نمایش مبدأ برای اخلاق رسانه ای در نگاه اهل بیت علیهم السلام

<div class="head1"> اخلاق رسانه‌ای در نگاه اهل بیت علیهم السلام </div>
نویسنده:  رجبعلی (احمد) زمانی<br/>

== طلیعه ==
ترویج جهان بینی الهی، فضائل اخلاقی و کرامات انسانی در هر اجتماع، از جمله نیازهای فطری است که هر کس آن را می‌پسندد و دنبال تحقق عمومی آن می‌باشد. این رسالت اساسی، همان هدف والایی است که همه انبیا و اوصیا آن را دنبال می‌کردند و در تحقق آن تلاش وصف ناپذیری از خود نشان می‌دادند. رسول گرامی اسلام(ص) فرمود:<br/>
«إنّما بُعِثتُ لاُتَمِّم مَکارِمَ الأخلاقِ؛ همانا مبعوث شدم تا اخلاق انسانی را کامل کنم».<ref>مستدرک الوسائل، علامه نوری، ج 11، ص1۸7، باب 6</ref>
«إنّما بُعِثتُ لاُتَمِّم محاسن الأخلاق؛ به رسالت برانگیخته شدم تا زیباییهای اخلاقی را به اتمام برسانم».<ref>مجموعه ورام ، ج 1 ، ص ۸۹</ref>
شاید بتوان ادّعا کرد چنانچه انبیای عظام و اولیای الهی به رسانه‌های جمعی دسترسی پیدا می‌کردند، یک لحظه از آن غافل نمی‌شدند؛ حضور و مشارکت فراوان امامان معصوم(ع) در مراسم [[نماز جمعه]] به عنوان خطیب و نیز در جماعات و مراسم حجّ و اجرای خطابه‌های محرک و مورد نیاز، جهت آگاهی و هدایت مردم و براندازی حکومت‌های طاغوتی، گواه حرکت زیبای فرهنگی آنان در راستای حاکمیت اخلاق و ایمان بر رسانه‌های جمعی و تبلور آن بوده است.<br/>
پیامبر رحمت، خطاب به جانشین خود امیرمؤمنان(ع) فرمود:<br/>
«لأن یهدی الله بک رجلاً واحداً خیرٌ من أن یکون لک حُمر النعم؛<ref>بحارالأنوار ، ج 1 ، ص 1۸4 ، ح ۹۸</ref> چنانچه خداوند با دست تو انسانی را هدایت کند، بهتر است از این که مالک شتران سرخ موی شوی» کنایه از سرمایه ناب و فوق العاده است.<br/>
از این رو، آنانی که می‌توانستند با خطابه‌های زیبا و شیوای خویش و یا اشعار و قصیده‌های تکان دهنده در میان مردم حرکت شایسته و بزرگی را به وجود آورند و یا تأیید کنند، مورد محبت اهل بیت(ع) بوده‌اند.<br/>
تکریم شاعرانی همچون: کمیت بن زید اسدی، ابوفراس (فرزدق) و دعبل خزاعی از سوی معصومان(ع) گواه توجه به اخلاق رسانه‌ای و نقش رسانه گردانان جمعی آن روز است.<br/>
نقش رسانه‌ها در شناساندن شایستگی‌ها
تأسیس و اصلاح مراکز اطلاع رسانی، گماشتن انسانهای متعهد و دلسوز و طرح و اشاعه «محاسن اخلاقی» سبب می‌شود فرهنگ شایسته سالاری حاکم شود و حاکمان جامعه و مردم، خود را با آن تطبیق دهند و بالاترین الگوی عملی اجتماعی شوند؛ زیرا رسانه‌های حکومتی و جمعی، زبان گویای ملت و حکومت هستند و همان گونه که در احادیث وارد شده است: «النّاسُ عَلی دینِ مُلُوکِهِم» مردم، دین و راه خود را بر اساس مشی حاکمان خویش انتخاب خواهند نمود و خود را با آن الگو تطبیق می‌نمایند.<br/>
القاء مسائل درست سیاسی و روشن نمودن جریان‌های انحرافی، می‌تواند به جامعه قدرت انتخاب بدهد؛ جامعه و آحاد آن با آگاهی همه توان خود را جهت مصالح عمومی به کار می‌گیرند و چنانچه هزینه‌ای دربر داشته باشد، آن را پذیرفته و در برابر دشمنان خویش ایستادگی و مقاومت می‌نمایند.<br/>

