نمایش مبدأ برای احکام امر به معروف و نهی از منکر؛ پرسمان دانشجویی

<div class="head1">احکام امر به معروف و نهی از منکر</div>
{{جعبه اطلاعات
|نام         = احکام امر به معروف و نهی از منکر
|عنوان        = مشخصات کتاب
|تصویر        = [[Image:احکام_امر_به_معروف_و_نهی_از_منکر.jpg|200px]]
|سبک سرآیند  = background:#ccf;
|سبک برچسب   = background:#ddf;
|سبک عنوان= background: #CCF;padding: 7px;border-top-left-radius: 20px;border-top-right-radius: 20px;border: 1px solid #aaa;border-bottom: none;
|سرآیند۱  =
|برچسب۲  =نویسنده
|داده۲  =  علی گرجی
|برچسب۳ =زبان
|داده۳ =فارسی
|برچسب۴ =ناشر
|داده۴ = دفتر نشر معارف	
|برچسب۵ =محل انتشارات
|داده۵   = تهران
|برچسب۶  = تاریخ نشر
|داده۶   = پاییز 1395
|برچسب۷  = قطع
|داده۷   = رقعی
|برچسب۸  = شابک
|داده۸   = 978-600-441-025-0
|برچسب۹  =دانلود
|داده۹  = [ PDF] 
}}
گزیده کتاب

آنچه پیش رو دارید بخشی از سوالات فقهی درباره احکام امر به معروف و نهی از منکر است که توسط حجت الاسلام آقای علی گرجی، تهیه و تدوین گردیده است.

ویژگی های این مجموعه و شیوه تنظیم آن در چند نکته ذیل بیان می شود:

الف. پاسخ پرسش ها همراه با مأخذ و مستندات آن آورده شده است.

ب. پاسخ های هم مضمون با عبارت یکسان تر روان تحریر شده است؛ از این رو بیشتر پاسخ ها به صورت اقتباس می باشد.

ج. جهت اتقان و اطمینان بیشتر علاوه بر مستند سازی پاسخ ها، از دفاتر مراجع بزرگوار نیز استفتا گردیده است.

د. در تنظیم کتاب فتاوای مراجع بزرگوار که نامشان به ترتیب حروف الفبایی در ذیل می آید، ذکر گردیده است: ......

ه. در این کتاب تنها به بیان احکام تکلیفی «واجب و حرام» و احکام وضعی «باطل و صحیح» بسنده شده و از بیان احکام استحبابی خودداری شده است.

برآنیم با توفیق خداوند، به تدریج ادامه این مجموعه را تقدیم شما خوبان کنیم. پیشنهادها و انتقادهای سازنده شما، راهنمای ما در ارائه شایسته و پربار مجموعه هایی از این دست خواهد بود.

در پایان از تلاش مخلصانه مولف محترم و مجموعه همکاران اداره به خصوص حجت الاسلام آقای صالح قنادی که در بازخوانی و آماده سازی این اثر تلاش کرده اند، تشکر و قدردانی می شود و دوام توفیقات این عزیران را در جهت خدمت بیشتر به مکتب اهل بیت و ارتقاء فرهنگ دینی جامعه - به ویژه دانشگاهیان - از خداوند متعال مسئلت داریم.

مــقـدمـه

«پرسش‌گری» از آغاز آفرینش انسان، رخ‌نمایی کرده؛ بر بال سبز خود، فرشتگان را فرانشانده، بر برگ زرد خود، شیطان را فرونشانده و در این میان، مقام آدمیت را نشان داده است. آفتاب کوفه چه زیبا فرموده است:

«مَن اَحسَنَ السؤال عَلِمَ» و «من عَلِمَ اَحسَنَ السؤال».

هم سؤال از علم خیزد هم جواب         همچنانکه خار و گُل از خاک و آب

آری! هر که سؤال‌هایش آسمانی است، دانش و بینش پاسخش خواهد بود. پویایی و پایایی «جامعه» و «فرهنگ»، در گرو پرسش‌های حقیقت‌طلبانه و پاسخ‌های خِردورزانه است.

اداره مشاوره و پاسخ پژوهشگاه فرهنگ و معارف اسلامی نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه‌ها، محفل انسی فراهم آورده است، تا «ابر رحمتِ» پرسش‌ها را بر «زمین اجابت» پاسخ‌گو باشد و نهال سبز دانش را بارور سازد. ما اگر بتوانیم سنگ صبور جوانان اندیشمند و بالنده ایران اسلامی باشیم،
به خود خواهیم بالید.

شایان ذکر است در راستای ترویج فرهنگ دینی، اداره مشاوره و پاسخ نهاد، تاکنون بیش از پانصدهزار پرسش دانشجویی را در موضوعات مختلف اندیشه دینی، مشاوره، احکام و... پاسخ داده است.

این اداره دارای گروه‌های علمی و تخصصی، به شرح زیر است:

            - قرآن و حدیث؛                 - تربیتی و روان شناسی؛

            - احکام؛                          - اندیشه سیاسی؛

            - فلسفه، کلام و دین پژوهی؛    - فرهنگی و اجتماعی؛

            - حقوق و فلسفه احکام؛         - تاریخ و سیره؛

            - اخلاق و عرفان؛                - ادیان و مذاهب.

آن‌چه پیش‌رو دارید، بخشی از سؤالات فقهی درباره احکام امر به معروف و نهی از منکر  است که توسط حجت الاسلام آقای علی گرجی، تهیه و تدوین گردیده است.

ویژگی‌های این مجموعه و شیوه تنظیم آن در چند نکته ذیل بیان می‌شود:

الف. پاسخ پرسش‌ها همراه با مأخذ و مستندات آن آورده شده است.

ب. پاسخ‌های هم‌مضمون با عبارت یکسان و روان تحریر شده است؛ ازاین‌رو بیشتر پاسخ‌ها به صورت اقتباس می‌باشد.

ج. جهت اتقان و اطمینان بیشتر علاوه بر مستندسازی پاسخ‌ها، از دفاتر مراجع بزرگوار نیز استفتا گردیده است.

د. در تنظیم کتاب فتاوای مراجع بزرگوار که نامشان به ترتیب حروف الفبایی در
ذیل می‌آید، ذکر گردیده است:

حضرت آیت‌الله حاج شیخ محمدتقی بهجت (قدس سرّه)

حضرت آیت‌الله حاج شیخ میرزا جواد تبریزی (قدس سرّه)

حضرت آیت‌الله حاج‌سیدعلی‌حسینی‌خامنه‌ای (رهبر معظم‌انقلاب)(دام ظلّه‌العالی)

حضرت آیت‌الله حاج سید علی حسینی سیستانی (دام ظلّه‌العالی)

حضرت آیت‌الله حاج شیخ لطف‌الله صافی گلپایگانی (دام ظلّه‌العالی)

حضرت آیت‌الله حاج شیخ محمد فاضل لنکرانی (قدس سرّه)

حضرت آیت‌الله حاج شیخ ناصر مکارم شیرازی (دام ظلّه‌العالی)

حضرت آیت‌الله حاج شیخ حسین نوری همدانی (دام ظلّه‌العالی)

حضرت آیت‌الله حاج شیخ حسین وحید خراسانی (دام ظلّه‌العالی)

لازم به ذکر است که در متن کتاب تنها به ذکر اسامی مراجع بزرگوار به اختصار اکتفا شده است، لذا از ساحت آن بزرگواران پوزش می‌طلبیم و از درگاه خداوند متعال برای ایشان دوام عزت و سلامتی مسئلت داریم.

هـ . در این کتاب تنها به بیان احکام تکلیفی «واجب و حرام» و احکام وضعی «باطل و صحیح» بسنده شده و از بیان احکام استحبابی خودداری شده است.

بر آنیم با توفیق خداوند، به تدریج ادامه این مجموعه را تقدیم شما خوبان کنیم. پیشنهادها و انتقادهای سازنده شما، راهنمای ما در ارائه شایسته و پربارِ مجموعه‌هایی از این دست خواهد بود.

در پایان از تلاش‌های مخلصانه مؤلف محترم و مجموعه همکاران اداره مشاوره و پاسخ، به خصوص حجت‌الاسلام آقای صالح قنادی که در بازخوانی و آماده‌سازی این اثر تلاش کرده‌اند، تشکر و قدردانی می‌شود و دوام توفیقات این عزیزان را در جهت خدمت بیشتر به مکتب اهل‌بیت و ارتقاء فرهنگ دینی جامعه - به ویژه دانشگاهیان - از خداوند متعال مسئلت داریم.

