و مددکاری اجتماعی، ترک عمل مجرمانه منحرفین است. یعنی اگر قرائن حاکی از ترک رفتار مجرمانه داشته باشد و فرد کجرو تعهد به عدم بازگشت به وضعیت قبلی بدهد، هدف آن مراکز حاصل می‌شود، ولی علمای اخلاق تحول روحی، انقلاب درونی، عزم و جزم انسانی در ترک مجرمات و انجام واجبات الهی و رسیدن به مقام اخلاص را سرلوحه دعوت خویش قرار می‌دهند.<br/>
در شیوه علمای اخلاق برای درمان کجروی نظارت خارجی وجود ندارد، بلکه تنها ناظر، خدای متعال و تنها هراس، ترس از عواقب اخروی رفتار است. اما در شیوه‌های مؤسسات بازپروری و اصلاح، معمولاً نظارت بیرونی بر فرد مجرم، مورد توجه و تأکید است.<br/>
تفاوت‌های دیگری هم ممکن است بین این دو مشرب باشد، اما در اسلام به هر دو نیاز است و علمای اخلاق هیچ گاه نظارت رسمی را نفی نمی‌کنند، زیرا اصل بحث آنها، چگونگی تغییر اخلاق و مخاطب آنها افراد کجرو هستند.<br/>

== مکانیزم عوامل درمان ==
مکانیزم درمان کجروی، مبتنی بر عوامل درمان است. زیرا هر یک از عوامل بر حسب ساختار ویژة خویش مکانیزم و روش خاصی را ایجاب می‌کنند. از این رو، در بحث از مکانیزم درمان، ابتدا باید عوامل درمان را مشخص نمود تا بر حسب آن نوع مکانیزم مشخص گردد.<br/>
به طور کلی عوامل درمان کجروی، تحت سه قسم فرد، گروه و جامعه تقسیم می‌شوند. گروه شامل خانواده، دوستان، نخبگان و سازمان‌های رسمی است، در میان این عوامل بدون تردید اراده و جزم فرد منحرف در اصلاح و درمان خویش، کلیدی‌ترین عامل درمان است. اگر مقدمات روحی، تربیتی و اجتماعی به گونه‌ای فراهم شود که این عزم و اراده در فرد شکل بگیرد، نصف راه را فرد کجرو طی کرده است. بنابراین مهمترین عامل درمان، اراده و عزم کجرو در اصلاح خویش است. سایر عوامل مقدمه و زمینه تحقق این عامل است.<br/>
برای هریک از عواملی که در درمان کجروی ذکر شد، راه‌های مشترک و گاه اختصاصی جهت درمان فرد کجرو وجود دارد. توضیح هریک از این شیوه‌ها و نقشی که آن عوامل می‌توانند ایفا نمایند، نیازمند بحث مفصلی است که تنها دورنمایی از آن در این خاتمه ذکر می‌گردد:<br/>
۱)- تقویت گرایش‌های دینی در بزهکاران و مجرمان
این تقویت را هم خود مجرم می‌تواند نسبت به خویشتن انجام دهد و هم دیگر عوامل درمان، می‌توانند آن را اعمال کنند. در آیه‌ای که بر گرایش مجدد فرد منحرف به سوی خداوند متعال و ارزش‌های دینی تأکید شده، فرد گناهکار مورد خطاب قرار گرفته است؛ پس نتیجه می‌شود، این استعداد و زمینه در انسان وجود دارد که با اقدام خود از گذشته اش به اسلام برگردد:<br/>
«قل یا عبادی الذین اسرفوا علی انفسهم لا تقنطوا من رحمة الله ان الله یغفر الذنوب جمیعاً انه هو الغفور الرحیم و انیبوا الی ربکم و اسلموا له من قبل ان یأتیکم العذاب ثمّ لا تنصرون واتبعوا احسن ما انزل الیکم من ربکم من قبل ان یأتیکم العذاب بغتة و انتم لاتشعرون»،<ref>زمر، 56-53.</ref> «بگو ای بندگان من که نسبت به خود تعدی نمودید، از رحمت خدا مأیوس نشوید، همانا خدا همه گناهان را (با توبه) می‌بخشد و به درگاه پروردگارتان توبه کنید و مطیع او شوید، قبل از آن که عذاب به سوی شما آید که آن گاه هیچ یاری نشوید و از بهترین رهنمودهایی که از پروردگارتان به سوی شما نازل شد، پیروی کنید، قبل از آن که عذاب ناگهانی به سوی شما آید، در حالی که شما متوجه نباشید.» در عظمت این آیه شریفه همین بس که از امیرالمؤمنین چنین نقل شده که در قرآن، آیه‌ای به وسعت این آیه نیست.<ref>طبرسی، ج 8-7 ، ص 784.</ref> آیه شریفه با ادبیات بسیار جذاب خویش، حاوی نکاتی در راستای تقویت گرایش‌های دینی بزه کاران و منحرفین است:<br/>
همه افراد چه خوب و چه بد، بندگان خدا هستند.<br/> [[گناه]] کاران از حدود انسانی خارج شده و به خویشتن تعدی می‌نمایند.<br/>
در هر صورت، از رحمت خداوند، نباید مأیوس گردید، زیرا خداوند همه گناهانی را که به حق الله تعدی کرده‌اند، می‌بخشد.<br/>
نباید درنگ کرد، باید راه انابه و بازگشت را در پیش گرفت و خود را تسلیم امر و اراده باری تعالی کرد و برای بازسازی خویشتن، راه وحی را پیمود.<br/>
در غیر این صورت، بدانید عذاب نجات نیافتنی و ناگهانی در پیش است.<br/>
«به نظر می‌رسد که توبه در دیدگاه اسلام همان اصلاح و بازپروری است که بدون تأسیسات مخصوص و مأموران ویژه و هزینه سرسام آور در اثر توصیه و سفارش رهبران دینی بین فرد [[گناه]] کار و خداوند به شکلی بسیار جدی تر، نافذتر و واقعی تر از برنامه اصلاح و تربیت بزه کاران انجام می‌شود.»<ref>احمدی ابهری، ص 192.</ref>از این رو، با توجه به نقش بسیار عمیق و با ثباتی که توبه می‌تواند در اصلاح و بازپروری مجرم و [[گناه]] کار ایفا کند، همه گروه‌ها اعم از رسمی و غیررسمی و حتی زندان‌ها می‌توانند با تناسب نوع کجروی و با استفاده از کارشناسان دلسوز و مجرب دینی، زمینه این تحول درونی را فراهم کنند.<br/>
۲)- رفع نیازهای فرد کجرو
اگر کسی نیازمند بود و به خاطر رفع آن دست به کجروی زد، تا جایی که ممکن است، نیاز او از طریق مشروع برآورده شود. کمک و تعاونی که حکومت می‌تواند در این زمینه به عهده بگیرد، نقش مؤثری در درمان انحراف دارد. روایاتی که قبلاً گذشت، به خوبی دلالت بر این معنا می‌کند که حضرت امیر (ع) بعد از اجرای حد بر سارقین، به آنها لباسی لازم را پوشانید. در روایتی دیگر طبق نقل حضرت امیر (ع)، بعد از تعزیر جوانی که به عمل حرام استمنا مشغول بود، از بیت المال برایش زن گرفت. البته این راه حل شامل حال مجرمین حرفه‌ای نمی‌شود.<br/>
در جامعه اسلامی این فرهنگ باید ایجاد شود تا کسی که حد بر او جاری می‌شود، از سوی مردم و دیگر گروه‌ها مورد شماتت قرار نگیرد، تا فرصت برگشت او به زندگی سالم در جامعه فراهم شود. این نگاه که نوعی مسامحه رفتاری با منحرف را دربردارد، هرگز شامل افراد ناهنجار و معصیت کاری نمی‌شود که دست به کجروی می‌زنند و اهل مبالات و شرم و حیا نیستند؛ زیرا در بعضی روایات آمده که با آنها به صورت «وجوه مکفره»<ref>نک. حر عاملی، ج11، ح 1، ص 413.</ref> و چهرة گرفته و عبوس رفتار کنید.<br/>
و سرانجام در کلام آخر این نکته لازم به ذکر است که سیاست‌های پیشین و پسین اسلام در پیشگیری، مقابله و درمان کجروی مجموعه به هم پیوسته‌ای هستند که تمسک به کلیت آن مایه سلامت و صلاح جامعه است. همان گونه که بسیاری از اصول این مجموعه، مشترک بوده و در هریک از مقولات سه گانه فوق کارآیی دارد. بنابراین درمان انحرافات اجتماعی منوط به اصل‌ها و ایده‌هایی است که در بحث پیشگیری و مقابله با کجروی مطرح گردید.<br/>