== هدف گرائی ==
فعالیت رسانه‌های جمعی با توجه به مخاطبان گوناگون از جهت سنی، سطح دانش و بنیادهای اعتقادی و باور دینی، برنامه ریزی می‌شود و در هر مقطعی با معیارهای مربوطه، آنها را بررسی می‌کنند که آیا اهداف از پیش تعیین شده، تحقق پیدا کرده؟ در افکار و اعمال اجتماعی، اثری دیده می‌شود ؟ و تغییر و تکاملی پیدا شده است یا نه ؟<br/>
رسول خدا(ص) در تشکیل جامعه اسلامی در مکه مکرمه و مدینه منوره، اهداف الهی را دنبال می‌کرد. در مکه، توحید و یکتاپرستی را یک اصل قرار داد و همگان را به دور کعبه مشرفه طواف داد و دلها را در رسیدن به خداوند متعال، یک سو و یک جهت نمود. پیامبر(ص) اصول فطری و اخلاقی را ابتدا مطرح نمود و سپس به مرحله باور رساند. درضمن، اعتقاد به معاد (روز واپسین) و تجسم اعمال نیک و بد را مورد باور حتمی مردم قرار داد؛ آنگاه امامت و جانشینی و حرکت به سوی جامعه سعادت‌مند را در مدینه دنبال کرد؛ به طوری که طی ۲۳ سال نبوت «اهداف الهی» خود را در جمع معینی از جامعه بشری، تحقق بخشید.<br/>

== توجه به منافع عمومی ==
بهترین رسانه، آن است که منافع عمومی و ملی مردم را در نظر بگیرد؛ به طوری که آحاد مردم، خود را در بیانیه‌ها، برنامه‌ها و محصولات مختلف آن شریک بدانند و مردم، مشتری همه جانبه آن رسانه باشند و نظریات خود را در ادامه کار منعکس نمایند و به توصیه‌های به موقع آن گوش فرا دهند. رسانه باید در بحرانهای مختلف، مردم را دلگرمی دهد و به آنها راهکارهایی ارائه کند و در یک کلام، میان مردم و از مردم باشد گرچه افرادی خاص آن را اداره نمایند.<br/>
حق مداری و حقیقت گرایی
از ویژگی‌های برجسته رسانه، توجه به حقیقت و واقعیت‌هایی است که در زندگی جوامع و افراد می‌گذرد. رسانه‌ها باید در جهت بهبود و ساماندهی آن، حرکت مثبت انجام دهند و از دروغگویی، غلو، اغراق و دگرگونی حقایق بپرهیزند و جانب داری به ناحق از فرد و یا گروه خاص ننمایند. گرچه بسیار سخت است، لکن می‌توان در درازمدت حرکتی را دنبال کرد که سبب گرایش اساسی به حقایق و واقعیات عینی باشد.<br/>

== مالکیت رسانه‌ها ==
در یک نگاه می‌توان گفت: رسانه‌ها (روزنامه، مجله، رادیو، تلویزیون، اینترنت، سایت‌های گوناگون و ...) اعم از اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی، سیاسی و اخلاقی، بر سه نوع تقسیم می‌گردد:<br/>
۱. مالکیت دولتی؛ که در انحصار حکومت و قوای سه گانه بوده و به صورت دستورالعمل خاص خود اداره می‌گردد. این گونه رسانه‌ها را دولت‌ها اداره می‌کنند و تمام بودجه و مصارف و هزینه‌های آن را پرداخت می‌نمایند.<br/>
۲. مالکیت عمومی و ملّی؛ که ضمن دریافت کمک‌های حکومتی و دولتی، هزینه‌های خود را از محلّ اشتراک مردمی و پرداخت‌های عمومی، تأمین می‌کند و دولت در حدّ نظارت بر آن، ارتباط دارد.<br/>
۳. مالکیت خصوصی؛ که همه هزینه‌ها را فرد و یا گروه خاص پرداخت می‌کند و آنان در برابر آنچه انجام می‌شود، پاسخ گو هستند. این رسانه‌ها کارهای تجاری و یا فرهنگی انجام می‌دهند که در برخی کشورها با اشتراک کابل‌ها و کارت‌ها و پخش آگهی‌های بازرگانی و حمایت‌های خاص اداره می‌شوند.<br/>
آنچه در عناوین پیش مطرح گردید، همه آنها باید در هر سه نوع رسانه‌ها مراعات شود تا «اخلاق رسانه‌ای» تحقق یابد و رسانه‌ای که مورد خوشنودی خداوند و خلق باشد، به وجود آید و از آنچه در کشورهای غربی تحقق پیدا می‌کند ـ که سبب انحراف خانواده‌ها، افراد و جامعه می‌گردد و منافع احزاب و امیال افراد، حاکم بر معنویات مردم می‌شود ـ جلوگیری به عمل آید.<br/>
مالکان رسانه‌ها، حق ندارند به دلیل مالکیت خویش عامل اشاعه [[گناه]] و منکر باشند؛ چون نقش منفی رسانه‌ها به حدی است که حیات اجتماعی را تهدید می‌کند، چنان که در صورت سلامت، سلامتی جامعه را تضمین می‌کند.<br/>
رسول خدا(ص) در تشبیهی فرمود:<br/>
«گروهی بر یک کشتی سوار شدند و هر کس در جای خویش قرار گرفت. به ناگاه فردی از میان اثاثیه خود تیشه‌ای را بیرون آورد و گفت: می‌خواهم جایی را که اجاره کرده‌ام و از آنِ خود من است، سوراخ کنم».<br/>
پیامبر(ص) در ادامه فرمود:<br/>
«اگر افراد سوار شده بر کشتی، این ابزار خطرناک را از او بگیرند، او و اهل کشتی را نجات داده‌اند و چنانچه سهل انگاری کنند و او به تخریب خویش ادامه دهد، هم خود و هم اهل کشتی را به هلاکت رسانده است».<ref>مجموعه ورام ، ج 2 ، ص 2۹4</ref>