 

الله ولی التوفیق

پژوهشگاه فرهنگ و معارف اسلامی نهاد


 
 

فصل اول

 

تعاریف و کلیات

 

معنای‏ امر به معروف و نهی از منکر

معروف و منکر به چه معنا است؟

 

معروف یعنی شناخته‌شده و منکر یعنی ناشناس؛ آنچه را که دین به رسمیت می‌شناسد و قبول دارد، این‌ها معروف است؛ آنچه را که دین به رسمیت نمی‌شناسد و انکار می‌کند و نهی می‌کند، این‌ها منکر است؛ و به تعبیر ساده‌تر، همه‌ خوبی‌ها در حوزه‌ دین، این‌ها معروف است و تمام زشتی‌ها و بدی‌ها منکر است؛ و در اصطلاح فقهی به مجموعه‌ واجبات و مستحبات، معروف گفته می‌شود و محرمات و مکروهات، منکر است. گرچه در مرحله‌ اول، امر به واجبات و نهی از محرمات و معاصی و گناهان مطرح است؛ اما امر به مستحبات و نهی از اعمال مکروه، آن هم مستحب و خوب است.[1]

 

جایگاه و اهمیّت امر به معروف

علل تأکید اسلام بر اهمیت و جایگاه ممتاز امر به معروف و نهی از منکر در بین دیگر واجبات چیست؟

امر به معروف و نهی از منکر در میان فرائض اسلام، از جهت موقعیّت و اهمیّت دارای امتیاز مخصوصی می‌باشد و آثار و برکات اجتماعی و فردی زیادی دارد اصل امر به معروف و نهی از منکر در اسلام اصلی است که به تعبیر امام باقر(علیه السلام)  پایه و استوانه سایر فرائض اسلامی است. این اصل مسلمان را در حال یک انقلاب فکری مداوم و اصلاح‏جویی جاودان و مبارزه پیگیر و ناآرام با فسادها و تباهی‌ها نگاه می‏دارد (یعنی اصلاح‏جویی و مبارزه دائم با فساد) امر به معروف و نهی از منکر جزء بالاترین و شریف‌ترین فرائض اسلام است که سایر فرایض به‌وسیله آن دو اقامه می‌شود و لازمه امر به معروف و نهی از منکر زنده شدن همه دستورهای دینی است و وجوب آن دو از ضروریات دین است، آیات زیادی که در قرآن مجید در این باب است و اخبار بسیاری که از رسول اکرم(صلی الله علیه و آله) و یا ائمه طاهرین(علیهم السلام) در این باب رسیده (به قول شهید ثانی کمر را می‏شکند) که با بیان‌هایی مختلف مسلمین را به اقامه آن دو ترغیب و تحریض نموده از آن جمله:

(((کُنْتُمْ خَیْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ تَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ)))[2]؛

«شما باارزش‌ترین ملت‌ها و امت‌هایی هستید که برای مردم به وجود آمده‏اند به این دلیل که امر به معروف و نهی از منکر می‌کنید».

(((وَ لْتَکُنْ مِنْکُمْ أُمَّةٌ یَدْعُونَ إِلَی الْخَیْرِ وَ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ أُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ)))[3]؛

«باید از میان شما، جمعی دعوت به نیکی، و امر به معروف و نهی از منکر کنند و آنها همان رستگارانند».

(((الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِناتُ‏ بَعْضُهُمْ أَوْلِیاءُ بَعْضٍ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ یُقیمُونَ الصَّلاةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ یُطیعُونَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ أُولئِکَ سَیَرْحَمُهُمُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ عَزیزٌ حَکیمٌ)))[4]؛

«مردان و زنان با ایمان، ولیّ (و یار و یاور) یکدیگرند؛ امر به معروف و نهی از منکر می‏کنند، و نماز را برپا می‏کنند، و زکات می‏پردازند، و از خدا و پیامبرش اطاعت می‏نمایند، خدا آنان را مورد رحمت قرار می‏دهد؛ خداوند توانا و حکیم است».

پیامبر خدا(صلی الله علیه و آله) می‏فرمایند:

«لَتَأْمُرُنَ‏ بِالْمَعْرُوفِ‏ وَ لَتَنْهُنَ‏ عَنِ‏ الْمُنْکَرِ أَوْ لَیسَلِّطَنَّ اللَّهُ شِرَارَکُمْ عَلی خِیارکُمْ فَیَدْعو خِیارُکُمْ فَلا یُسْتَجابُ لَهُم»[5]؛ «باید امر به معروف و نهی از منکر کنید، وگرنه خداوند بدان شما را بر شما مسلط می‏گرداند؛ آن‌گاه نیکانتان دست به دعا برمی‏دارند ولی مستجاب نمی‏شود».

حضرت علی(علیه السلام) می‏فرماید:

«وَ ما اعْمالُ الْبِرٌّ کُلُّها وَ الْجهادُ فی سَبیلِ اللَّهِ عِنْدَ الْامْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیِ عَنِ الْمُنْکَرِ الَّا کَنْفثة فِی بَحْرٍ لُجّی»[6]؛ «تمام کارهای نیک و (حتی) جهاد در راه خدا در برابر امر به معروف و نهی از منکر، همچون قطره‌ای (آب دهان) در برابر دریای پهناوری است».

امام باقر(علیه السلام) می‏فرماید:

«بِها تُقامُ الْفَرائِضُ وَ تَأْمَنُ الْمَذاهِبُ وَ تَحِلُّ الْمَکاسِبُ وَ تُرَدُّ الْمَظالِمُ وَ تُعْمَرُ الْارْضُ وَ یُنْتَصَفُ مِنَ الْاعْداءِ وَ یَسْتَقیمُ الْامْرُ»[7]؛ «به وسیله این اصل سایر دستورها زنده می‏شود، راه‌ها امن می‏گردد، کسب‌ها حلال می‏شود، مظالم به صاحبان اصلی برگردانده می‏شود، زمین آباد می‏گردد، از دشمنان انتقام گرفته می‏شود، کارها رو به راه می‏شود».[8]

فریضه امر به معروف و نهی از منکر، در همه ادیان مطرح بوده است و وجوب آن اختصاص به مسلمانان ندارد. این حکم در میان بنی‌اسرائیل به چشم می‏خورد.

خداوند در قرآن می‏فرماید:

«اهل کتاب همه یکسان نیستند؛ بلکه پاره‏ای از آنان به انجام این فریضه می‏پردازند و از نیکان به شمار می‏روند».[9]

«لقمان اجرای این فریضه را به فرزندش سفارش می‏کند».[10]

«خداوند به حضرت موسی و هارون دستور می‏دهد که با زبان نرم، فرعون را نصیحت کنند».[11]

 

وجوب امر به معروف

امر به معروف و نهی از منکر در چه صورتی واجب است؟

همه مراجع: اگر موضوع و شرایط امر به معروف و نهی از منکر محقق باشد، تکلیف شرعی و وظیفه واجب اجتماعی و انسانی همه مکلفین است و ترک آن معصیت است.[12]

 

دخالت در امور خصوصی دیگران

تفاوت امر به معروف و نهی از منکر با «دخالت در امور خصوصی دیگران» چیست، این دو چه مرزی دارند؟

همه مراجع: تجسس در کار دیگران حرام است و ورود به حریم خصوصی اشخاص بدون اجازه، شرعاً جایز نیست، و جایز نیست شما بروید تجسس کنید که آیا فردی حرام مرتکب می‌شود. اما اگر فردی در ملاء عام دست به گناه زد لازم است نهی از منکر کنید همچنین اگر بدون تجسس گناه غیر علنی و پنهان از فردی دیدید که بنای تکرار دارد، واجب است نهی از منکر کنید و اگر بنای تکرار ندارد، نهی از منکر معنا ندارد و جایز نیست.[13]

تبصره. تجسس از عیوب مسلمانان حرام است مگر این‌که ضوابط حکومت اسلامی برای افراد مخصوص اقتضا کند.

 

یاد گرفتن امر به معروف

آیا تعلیم و آموختن شرایط امر به معروف و نهی از منکر، واجب است؟

همه مراجع: آموختن شرایط امر به معروف و نهی از منکر و موارد وجوب و عدم وجوب آن، واجب است، تا اینکه شخص در انجام این دو وظیفه الهی خویش دچار منکر و خلاف شرع نگردد.[14]

 

یاد دادن امر به معروف

اگر فردی در موردی بی‌اطّلاع از حکم شرعی باشد
و به علّت ندانستن مسئله شرعی، واجبی را ترک یا حرامی را مرتکب گردد، آیا یاد دادن مسئله شرعی به او واجب است؟

همه مراجع: بله، اگر حکم مسئله را نمی‌داند و جاهل به وظیفه خویش است بر مکلف واجب است جهل او را برطرف ساخته حکم واقعه را بیان کند و او را از ارتکاب حرام باز دارد.[15]

 

شرایط امر به معروف

امر به معروف و نهی ازمنکر چه شرایطی دارد؟

 

همه مراجع: در صورت تحقق شرایط ذیل امر به معروف و نهی از منکر واجب می‌شود:[16]

علم و معرفت

امر کننده به معروف و نهی کننده از منکر باید عالم به معروف و منکر باشد، و همچنین بداند که فاعل منکر هم به آن علم دارد، ‌البته لازم نیست این شناخت به تفصیل و با جزئیات باشد بلکه اگر اجمالاً بدانیم کاری که شخص ترک کرده است، واجب و معروف بوده بر ما واجب و لازم می‌شود تا او را امر کنیم به انجام آن؛ یا اینکه باید بدانیم کاری را شخص قصد دارد انجام دهد حرام است باید او را از انجام آن کار نهی کنیم.

عذر شرعی یا عقلی

بداند که فاعل منکر عمدا و بدون عذر شرعی مرتکب آن می‏شود بنابراین اگر کسی که حرامی را مرتکب می‌شود و یا واجبی را ترک می‌کند در ارتکاب آن و ترک این عذری شرعی یا عقلی داشته باشد امر به معروف ونهی از منکرش واجب نیست.

احتمال تأثیر

احتمال دهد که امر و نهی او در شخص خلافکار اثر دارد، خواه اثر فوری داشته باشد یا غیر فوری، کامل یا ناقص، بنابراین اگر بداند هیچ اثر نمی‌کند واجب نیست.