== فهرست منابع ==
قرآن کریم.<br/>
نهج البلاغه.<br/>
الطباطبایی، محمدحسن: «المیزان فی تفسیر القرآن»، موسسه مطبوعاتی اسماعیلیان، الطبعة الثالثه، ۱۳۹۳ ق.<br/>
الحرالعاملی، محمدبن الحسن: «وسائل الشیعه»، بیروت، داراحیاء التراث العربی.<br/>
امام خمینی، سیدروح الله: «تحریرالوسیله»، تهران، منشورات مکتبة الاعتماد، 1365.<br/>
امام خمینی، سیدروح الله: «چهل حدیث»، مرکز نشر فرهنگی رجاء، 1368.<br/>
النجفی، محمدحسن: «جواهرالکلام»، تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1374.<br/>
الکلینی، محمدبن یعقوب: «فروع الکافی»، بیروت، دارالأضواء، ۱۴۰۵ ق.<br/>
الأعرجی، زهیر: «الانحرافات الاجتماعیه و اسالیب العلاج»، قم، موسسه محراب الفکر، 1994.<br/>
الأعرجی، زهیر: «النظریه الاجتماعیه فی القرآن الکریم»، قم، المطبعة امیر، ۱۴۱۵ ق.<br/>
البستانی، محمود: «اسلام و علم الاجتماع»، بیروت، مجمع البحوث الاسلامیه، ۱۴۱۴ ق.<br/>
الطبرسی، ابوعلی الفضل بن الحسن: «مجمع البیان»، بیروت، دارالمعرفة، ۱۴۰۶ ق.<br/>
احمدی ابهری، سیدمحمدعلی: «اسلام و [[دفاع]] اجتماعی»، مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، 1377.<br/>
باتومور، تی.بی: «جامعه شناسی»، سیدحسن منصور؛ سیدحسن حسینی، انتشارات امیرکبیر، 1370.<br/>
فیض، علیرضا: «مقارنة و تطبیق در حقوق جزای عمومی اسلام»، سازمان چاپ و انتشارات، 1376.<br/>
غزالی، ابوحامد محمد: «المستصفی».<br/>
مصباح یزدی، محمدتقی: «اخلاق در قرآن»، انتشارات موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره)، 1378.<br/>
محمدی گیلانی، محمد: «حقوق کیفری در اسلام»، تهران، انتشارات المهدی، 1362.<br/>

== پانویس ==
{{پانویس|colwidth=30em|۲}}
<div class="source"><span class="title">منبع:</span><span class="text"> فصلنامه کتاب زنان، شماره ۲۱ - تاریخ برداشت:95-3-13 </span></div>

<div class="hold">
<div class="return">بازگشت به [[مقالات]] </div>
</div>