== بهره‌گیری از رسانه در سیره عترت ==
رسول خدا(ص) جهت اجتماع و گردهمایی کوچک و بزرگ مردم، به صورت شبانه روزی ، هفتگی ، ماهانه و سالانه، سنت‌هایی را به راه انداخت. تشکیل نماز جماعت و جمعه ، مراسم زیبای عید فطر و قربان و یا مراسم [[حج]] و اجتماع جهان اسلام در سرزمین وحی، در راستای رساندن حقایق به مردم و تصمیم‌گیری‌های اساسی آن می‌باشد.<br/>
رسول خدا(ص) خود از منبر و خطبه‌ها و خطابه‌های مناسب استفاده می‌کرد، که همین سیره در میان مسلمانان و مدیران اجتماعی و سیاسی جوامع اسلامی ادامه پیدا کرده است. منبر رسول خدا(ص) در «مسجد النبی» گواه این حقیقت است. رسول خدا(ص) فرمود :<br/>
«قَوائمُ مِنبَری رَواتِبٌ فی الجنّة؛ پایه‌های ثابت و استوار منبر من در بهشت الهی استوار است».<ref>مدینه شناسی ، سیدمحمد نجفی ،ص ۸۹ ـ ۹2؛ الطبقات الکبری ، ج 1 ، ص 24۹</ref>
«منبری علی تُرعَةٍ مِن تُرَعِ الجنّة؛ منبر من بر کانال و رودخانه‌ای که شعبه‌ای از رحمت الهی در بهشت است، استوار می‌باشد».<ref>موطأ ، ابن مالک ، کتاب 14 ، ح 1۰</ref>
پیامبر(ص) در بالای منبر، مطالب مورد نیاز زندگی مردم ـ اعمّ از عبادی، سیاسی، اقتصادی و اخلاقی ـ را به آنان گوشزد می‌کرد. و بعدها که منبر به عنوان «رسانه‌ای عام» مطرح شد و در مکه، مدینه و مساجد شهرها مورد بهره برداری قرار گرفت، سعی می‌شد افرادی که دارای اخلاق و ادب شایسته‌ای هستند، در آن جا قرار گیرند و مسلمانان چنانچه فرد نالایق و بداخلاقی را بالای منبر می‌دیدند، با او برخورد می‌کردند و تلاش می‌نمودند تا او را از آن جایگاه رفیع پایین کشند. آنها در حقیقت اخلاق ویژه‌ای را برای «سخنران» قائل بودند و اعتقاد داشتند این «رسانه عمومی» را به هر کس نباید بدهند؛ همانند برخورد زیبای امام حسین(ع) در خردسالی، آنگاه که به خطیب نا أهل فرمود:<br/>
«انزل أیّها الکذّاب عن منبر أبی رسول الله(ص)؛ فرود آی از منبر جدّم پیامبر خدا(ص) ای دروغ گو!»<ref>الإحتجاج ، طبرسی ، ج 2 ، ص 2۹2</ref>
احادیث و روایات، نشانگر آن است که اهل بیت(ع) در بهره برداری از «رسانه‌های عمومی» اموری را مراعات و سفارش می‌نمودند که به صورت فهرست وار ذکر می‌شود :<br/>
الف) بایدهای رسانه‌ای
۱. توجه به تطهیر نفس و طهارت روح مخاطبان.<br/>
۲. بیان حقایق و واقعیت‌ها در حدّ مقدور.<br/>
۳. تواضع و خشوع در گفتار و کردار.<br/>
۴. تشویق و بیان نوآوری‌های نسل جوان و یا مجرّبان خردمند.<br/>
۵. ایجاد امید و نوید.<br/>
۶. ایجاد و تقویت شهامت و شجاعت.<br/>
۷. رعایت عفت عمومی.<br/>
۸. تربیت و رشد مخاطبان.<br/>
۹. افشای توطئه‌های دشمنان داخلی و خارجی.<br/>
۱۰. رعایت بیت المال و حق‌الناس.<br/>
۱۱. ایجاد آرامش و اطمینان.<br/>
۱۲. احیای امور فطری.<br/>
۱۳. مداوای امراض روحی و روانی فرد و جامعه.<br/>
۱۴. کم گویی، مفید بودن و زیبا بیان داشتن.<br/>
۱۵. معرفی الگوها و اسوه‌های اخلاقی ، اجتماعی و سیاسی.<br/>
ب) نبایدهای رسانه‌ای
رسانه‌ها در کنار وظایف اثباتی، وظایف سلبی دیگری هم بر دوش دارند که به چند مورد اشاره می‌شود:<br/>
۱. دوری از دروغ و تحریف حقایق.<br/>
۲. پرهیز از [[افشای اسرار مردم]] و حاکمیت، که گاه مصالح ملی را به خطر می‌اندازد.<br/>
۳. دوری از اشاعه و پخش منکرات.<br/>
۴. جلوگیری از ترویج باطل به هر شکل.<br/>
۵. دوری از استهزا و تمسخر افراد و یا گروه‌ها، که حیثیت فردی و جمعی را به خطر می‌اندازد.<br/>
۶. اجتناب از جنگ‌های روانی داخلی، که سبب دلهره و ترس مردم گردد.<br/>
۷. پرهیز از تفرقه و جدایی بین افراد و گروه‌ها.<br/>
۸. خودداری از طرح مسائل نژادی و ملی‌گرایی.<br/>
۹. پرهیز از تعرض به آبروی مسلمانان.<br/>
۱۰. پرهیز از تبلیغ و چهره‌سازی اشخاص و گروه‌های منحرف.<br/>
۱۱. دوری از تخریب اسوه‌های ایمانی، اخلاقی و علمی.<br/>
۱۲. پرهیز از آموزش قصه‌ها و داستان‌های زیان‌بخش.<br/>
۱۳. دوری از ترویج لغو و مسابقات غفلت‌آفرین.<br/>
۱۴. اجتناب از تشویق و تحریک غرائز جنسی و حیوانی.<br/>