اصرار بر گناه

شخص معصیت‌کار قصد ادامه منکر و یا تکرار منکر را داشته باشد ولی اگر بداند یا احتمال صحیح بدهد که فرد خاطی قصد ندارد گناه خود را تکرار کند، نهی از منکر واجب نیست.

نبودن ضرر (عدم مفسده)

در امر و نهی ضرر جانی، آبرویی و مالی (ضرر مالی قابل توجه نه جزئی) نباشد، پس اگر بداند یا خوف این باشد که امر یا نهی او، ضرر جانی یا آبرویی یا مالی نسبت به او یا بعضی از مؤمنین می‌رساند، امر به معروف و نهی از منکر واجب نیست.

تبصره. نظر آیت‌الله سیستانی در شرط احتمال تأثیر این‌گونه است: اگر کسی می‌داند که امر و نهی او اثر ندارد، احتیاط واجب آن است که کراهت و ناراحتی خود را از کارهای ناشایسته خلافکار به هر طوری که ممکن است (با گفتار یا رفتار یا نوشتار و مانند آن) اظهار نماید؛ هرچند بداند که در او اثر نخواهد داشت.

نظر آیت‌الله بهجت در شرط احتمال تأثیر این‌گونه است: در صورتی که انسان می‌داند سخن او تأثیری در دیگری ندارد، بر او لازم نیست امر به معروف و یا نهی از منکر بنماید، اما جواز بلکه رجحان آن در صورت عدم خوف ضرر، خالی از وجه نیست.

 

تشخیص امر به معروف

در مواردی که موضوع برای ما قابل تشخیص نیست مثلا وقتی سوار تاکسی می‌شویم و موسیقی روشن است و ما ندانیم این موسیقی حرام و غنا هست یا نه، در این موارد آیا باید امر به معروف کرد؟

همه مراجع: امر به معروف و نهی از منکر متوقف بر تشخیص موضوع و تحقق شرایط آن است و در صورت عدم تشخیص موضوع، لازم نیست امر به معروف و نهی از منکر کرد.[17]

تبصره. همه مراجع (به جز آیت‌الله صافی و بهجت) گوش دادن به آهنگ و موسیقی‏های مشکوک، اشکال ندارد ولی طبق نظر آیت‌الله صافی و بهجت گوش دادن به آهنگ‏هایی که با آلات موسیقی نواخته می‏شود، جایز نیست (هر چند مشکوک باشد).[18]

 

تأثیر امر به معروف

منظور از «‌ تأثیر» در امر به معروف چیست، اینکه بفهمد اشتباه می‌کند یا دست از آن کار بردارد؟

همه مراجع: منظور از تأثیر انجام واجب و ترک منکر است و این تأثیر شامل تأثیر فوری و تأثیر درآینده و تدریجی، تأثیر کامل و ناقص می‌گردد.[19]

 

اصرار بر گناه

منظور از اصرار بر گناه چیست؟‌

 

همه مراجع: منظور از اصرار بر گناه یعنی شخص قصد ارتکاب منکر و یا قصد تکرار منکر را داشته یا مشغول انجام آن باشد بنابراین اگر فرد اطمینان داشته باشد که شخصی قصد دارد گناهی را مرتکب شود یا واجبی را ترک نماید، امر به معروف و نهی از منکر نسبت به وی، قبل از به وقوع پیوستن عمل، واجب است.[20]

تبصره. اگر بداند یا گمان کند یا احتمال صحیح بدهد که فرد خاطی قصد ندارد گناه خود را تکرار کند، نهی از منکر واجب نیست.

 

خطاکار و امر به معروف

اگر شخصی خودش مبتلا به گناهی باشد، آیا می‌تواند دیگران را از انجام آن گناه نهی کند؟

همه مراجع: آری، بر او هم واجب است که با تحقّق شرایط، امر به معروف و نهی از منکر کند. البته باید بداند که اگر بخواهد سخنش در قلب دیگران جای گیرد و تأثیر بگذارد، با عمل و رفتار خود می‏تواند، به این هدف دست یابد.[21]

 

قدرت و امر به معروف

یکی از مقدمات امر به معروف و نهی از منکر داشتن قدرت و توانایی است،‌ منظور از این قدرت چیست، قدرت بیان و یا چیز دیگری؟

همه مراجع: هر تکلیفی مشروط به عقل و بلوغ و قدرت است و در امر به معروف هر فردی وظیفه دارد به اندازه قدرت و توانایی خود علاوه بر بیان امر به معروف، در اصلاح امور مسلمین نیز شرکت کند.[22]

 

امر به معروف و ضرر به دیگران

آیا منظور از مفسده و ضرر، فقط ضرر به خود است یا شامل ضرر به دیگران نیز می‌شود؟

همه مراجع: در صورتی که ضرر جانی یا آبرویی و یا مالی، آمر به معروف یا افراد دیگر از مسلمانان را تهدید کند، امر به معروف و نهی از منکر واجب نیست.[23]

 

تشخیص ضرر امر به معروف

از کجا بفهمیم که امر به معروف ضرر دارد یا نه، قبل از عمل چگونه عکس العمل طرف مقابل را تشخیص دهیم؟

همه مراجع: ملاک ضرر، ترسی است که منشأ عقلایی داشته باشد و این از ظواهر حال مشخص است مثلاً شخصی که به علت استفاده از شراب یا داروهای روان‌گردان حالت مستی و جنون به او دست داده، احتمال دارد به دیگران حمله کند، لذا در این موارد امر به معروف واجب نیست.[24]

تبصره 1. در این موارد باید به نیروهای انتظامی اطلاع داده شود.

تبصره 2. اگر معروف و منکر از اموری باشد که شارع مقدس اسلام اهمیت زیادی به آن می‌دهد مانند حفظ اسلام و مذهب و قرآن و یا حفظ احکام ضروری اسلام، باید اعتنا به ضرر نکند و با بذل جان و مال در حفظ آنها بکوشد.

 

انزجار قلبی و امر به معروف

آیا تنفر و کراهت قلبی داشتن از انجام منکرات، واجب است؟

همه مراجع: بله، به این مقدار همیشه واجب است.[25]

تبصره. لازمه ایمان به خداوند متعال و ایمان به انبیا عظام(صلوات اللّه علیهم اجمعین) و ایمان به احکام الهی آن است که شخص مؤمن قلباً از منکر و معصیت خداوند متعال منزجر باشد و منکر را قلباً انکار کند لذا به هیچ شرطی مشروط نیست، بلکه مطلق و در همه احوال است.

 

سختی امر به معروف

عسر و حرج که در موضوع امر به معروف و نهی از منکر گفته می‌شود به چه معنا است؟ و به چه مقدار باید باشد؟

همه مراجع: عسر و حرج یعنی سختی و مشقت دارای زحمت فوق العاده و دشوار، در صورتی که امر به معروف و نهی از منکر موجب مشقّت و دشواری غیرقابل تحمّل گردد، امر به معروف و نهی از منکر واجب نیست، اما اگر نمی‌دانیم موجب عسر و حرج می‌شود یا نه، واجب است امر و نهی بشود.[26]

 

ضرر مالی امر به معروف

 ضرر مالی به چه معنا است، و محدوده آن تا کجاست؟

 

همه مراجع: منظور از ضرر مالی در امر به معروف، ضرر قابل اعتناء و به مقدار قابل توجه است نه ضرر جزئی و کم.[27]

 

امر به معروف غیر مسلمانان

آیا امر به معروف و نهی از منکر غیر مسلمانان،‌ بر ما واجب است؟

همه مراجع: امر به معروف کافران ساکن در کشور کفر واجب نیست و نسبت به کافران ساکن در کشور اسلامی، واجب است که آنان را از خوردن علنی مشروبات الکلی و گوشت‌‌های حرام و تظاهر به این امور منع نمایند و به هیچ وجه نباید به آنان اجازه انجام اموری که با عفت عمومی منافات دارد، داده شود.[28]

 

فصل دوم

 

شرایط و مراحل امر به معروف 

 

مراتب و مراحل امر به معروف

مراتب و مراحل امر به معروف و نهی از منکر چیست؟

 

همه مراجع: امر به معروف و نهی از منکر دارای سه مرتبه است که هر مرتبه نیز مراحلی دارد: [29]

مراتب امر به معروف و نهی از منکر:

مرتبه اول : اظهار انزجار قلبی و ناراحتی درونی.

مرتبه دوم : امر به معروف و نهی از منکر زبانی.

مرتبه سوم : انکار عملی و به کارگیری دست.

مراحل مرتبه اول :

- چشم خود را ببندد.

- چهره خود را عبوس کرده خود را گرفته خاطر نشان دهد.

- صورت و یا همه بدن خود را از او بگرداند.

- با او قهر کند و با او مراوده و معاشرت نکند.

مراحل مرتبه دوم :

- ارشاد و موعظه با کلام و بیان نرم و روی گشاده.

- با تحکم (ولی بدون خشونت) او را امر به معروف و نهی از منکر کند.

- با سخن درشت و شدت و تهدید بر مخالفت امر و نهی کند.

مراحل مرتبه سوم:

- ایجاد حائل و فاصله بین شخص و وسیله منکر.

- ضرب (کتک زدن) و سخت گرفتن

- جرح و قتل.