== نتیجه گیری ==
ـ هم اکنون رسانه‌ها بیشتر از میلیون‌ها مخاطب را در اختیار دارند، که گاه یک حرکت غیراخلاقی آنها سبب می‌شود میلیون‌ها نفر، گرفتار مسائل روانی و روحی شوند.<br/>
ـ تألیف، ترجمه و تدوین جزوه، کتاب و نمایشنامه‌های گوناگون نیز رسانه‌ای دیگر هست که افراد و مخاطب ویژه خود را دارد.<br/>
ـ پخش دروغ ، تهمت و اشاعه فحشا و زشتی‌ها، گناهی نابخشودنی است که ممکن است نسل‌های مختلف گرفتار آن شود.<br/>
ـ امــــروزه ابزارهای رسانه‌ای، در دست حکومت‌ها، گروه‌ها و افراد می‌باشد؛ اگر نکات اخلاقی مراعات نشود، هم خود آسیب می‌بینند و هم اجتماع را به انحراف می‌کشند.<br/>
 
== منبع ==
فصلنامه کوثر ـ شماره ۷۶ 
== پانویس ==
{{پانویس|colwidth=30em|۲}}
<div class="source"><span class="title">منبع:</span><span class="text"> [http://www.hawzah.net/fa/Magazine/View/4180/6790/81232/%D8%A7%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%82-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%A7%D9%87%D9%84-%D8%A8%DB%8C%D8%AA-(%D8%B9%D9%84%DB%8C%D9%87%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85) پایگاه اطلاع رسانی حوزه] - تاریخ برداشت:1395/03/13 </span></div>
<div class="hold">
<div class="return">بازگشت به [[مقالات]] </div>
</div>