تبصره 1. اگر موعظه و ارشاد با بیان نرم و روی گشاده مؤثر و یا محتمل التأثیر است و کمتر از اعراض و قهر کردن و امثال آن طرف را آزار می‌دهد، باید موعظه و نصیحت کند و نباید از اعراض و قهر کردن استفاده کند، چون اشخاص از نظر اخلاق و احوال بسیار مختلفند، بسیاری هستند که اعراض و قهر کردنشان طرف را بیشتر آزار می‌دهد و برای او سنگین تر واهانت آمیزتر است تا امر به معروف و نهی از منکر زبانی، بنابراین بر امر کننده و نهی کننده لازم است رعایت مراتب و اشخاص را بنماید و وظیفه خود را به مناسب‌ترین و آسان‌ترین راه انجام دهد.

تبصره 2. در زمان حاکمیت و اقتدار حکومت اسلامی وظیفه عموم مردم اکتفا کردن به امر و نهی زبانی است و انجام مرتبه سوم و مراحل آن وظیفه مسئولین ذیربط در نیروی انتظامی و قوه قضائیه است.

تبصره 3. در انجام مراحل واجب است از آسان‌ترین و نرم‌ترین آغاز کند و درجه‌ای را انتخاب کند که اذیّت و توهین آن کمتر و تأثیر آن بیشتر است و اگر نتیجه نگرفت با احتمال تأثیر و حصول سایر شرایط می‌توان وارد درجه بالاتر شد.

تبصره 4. سزاوار آن است که آمر به معروف و ناهی از منکر در امر و نهیش و مراتب انکارش چون طبیبی باشد که با مهربانی بیمار خود را معالجه می‌کند و چون پدری مشفق باشد که همواره مصلحت فرزند را رعایت می‌کند، و اینکه نیت خود را برای رضای خدای عزوجل خالص کند این عمل خود را از شوائب هواها و از اظهار علو پاک بدارد.

 

 

امر به معروف و تجسس

آیا تجسس در امور دیگران حتی با هدف امر به معروف و نهی از منکر، خود منکر به شمار می‌آید؟

همه مراجع: تجسس در امور مخفی دیگران حرام است و در امر به معروف و نهی از منکر ما مجاز نیستیم که جستجو و تفحص کنیم و ببینیم که آیا شخص گناه مرتکب می‌شود یا نه.[30]

 

امر به معروف و گوشی همراه

آیا می‌توان برای شناخت شخصیت یک نفر و امر به معروف و نهی ازمنکر کردن او، بدون اجازه‌ در وسایلش مانند گوشی تلفن و رایانه او تجسس کنیم؟

همه مراجع: ورود به حریم خصوصی اشخاص بدون اجازه، شرعاً جایز نیست و نمی‌توان به دلیل امر به معروف و نهی از منکر در امور شخصی و حریم خصوصی افراد تجسّس کرد.[31]

 

امر به معروف و پسر و دختر

آیا تجسس از دختر و پسری که در اماکن عمومی با همدیگر هستند، در مورد محرمیّت و عدم محرمیّت آن دو جایز است؟

همه مراجع: در شرایط متعارف، جایز نیست اما هرگاه ارتباط آنها مشکوک و توأم با قرائنی در مورد سوءِ استفاده باشد، مأموران می‌توانند از آنها تحقیق کنند.[32]

 

امر به معروف و شبکه‌های اجتماعی

آیا می‌توان به قصد امر به معروف و نهی از منکر در شبکه‌های اجتماعی جستجو کرد تا اگر افرادی عکس و فیلم و مطالب منفی گذاشته بودند به آنها تذکر داد و این افراد را با مفاهیم دین آشنا کرد؟

همه مراجع: شبکه‌های اجتماعی حریم خصوصی محسوب نمی‌شود و جستجو مشروع در آن اشکال ندارد ولی اگر فساد بر آن مترتّب می‏شود یا موجب تحریک و تهییج شهوت و وقوع انسان در معصیت گردد، جایز نیست.[33]

تبصره. افرادی که اقدام به این کار می‏کنند باید از قصد لذت و ریبه احتراز کنند از جهت فکری و روحی مصون از افتادن به حرام باشند.

 

تغییر مکان گناهکار

اگر بدانیم شخص خطاکار، با امر به معروف کردن،
از انجام منکر در اینجا دست برمی‌دارد ولی به کوچه
یا خیابان دیگری می‌رود و آنجا مرتکب منکر می‌شود، آیا باید امر به معروف کنیم؟

همه مراجع: آری، همین مقدار اثر که ارتکاب منکر را تأخیر می‌اندازد کافی است و باید نهی از منکر کرد.‌[34]

 

تأثیر منفی امر به معروف

اگر بدانیم یا احتمال دهیم که فرد امر به معروف و نهی از منکر را قبول نمی‌کند و باعث تشدید آن عمل از طرف آن فرد می‌شود و نتیجه عکس می‌دهد،
آیا تکلیف ساقط است؟

همه مراجع:‌ اگر در موردی بداند یا احتمال عقلایی بدهد که امر به معروف تأثیری نمی‌گذارد بلکه نتیجه عکس می‌دهد و باعث اصرار آن فرد بر گناه می‌شود، امر به معروف و نهی از منکر واجب نیست.[35]

 

امر به معروف و سخنرانی سیاسی

اگر در جای جو ملتهبی باشد مثلا بعد از یک سخنرانی سیاسی و ما گناهی را مشاهده کنیم، و نهی از منکر در این موارد شاید باعث ضرر به دیگران ‌شود، آیا نهی از منکر واجب است؟

همه مراجع: با احتمال وقوع ضرر جانی یا آبرویی یا مالی برای دیگر مسلمانان، امر به معروف و نهی از منکر واجب نمی‏شود بلکه در بسیاری از موارد حرام است، مگر اینکه کار معروف و منکر به قدری نزد شارع مقدّس، مهمّ باشد که باید در راه آن، ضررها و دشواری‌ها را تحمّل نمود.[36]

 

امر به معروف و زمینه گناه

اگر فردی که عضو یک گروه از آمرین به معروف شده، بفهمد امر به و معروف و نهی از منکر به‌خاطر نگاه کردن و شنیدن منکرات در او اثر بدی می‌گذارد و خود او را به فساد می‌کشد، آیا باید امر به معروف را ادامه دهد یا خیر؟

همه مراجع: نهی از منکر متوقف بر نگاه با ریبه به زن نامحرم نیست، و بر هر مکلفی واجب‏است که از حرام اجتناب کند، به‌خصوص زمانی که مبادرت به انجام فریضه نهی از منکر می‏کند، ولی اگر فرد تشخیص دهد و یقین دارد که امر به معروف و نهی از منکر برایش ضرر و مفسده دارد، تکلیف از او ساقط است.[37]

تبصره. نگاهِ اول اگر بدون قصد باشد و همچنین نگاه‏های قهری و اتفاقی، اشکال ندارد، ولی نگاه عمدی به غیر از صورت و دست‏ها تا مچ جایز نیست، هر چند به قصد امر به معروف باشد.

 

امر به معروف و اصرار بر گناه

اگر بداند با نهی از منکر باعث اصرار طرف بر گناه می‌شود، آیا نهی از منکر ساقط می‌شود؟

همه مراجع: امر به معروف و نهی از منکر فقط با گفتن نیست بله گاهی اگر مستقیماً بگویی او لج می‌کند نه ‌تنها این واجب را ترک کرده واجب‌های دیگر را هم ترک می‌کند اما یک ‌وقت است که اگر شما نگویید بلکه یک فرد دیگری بگوید یا غیرمستقیم گفته شود یا نامه ناشناس نوشته شود یا به دوستش که خیلی قبولش دارد بگویید تا او انتقال دهد بهتر است. خلاصه آرام‌آرام متوجه‌اش کنید و مسئله را بگویید. وظیفه همین است یعنی به شیوه‌های مختلف که مؤثر باشد عمل کنید.[38]

 

تفاوت مرجع تقلید

 اگر کسی عملی را مرتکب شود که مرجع تقلید من آن را حرام می‎داند، ولی به نظر مرجع تقلید خودش جایز است، آیا باید او را از آن عمل نهی کنم؟

همه مراجع: خیر، نهی از منکر در این مورد واجب نیست.[39]

 

شنیده‌ها و امر به معروف

اگر خودمان ندیده‌ایم اما از دیگران شنیدایم که شخصی مرتکب گناه شده، آیا می‌توان او را امر به معروف و نهی از منکر کرد؟

همه مراجع: اگر از طریق معتبری چون گفته دو شاهد عادل ثابت شود (یا یک فرد که سخن او اطمینان‌آور باشد) که فلان شخص تصمیم گرفته گناهی را مرتکب شود، نهی از منکر نسبت به وی واجب است.[40]

 

فراموشی و امر به معروف

اگر شخصی از روی غفلت یا فراموشی واجبی را ترک یا منکری را انجام داده باشد، آیا باید او را امر به معروف و نهی از منکر کرد؟

همه مراجع: در این صورت لازم نیست او را امر به معروف و نهی از منکر کرد ولی اگر موضوع بسیار مهمی مانند قتل نفس محترمه باشد به طور که خدای عزوجل به هیچ وجه راضی به انجام یا ترک آن نباشد واجب است امر به معروف و نهی از منکر را در آن مورد اقامه کرد و طرف را امر و یا نهی کرد.[41]

 

اجازه شوهر

آیا در انجام امر به معروف و نهی از منکر، اجازه‌ شوهر شرط است؟

همه مراجع: بیرون رفتن زن از منزل برای واجب شرعی بدون اجازه شوهر اشکال ندارد ولی چون امر به‌ معروف و نهی از منکر واجب کفایی است نه واجب عینی اگر شوهر اجازه ندهد زن نمی‌تواند از منزل خارج شود و اما اگر لازمه امر به معروف خروج از منزل نباشد مثلاً بخواهد مهمانی که به منزل آمده را امر به معروف کند یا بخواهد با تلفن فردی را (مثلاً خواهرش) نهی از منکر کند، اجازه شوهر لازم نیست.[42]

 

امر به معروف توسط خانم‌ها

اگر مردان در حال گناه و یا مقدمه گناه هستند، با توجه به خطری که برای خانم‌ها هست، آیا خانم‌ها لازم است آنها را امر به معروف کند؟

همه مراجع: اگر امر به معروف و نهی از منکر مفسده داشته باشد و باعث ضرر جانی، آبرویی و مالی برای زن شود، امر و نهی جایز نیست و نباید امر به معروف کرد.[43]

 

قصد غیر گناه

اگر شخصی کار حرامی را به قصد غیرگناه انجام دهد، به طور مثال؛ راننده‌ای موسیقی حرام را به جهت بیدارماندن گوش کند، آیا باید این موارد را هم نهی از منکر کنیم؟

همه مراجع: گوش دادن به موسیقی حرام جایز نیست و توجه نداشتن به معنا و محتوا و عدم شناخت زبان خواننده، هیچ تأثیری در آن ندارد، بنابراین نهی از منکر لازم است.[44]

 

گناه علنی یا در خلوت

اگر شخصی در تنهای خود مرتکب گناه می‌شود و ما از طریقی بر این مطلب اطلاع پیدا کردیم، آیا لازم است او را نهی از منکر کنیم؟

همه مراجع: اگر شخصی گناهی مرتکب شده و سعی می‌کند که کسی گناه او را نفهمد و قصد تکرار ندارد؛ نهی از منکر لازم نیست، اما اگر از طریق صحیح فهمیدیم که می‌خواهد در آینده هم تکرار کند نهی از منکر واجب است، اگر چه گناه او مخفی بوده و خودش سعی می‌کند کسی نفهمد.[45]

تبصره. ‌در امر به معروف و نهی از منکر ما مجاز به جستجو و تفحص درباره گناهان پنهانی نیستیم.

 

احتمال عذر و امر به معروف

اگر ببینیم فردی کار واجب و معروفی را ترک کرده، ولی ما نمی‌دانیم شاید دلیل و عذری برای ترک آن دارد، آیا با این فرض جایز است امر به معروف را ترک کنیم؟

همه مراجع: اگر نمی‌دانید که شخص معذور است یا نه باید امر به معروف و نهی از منکر کرد، اما اگر احتمال بدهید شرعاً معذور می‌باشد، در این صورت امر به معروف و نهی از منکر واجب نیست. به عنوان مثال، جوانی در ماه مبارک رمضان مشغول روزه‌خواری ‌است و در ظاهر عذری ‌ندارد، نهی ‌از منکر وی ‌با وجود سایر شرایط لازم است؛ امّا در مورد پیرمردی ‌که در کهولت سن سر می‌‌برد و روزه نمی‌‌گیرد، ظاهر حال بر معذور بودن او می‌‌باشد و نهی ‌از منکر لازم نیست. البته روزه خواری علنی جایز نیست و از این جهت نهی منکر لازم است.[46]

 

حسن ظن و امر به معروف

اگر ندانیم شخصی که مرتکب گناه می‌شود (مثلاً روزه‌خواری می‌کند) عذر شرعی دارد یا نه در این موارد باید حمل بر حسن ظن داشت و شخص را معذور بدانیم؟

همه مراجع: خیر نمی‌توانید حمل بر حسن ظن کنید و امر به معروف و نهی از منکر در صورت تحقق شرایط آن واجب است.[47]

تبصره. حسن ظن کافی نیست حداقل باید احتمال معذور بودنش باشد.

 

امر به معروف و عدم تکرار

اگر می‌دانیم کسی که نمازش را نخوانده و یا دروغی گفته و یا غیبتی کرده است، سعیش بر این است که تکرار نکند، آیا امر به معروف واجب است؟

همه مراجع: امر به معروف و نهی از منکر در جایی است که فرد خاطی قصد دارد گناه خود را تکرار کند، و در این‌گونه موارد که شخص خاطی نمی‌خواهد گناه خود را تکرار کند و دوباره مرتکب آن شود، امر به معروف و نهی از منکر واجب نیست.[48]

 

امر به معروف بد حجاب

اگر خانم بدحجابی را دیدیم که در مسیر ما نبود آیا لازم است که مسیرمان را منحرف کنیم و یا دنبال او راه بیفتیم تا تذکر بدهیم؟

همه مراجع: بر شما واجب است که ضمن دوری جستن از ابتلا به مفاسد، در صورت تمکّن و تحقق شرایط امر به معروف و نهی از منکر مبادرت به انجام این فریضه کنید.[49]

 

احتمال تأثیر امر به معروف

اگر در موردی هم احتمال تأثیر بدهد و هم احتمال عدم تأثیر را، آیا امر به معروف و نهی از منکر واجب است؟

همه مراجع (به جز سیستانی و بهجت): فرد آمر یا ناهی یا باید بداند که امر و نهی‌اش مؤثر است یا احتمال بدهد که تأثیر می‌گذارد. اما اگر بداند که امر و نهی او اثر ندارد، واجب نیست که امر به معروف و نهی از منکر کند.[50]

آیت‌الله سیستانی: اگر کسی می‌داند که امر و نهی او اثر ندارد، احتیاط واجب آن است که کراهت و ناراحتی خود را از کارهای ناشایسته خلافکار به هر طوری که ممکن است (با گفتار یا رفتار یا نوشتار و مانند آن) اظهار نماید؛ هرچند بداند که در او اثر نخواهد داشت.[51]

آیت‌الله بهجت: در صورتی که انسان می‌داند امر به معروف و نهی از منکر او تأثیری ندارد، بر او لازم نیست امر به معروف ویا نهی از منکر بنماید، اما جواز بلکه رجحان آن در صورت عدم خوف ضرر، خالی از وجه نیست.[52]

تبصره. احتمال تأثیر شرط وجوب امر به معروف و نهی از منکر است و نه شرط جواز،‌ لذا اگر در موردی تردید داشت و پنجاه‌پنجاه بود، امربه‌معروف و نهی از منکر واجب نیست ولی اگر مفسده‌ای نداشته باشد جایز است و اشکال ندارد.

 

عدم تأثیر امر به معروف

اگر شخصی را چندین بار نهی از منکر کنیم ولی مؤثر نباشد، آیا باید به نهی از منکر خود ادامه دهیم یا دیگر تکلیفی نداریم؟

همه مراجع: اگر در تکرار تذکّر، احتمال اثر می‎دهید، باید تکرار کنید.[53]

 

شک در تأثیر

اگر در موقعیتی شک کنیم که امر به معروف و نهی از منکر تأثیر دارد یا نه،‌ چه وظیفه‌ای داریم؟

همه مراجع (به جز سیستانی): در فرض احتمال اثر و اجتماع سایر شرایط امر به معروف واجب است.[54]

آیت‌الله سیستانی: بر همه افراد جامعه لازم است که اگر با کارِ حرام یا ترکِ واجبی مواجه شدند بی‌تفاوت نباشند و انزجار و ناراحتی خود را با گفتار یا کردار و مانند آن، ابراز نمایند و این مقدار بر همه مکلّفین، واجب عینی است. و در مواردی ‌که فرد احتمال تأثیر در امر به معروف و نهی از منکر نمی‌دهد، اظهار ناراحتی و ابراز انزجار قلبی از ترک واجب یا ارتکاب حرام، بنابر احتیاط، واجب می‌باشد.[55]

تبصره. در موارد بسیار کم نهی از منکر اثر ندارد و در غالب موارد اگر امر به معروف به‌طور صحیح اجرا شود تأثیر گذار است، خصوصاً مراحل اولیه امر به معروف که با لسان خوش و گفتار نیکو با فردی صحبت شود و عیب و گناه او تذکر داده شود،‌ بسیار تأثیرگذار است، (((وَ ذَکِّرْ فَانَّ الذِّکْری‏ تَنْفَعُ الْمُؤْمِنینَ)))[56].

 

امر به معروف و تکرار زبانی

آیا در نهی از منکر، تذکر دادن زبانی به فرد خطاکار و سپس رفتن از محل انجام منکر کافی است؟ یا باید تا رفع منکر در آنجا ماند و پافشاری کرد؟

همه مراجع: گاهی وقت‌ها باید تذکر داد و رفت، اما گاهی اوقات برای شما این امکان وجود دارد که بمانید و بر تذکرتان پافشاری کنید و در این تکرار تذکر هم احتمال اثر می‌دهید، در این مواقع باید ماند و نهی کرد تا ان‌شاءالله اثر بگذارد.[57]

 

لحن آمرانه و امر به معروف

آیا لحن در امر به معروف باید آمرانه باشد یا می‌توان از الفاظی مثل لطفاً و خواهش می‌کنم هم استفاده کرد؟

همه مراجع: اگرچه تعبیر امر و نهی است، اما به این معنا نیست که در همه‌جا باید آمرانه برخورد کرد بلکه اگر احتمال بدهیم که با موعظه، نصیحت و با سخن لیّن و نرم و تعابیر محترمانه از او درخواست کنیم و از او تعریف کنیم و احترامش کنیم بعد گناهش را تذکر بدهیم اثر می‌کند و غرض حاصل می‌شود، واجب است از این طریق وارد شد و به همین اکتفا کرد و جایز نیست از این تجاوز کرد.[58]

 

امر به معروف و ضرب و شتم 

اگر جلوگیری از منکرات و اقامه واجبات موقوف باشد بر کتک زدن و سخت گرفتن، آیا باید با اجازه مجتهد جامع الشرایط باشد؟

همه مراجع: در مواردی که امر به معروف و نهی از منکر متوقف بر اقدام عملی مانند کتک زدن و جرح باشد، اگر در سرزمینی باشد که دارای نظام و حکومت اسلامی است، اجازه حاکم و مسئولان ذیربط حکومت اسلامی لازم است.[59]

 

 

گستره امر به معروف 

 

امر به معروف و امور فرهنگی

آیا امر به معروف و نهی از منکر مختص و محدود به مسائل واجبات و محرمات است یا امور فرهنگی، اعتقادی، اقتصادی،‌ سیاسی و اجتماعی را نیز دربرمی‌گیرد؟

همه مراجع:‌ معروف و منکر دارای مفهوم گسترده‌ای می‌باشند به‌طوری که در صحنه زندگی انسان‌ها، کلیّه آنچه که نیک و مستحسن است اعم از امور فرهنگی، اعتقادی، اقتصادی، عبادی، سیاسی و اجتماعی، مشمول معروف و کلیّه آنچه که ناپسند و دارای عواقب و آثار نامطلوب است، چه فرهنگی و چه اقتصادی، چه سیاسی و چه اجتماعی، مشمول منکر می‌باشند.[60]

تبصره. برخی از مراجع مانند آیات عظام: بهجت و سیستانی و تبریزی، قائلند به اینکه حد شمول امر به معروف گسترده است اما حدّ وجوب امر به معروف و نهی از منکر، در همان واجبات و محرمات شرعیه است و در بقیه موارد وجوب ندارد بلکه مستحب است.[61]

 

حق الله و حق الناس

آیا امر به معروف و نهی از منکر مختص به گناهانی است که در اجتماع تأثیر می‌گذارد یا گناهان شخصی را نیز در بر می‌گیرد؟

همه مراجع: هر عملی که شرعا حرام باشد نهی کردن از ارتکاب آن واجب است، چه بر اجتماع تأثیر بگذارد یا بر فرد تأثیر بگذارد.[62]

تبصره. اگر شخصی گناهی مرتکب شده و سعی می‌کند که کسی گناه او را نفهمد و قصد تکرار گناه ندارد، لازم نیست نهی از منکر شود.

 

امر به معروف و قیام امام حسین (علیه السلام)

با توجه به اینکه اگر امر به معروف ضرر جانی داشته باشد واجب نیست، پس حرکت امام حسین(علیه السلام)چگونه تفسیر می‌شود؟

همه مراجع: اگر معروف و منکر از اموری باشد که شارع مقدس اسلام اهمیت زیادی به آن می‌دهد مانند حفظ اسلام و مذهب و قرآن و یا حفظ احکام ضروری اسلام، باید اعتنا به ضرر نکند و با بذل جان و مال در حفظ آنها بکوشد و قیام امام حسین(علیه السلام) از همین باب و برای حفظ اسلام بود.[63]

 

امر به معروف در عبادت

اگر ببینیم شخصی نمازش را اشتباه می‌خواند، آیا باید او را امربه معروف کنیم؟

همه مراجع: در این مورد چیزی بر شما واجب نیست مگر این که اشتباه او به جهت ندانستن مسئله باشد (جهل به حکم) که در این صورت باید او را ارشاد و راهنمایی کنید.[64]

تبصره. فردی که مسئول تصحیح اعمال عبادی افرادی می‌باشد مانند برخی از معلمان و روحانی‌ کاروان‌ها، اگر ببیند این افراد نماز خود را غلط می‏خواند، در هر صورت چه جهل به موضوع و چه جهل به حکم واجب است به آنها تذکر دهند.

 

امر به معروف و تابلوها

در جایی که در معرض دید عموم است مثلاً مسجد، آیه یا حدیثی را اشتباه نوشته باشند، آیا واجب است که تذکر بدهیم؟

همه مراجع: در صورت وجود شرایط لازم است امر به معروف کرد.[65]

 

امر به معروف و مسجد

اگر کسانی در مسجد غیبت می‌کنند و امر به معروف هم تأثیر ندارد آیا رفتن به مسجد جایز می‌باشد؟

همه مراجع: به مسجد بروید و به غیبت گوش ندهید، و در صورت وجود شرایط نهی از منکر، آنها را از غیبت کردن نهی کنید.[66]

 

امر به معروف مداحان

اگر واعظ یا مداحی آیه یا حدیث یا مسائل مربوط به مصائب اهل بیت(علیهم السلام) را اشتباه خواند آیا تذکر دادن به او از باب امر به معروف لازم است؟

همه مراجع: بله،‌ بر حسب وظیفه شرعی باید به عنوان نهی از منکر به خود گوینده تذکر دهید.[67]

تبصره. خواندن روضه بی اساس جایز نیست و لازم است از مرثیه سرایانی استفاده شود که مطالب صحیح و واقعی را بیان می‌کنند، البته نقل مطالب بدون اینکه مستند به روایتی باشد و یا در تاریخ ثابت شده باشد، وجه شرعی ندارد مگر آنکه نقل آن به عنوان بیان حال به حسب برداشت متکلّم بوده و علم به خلاف بودن آن، نداشته باشد.

 

امر به معروف و مداحی زن‏

در برخی موارد مرثیه‌خوانی و یا مداحی زنان در مجلس خودشان، به گونه‏ای است که صدای آنان با بلندگو به گوش مردان رهگذر می‏رسد، آیا امر به معروف لازم است؟

همه مراجع: اگر موجب جلب توجه و تهییج نامحرم و یا مفسده دیگری گردد، جایز نیست و امر به معروف لازم است.[68]

 

قرآن خواندن زن

قرآن خواندن زن در حضور مردان نامحرم چه حکمی دارد؟

همه مراجع (به جز مکارم): خواندن به صورت ساده یا به شکل ترتیل اشکال ندارد اما خواندن با صوت اگر باعث تهییج شهوت شنونده گردد و یا مفسده دیگری داشته باشد، اشکال دارد.[69]

آیت‌الله مکارم: اگر به صورت ساده یا به شکل ترتیل بخوانند اشکال ندارد، امّا با صوت اشکال دارد.[70]

 

امر به معروف و دکلمه خوانی زن

آیا زن می‌تواند در حضور مردان نامحرم دکلمه بخواند؟

 

همه مراجع: اگر باعث تهییج شهوت و مفسده نشود، اشکال ندارد.[71]

 

امر به معروف و سرودهای دسته جمعی

تواشیح خوانی و خواندن سرودهای دسته جمعی توسط خواهران، چه حکمی دارد؟

همه مراجع (به جز بهجت، مکارم): اگر به صورت غنا نباشد و باعث تهییج شهوت و مفسده نگردد، اشکال ندارد.[72]

آیات عظام بهجت و مکارم: در جایی که مردان حضور دارند، جایز نیست.[73]

تبصره. همخوانی زنان در حضور خانم‌ها اگر به صورت غناء نباشد، اشکال ندارد.

 

همخوانی زنان و مردان (هم آوایی)

هم خوانی زنان با مردان مانند اجرای گروه کُر، چه حکمی دارد؟

همه مراجع (به جز بهجت و مکارم): اگر به صورت غنا نباشد و باعث تهییج شهوت و مفسده نگردد، اشکال ندارد.[74]

آیات عظام بهجت و مکارم: هرگاه صدای بانوان در صدای مردان محو شود و صدا و آهنگ سرود، مناسب مجالس لهو و فساد نباشد اشکالی ندارد.[75]

 

امر به معروف و چهچهه زدن

آیا چهچه زدن در مداحی و مولودی یا قرائت قرآن و ادعیه، جایز است و آیا به قرائت قاریی که صدایش را ترجیع می‌دهد و می‌لرزاند، می‌توان گوش داد؟

همه مراجع (به جز تبریزی و سیستانی): اگر به صورت غنا و آواز لهوی مناسب مجالس لهو و لعب در آیند، خواندن و شنیدن آنها حرام است و اگر غناء نشود، اشکال ندارد.[76]

آیت‌الله تبریزی: خواندن قرآن، دعا، اذکار و مدیحه و مرثیه با ترجیع صوت (گرداندن صدا درحلق) بنا براحتیاط واجب، جایز نیست.[77]

آیت‌الله سیستانی: خواندن قرآن، دعا و اذکار با لحن غنایی، حرام است و خواندن مدیحه و مرثیه، قصییده و غزل اسلامی با سبک لهوی بنابر احتیاط واجب، جایز نیست و اگر سبک خواندن آنها لهوی نیست خواندن و شنیدنش مانعی ندارد.[78]

 

امر به معروف و وسایل قمار

بازی کردن با وسایل قمار در کامپیوتر بدون شرط‌بندی، چه حکمی دارد؟

همه مراجع (به جز بهجت و سیستانی): بازی با آلات قمار جایز نیست. خواه طرف مقابل شخص باشد یا رایانه.‏[79]

آیات عظام بهجت و سیستانی: بنابر احتیاط واجب جایز نیست.‏[80]

 

بازی با پاسور

بازی با پاسور چه حکمی دارد؟ و آیا بازی با آن برای سرگرمی و بدون شرط‌بندی جایز است؟

آیات عظام امام، خامنه‌ای، تبریزی و نوری: بازی با وسایلی که عرفا از آلات قمار محسوب می‏شود، مطلقاً حرام است هر چند برای سرگرمی و بدون شرط‌‌بندی باشد.[81]

آیات عظام مکارم و فاضل: اگر از آلت قمار بودن خارج شده باشد و شرط‌بندی و برد و باختی مالی در کار نباشد، مانعی ندارد، در غیر این صورت جایز نیست.[82]

آیات عظام بهجت و وحید: با برد و باخت حرام است و بدون برد و باخت
بنابر احتیاط واجب، جایز نیست.[83]

آیت‌الله سیستانی: بازی با پاسور، با شرط بندی، حرام است و بدون شرط‌بندی، بنابر احتیاط لازم، جایز نیست.[84]

تبصره. برخی از مراجع پاسور را وسیله قمار می‌دانند لذا مطلقاً بازی با آن را جایز نمی‌دانند و برخی دیگر از مراجع می‌فرمایند: اگر پاسور در عرف عام از آلت قمار خارج شده و صرفاً به عنوان یک سرگرمی استفاده می‌شود بازی با آن بدون برد و باخت مالی اشکال ندارد.

 

شطرنج

بازی کردن با شطرنج چه حکمی دارد؟

 

آیات عظام امام، خامنه‌ای، تبریزی، فاضل، نوری و مکارم: اگر شطرنج در حال حاضر از آلات قمار محسوب نشود، در این صورت بازی با آن بدون شرط‌بندی اشکال ندارد.[85]

آیات عظام بهجت و وحید: بازی کردن با آلات قمار مانند شطرنج، با برد و باخت حرام است و و بدون برد و باخت، بنابر احتیاط واجب، جایز نیست.[86]

آیات عظام سیستانی و صافی: بازی با آلات قمار مانند شطرنج حرام است چه با شرط‌بندی بازی کنند، چه بدون آن.[87]

 

امر به معروف و ریش تراشی

آیا ما وظیفه داریم افرادی را که ریش خود را با تیغ یا با ماشین می‌زنند، نهی ازمنکر کنیم؟ اگر این امر برای آنها عادی شده و قبول نمی‌کنند، وظیفه چیست؟

همه مراجع (به جز سیستانی): تراشیدن ریش حرام است، و در صورت وجود شرایط باید آنها را نهی از منکر کنید و اگر آنها قبول نمی‌کنند و تأثیر ندارد، در این صورت، وظیفه‌ای ندارید و امر به معروف و نهی از منکر بر شما واجب نیست.[88]

آیت‌الله سیستانی: تراشیدن ریش حرام است، و در صورت وجود شرایط باید آنها را نهی از منکر کرد و اگر آنها قبول نمی‌کنند و تأثیر ندارد، احتیاط واجب آن است که کراهت و ناراحتی خود را از کارهای ناشایسته خلافکار به هر طوری که ممکن است (با گفتار یا رفتار یا نوشتار و مانند آن) اظهار نماید؛ هرچند بداند که در او اثر نخواهد داشت.[89]

تبصره . طبق نظر همه مراجع (به جز بهجت و صافی) تراشیدن ریش بنا بر احتیاط واجب حرام است و طبق نظر آیات عظام بهجت و صافی تراشیدن ریش حرام است.[90]

 

امر به معروف و نجاست فرش

اگر فرش کسی نجس باشد و ببیند دیگران با پای مرطوب بر آن قدم می‏گذارند، تکلیف چیست؟

آیات عظام امام، خامنه‏ای، صافی، فاضل و نوری: لازم نیست به آنان بگوید.[91]

آیت‌اللَّه بهجت: لازم نیست به او بگوید؛ مگر اینکه با او طوری معاشرت داشته باشد که اگر نگوید، لوازم مشترک بین آن دو نجس خواهد شد.[92]

آیت‌الله تبریزی: اگر در معرض این باشد که نجاست به خوردنی‏ها و آشامیدنی‏ها سرایت کند، باید به آنان بگوید.[93]

آیت‌الله مکارم: بنابر احتیاط واجب به آنان بگوید.[94]

آیت‌الله وحید: اگر او باعث این امر شده و در معرض این باشد که نجاست به خوردنی‏ها و آشامیدنی‏ها سرایت کند، باید به آنان بگوید.[95]

آیت‌الله سیستانی: اگر او باعث این امر شده باشد، با دو شرط باید به وی بگوید:

اوّل: آنکه طرف در معرض آن باشد که در موارد خاصی از تکالیف شرعی برایش اشکال ایجاد شود مثل آنکه در معرض خوردن و آشامیدن چیز نجس یا باطل بودن وضو و غسلی که با آن نماز واجبش را می‌خواند واقع شود و امّا اگر در معرض مخالفت احکام نباشد یا آن که در معرض مخالفت با بعضی از احکام مثل نجس بودن لباسی که با آن نماز واجبش را می‌خواند قرار گیرد لازم نیست به او بگوید.

دوم: آنکه احتمال بدهد که طرف به گفته او ترتیب اثر دهد و امّا اگر بداند که وی به آن گفته ترتیب اثر نمی‌دهد، گفتن لازم نیست.[96]

 

امر به معروف و نجاست غذا

اگر یکی از مهمان‌ها در بین‏ غذا خوردن، بفهمد غذا نجس است (مانند دیدن فضله موش در غذا)، آیا لازم است به دیگران بگوید؟

آیات عظام امام، بهجت، تبریزی و نوری: اگر یکی از مهمان‌ها بفهمد، لازم نیست به دیگران خبر دهد. ولی چنانچه طوری با آنان معاشرت دارد که می‏داند به واسطه نگفتن خود او هم نجس می‏شود، باید بعد از غذا به آنان بگوید.[97]

آیت‌الله وحید: لازم نیست به دیگران خبر دهد، ولی چنانچه طوری با آنان معاشرت دارد که به واسطه نجس بودن آنان خود او مثلاً مبتلا به اکل وشرب نجس شود، باید بعد از غذا به آنان بگوید.[98]

آیت‌الله سیستانی: لازم نیست به دیگران خبر دهد، مگر آنکه با آنها به گونه‌ای معاشرت داشته باشد که اگر به آنها نگوید، لوازم منزل خودش نجس خواهد شد و به سبب نجس بودن آنها، خود او مبتلا به خوردن یا آشامیدن چیز نجس می‌شود یا موجب می‌شود با آب نجس غسل کرده یا وضو بگیرد و با همان وضو و غسل نماز واجبش را بخواند. در این صورت باید بعد از غذا به آنان بگوید.[99]

آیت‌الله فاضل: لازم نیست به دیگران خبر دهد.[100]

آیت‌الله صافی: لازم نیست به دیگران خبر دهد. ولی چنانچه طوری با آنان معاشرت دارد که ممکن است به‌واسطه نجس بودن آنان خود او هم نجس شود، یا بعد از غذا به آنان بگوید یا خودش به وظیفه شخصی خود عمل کند.[101]

آیت‌الله مکارم: لازم نیست به دیگران بگوید فقط خودش باید اجتناب کند، مگر این‏ که با او معاشرت داشته باشند که برای جلوگیری از آلودگی خودش می‏تواند بعد از غذا خوردن به آنها بگوید، تا دست و دهان خود را آب بکشند.[102]

 

فضله موش‏

اگر صاحب خانه در بین‏ غذا خوردن، بفهمد غذا نجس است (مانند دیدن فضله موش در غذا)، آیا لازم است به میهمانان بگوید؟

همه مراجع (به جز سیستانی و مکارم): آری، باید به آنان بگوید.[103]

آیت‌الله سیستانی: اگر احتمال دهد میهمانان به گفته او ترتیب اثر می‏دهند، باید به آنان بگوید؛ ولی اگر بداند ترتیب اثر نمی‏دهند، گفتن لازم نیست.[104]

آیت‌الله مکارم: بنابر احتیاط واجب، باید به آنان بگوید.[105]

 

مقدمات منکر

اگر انسان ببیند فردی مشغول آماده سازی مقدمات حرام برای رسیدن به آن حرام است، و بیننده یقین داشته باشد که این مقدمات او را به حرام می‌رساند آیا واجب است او را از آن حرام نهی کند؟

همه مراجع: بله در این صورت واجب است او را نهی از منکر کند.[106]

 

 

امر به معروف و ناهنجاری ها

 

 

خشونت و امر به معروف

اگر دیدیم شخصی به صورت غیرصحیح امر به معروف می‌کند، مثلاً از ضرب و کتک استفاده می‌کند، آیا لازم است به مقامات مسئول گزارش دهیم؟

همه مراجع: در زمان حاکمیت و اقتدار حکومت اسلامی وظیفه عموم مردم اکتفا کردن به امر و نهی زبانی است و باید مراتب دیگر امر به معروف، به نیروهای انتظامی و قوه قضائیه واگذار کرد و در صورتی که دیده شود شخصی به صورت غیر صحیح امر به معروف می‌کند، مثلاً از ضرب و کتک استفاده می‌کند، باید او را از این کار نهی کرد و در صورت نپذیرفتن یا داشتن مفسده و خطر، لازم است به مسئولین گزارش دهند.[107]

 

اغراض شخصی

اگر به‌خاطر اغراض شخصی امر به معروف کنیم، مثلاً از شخصی بدمان می‌آید منتظر می‌مانیم هروقت گناهی را انجام داد او را نهی از منکر کنیم، آیا در این‌صورت کار ما صحیح است؟

همه مراجع: از سوء استفاده‌ امر به معروف برای اغراض شخصی باید خودداری نمایید.[108]

 

شوخی و امر به معروف

دوستان و افرادی که بصورت شوخی یا بخاطر عادت، القاب زشت مثل دیوانه یا احمق به یکدیگر نسبت می‌دهند و طرف مقابل ناراحت نمی‌شود، آیا گناه می‌کنند و لازم است آنها را از این کار نهی کرد؟

همه مراجع: نسبت دادن القاب زشت و توهین به دیگران جایز نیست و هیچ‌کس حقّ توهین به دیگری را ندارد هر چند به صورت شوخی یا به خاطر عادت باشد، و در صورت تحقق شرایط امر به معروف باید آنها را از این‌کار نهی کرد.[109]

 

سلیقه‌ها و امر به معروف

اگر برخی افراد دین را بر طبق سلیقه خود رفتار کنند و هنگامی که منکری را مرتکب می‌شوند از نظر خودشان آن کار را گناه نداند، آیا نهی کردن آنها از انجام آن فعل بر ما واجب است؟

همه مراجع: با وجود شرایط امر به معروف و نهی از منکر، امر و نهی زبانی لازم است.[110]

تبصره. هر مکلّفی‏ در انجام تکالیف شرعی باید ذوق‏ و سلیقه‏ شخصی خود را کنار گذاشته ‏و متعبد و مؤمن‏ به دستورات ‏شرع مقدس باشد.

 

امر به معروف و نماز و روزه

در محل کار من اکثراً نماز نمی‌خوانند و در ماه رمضان روزه‌خواری به وضوح مشاهده می‌شود،‌ وظیفه من چیست؟ تغییر شغل یا امر به معروف (البته بعید است امر معروف اثری داشته باشد) یا سکوت و تحمل شرایط؟

همه مراجع:‌ امر به معروف و نهی از منکر در صورت تحقق شرایط آن واجب است و اگر شخص در میان اهل معصیت، باشد و بتواند با عمل خود، از معصیت آنها جلوگیری نماید، مثلاً اگر در بین تارک الصلاة‌ها و روزه‌خورها باشد و مراقب خواندن نماز و گرفتن روزه باشد تا آنها با این کار تشویق شوند و نماز بخوانند و روزه بگیرند، بهترین اقسام نهی از منکر و امر به معروف را انجام داده است.[111]

تبصره 1. تغییر شغل واجب نیست مگر اینکه کار کردن در آن محیط باعث فساد در اعتقادات و اعمال دینی او شود.

تبصره 2. هرگاه احتمال صحیح داده شود که سکوت، سبب می‌شود که عمل منکری معروف، یا عمل معروفی منکر شود، بر همه واجب است که حق را اظهار و اعلام کنند و سکوت جایز نیست.

تبصره 3. در این موارد باید به مسئولین بالاتر یا مقامات قضائی اطلاع رسانی شود، تا جلوی منکر گرفته شود.

 

جواب سلام پسرها

اگر پسری سلام کند و احتمال شروع روابط نامناسب باشد، آیا جواب دادن به سلام او واجب است؟

همه مراجع: خیر، لازم نیست جواب سلام او را بدهد.[112]

 

 

فصل سوم 

 

امر به معروف و محدودیت ها

 

 

کم‌رویی و خجالت

آیا کم‌رویی و خجالت می‌تواند مجوز ترک امر به معروف و نهی از منکر باشد؟

همه مراجع: اگر موضوع و شرایط امر به معروف و نهی از منکر محقق باشد، بر مکلفین واجب است امر به معروف کنند و خجالت کشیدن و کم‌رویی مجوز ترک امر به معروف نیست.[113]

 

امر به معروف و دل شکستن

اگر بر اثر امر به معروف و نهی از منکر شخص مقابل نارحت ‌شود و دلش بشکند، آیا نهی‌کننده از این بابت ضامن و مسئول است و باید جبران کند؟

همه مراجع: اگر شرایط و آداب امر به معروف و نهی از منکر رعایت شود و از حدود آن تجاوز نشود، اشکال ندارد.[114]

تبصره. این‌گونه دل شکستن چاره‌ای از آن نیست و از سر عطوفت و مهربانی است البته چنانچه می‌توان به گونه‌ای امر به معروف و نهی از منکر نمود که موجب دل شکستگی نگردد و مؤثّر هم واقع شود، لازم است چنین روشی اتخاذ گردد.

 

امر به معروف با واسطه

اگر بدانیم که امر و نهی خودمان در طرف تأثیر ندارد ولی امر و نهی دوست او مؤثر است، آیا واجب است به آن شخص بگویم که او گنهکار را امر به معروف کند؟

همه مراجع: آری، واجب است به آن شخص امر کند که او طرف را امر به معروف و نهی از منکر کند، البته در صورتی که بداند که وی با وجود شرایط در وظیفه خود کوتاهی کرده است و نهی از منکر نکرده است.[115]

تبصره. ترک امر به معروف و نهی از منکر بدون دلیل و عذر خود یک گناه و منکر است که باید از آن نهی شود.

 

آبروریزی امر به معروف

متأسفانه بنده و اکثر مردم به‌خاطر سوء پیشینه‌ رفتار خانم‌های بدحجاب در برابر نهی از منکر دیگران، هراس دارند. هرگاه می‌خواهم کسی را نهی از منکر کنم، از اینکه برایم آبروریزی درست کند هراس دارم. وظیفه ما دقیقاً چیست؟

همه مراجع: اگر احتمال بدهد او در انظار عمومی جواب بدهد و موجب آبروریزی بشود و آبروی در خطر باشد، (این یعنی مفسده وجود دارد و) در این موارد امر به معروف جایز نیست البته این احتمال باید احتمال عقلائی باشد و صرف احتمال ضعیف ضرر، رافع تکلیف نیست.[116]

تبصره. امر به معروف و نهی از منکر دارای مراتب و مراحلی است؛ اولین مرتبه آن است که انزجار قلبی و ناراحتی درونی را با قیافه اظهار بدارد و چشم خود را ببندد یا اینکه چهره را عبوس کرده و خود را گرفته نشان دهد، انجام این مرحله که ضرر و مفسده جانی و مالی و آبرویی ندارد، واجب است.

 

امر به معروف و انگشت نما شدن

در محیط‌های کوچک مثل دانشکده که معمولاً افراد همدیگر را می‌شناسند، آیا انگشت‌نما شدن در اثر امر به معروف از موارد ضرر به آبرو است که امر به معروف ساقط می‌شود؟

همه مراجع: شهرت به کار خیر اشکال ندارد و در این موارد نیز باید امر به معروف را انجام داد مگر اینکه اشتهار و انگشت‌نما شدن موجب عسر و حرج شدید باشد یا دارای مشقت بسیار باشد که در این صورت  امر به معروف و نهی از منکر واجب نیست.[117]

تبصره. صرف تمسخر، مجوز برای ترک امر به معروف و نهی از منکر نیست، مگر اینکه موجب آبروریزی شود. اما یک‌ وقتی مسخره می‌کنند ولی آبروی ما در خطر نیست و اثر هم دارد، واجب است امر و نهی کنید.

 

موسیقی در ماشین

اگر شخصی در اتومبیلی سوار شده که نوار موسیقی گذاشته‌اند و بداند نهی از منکر سودی ندارد، وظیفه چیست؟

همه مراجع (به جز فاضل و مکارم): با تحقق شرایط نهی از منکر، بر شما بیشتر از نهی زبانی، واجب نیست و در صورتی که مؤثر واقع نشود واجب است که از گوش دادن به غنا و موسیقی حرام اجتناب کنید و اگر به طور غیر ارادی صدای موسیقی حرام و غنا به گوش شما برسد، اشکال ندارد.[118]

آیات عظام مکارم و فاضل: در صورت وجود شرایط امر به معروف باید آنها را از این کار نهی کنید و اگر نمی‌پذیرد در صورت امکان از اتومبیل پیاده شوید، اگر ممکن نباشد یا عسر و حرج داشته باشد توجه خود را معطوف به امور دیگر کنید و سعی کنید حتّی الامکان با وسایل دیگری که توأم با معصیت نباشد، مسافرت کنید.[119]

تبصره. غالب رانندگان برای فرار از خواب و خستگی از نوار و موسیقی استفاده می‌کنند، در این موارد اگر با زبان خوش و گفتار نیکو با رانندگان هم صحبت شده و درباره مسائل روزمره خصوصاً وضع جاده و مسافر و ماشین و چیزهای که مرتبط به کار آنها است صحبت شود آنها با آغوش باز پذیرفته و به‌خاطر فرار از خستگی و یکنواختی از آن استقبال می‌کنند و موسیقی را خاموش کرده، و شروع به صحبت و بیان مشکلات می‌کنند.

 

موسیقی در محل کار

صاحب‌کارم همیشه به نوارهای موسیقی مبتذل و غنا گوش می‏دهد و من هم مجبور به شنیدن آن هستم، آیا این کار برای من جایز است یاخیر؟

همه مراجع: اگر احتمال تأثیر می‏دهید- با تحقّق سایر شرایط- باید او را نهی از منکر کنید و اگر نمی‏پذیرد، چنانچه مجبورید در آن مکان حضور داشته باشید، کار کردن در آنجا برای شما اشکال ندارد؛ ولی باید به موسیقی حرام گوش ندهید. و اگر صدای آن بدون دلخواه به گوش شما رسید، اشکال ندارد.[120]

تبصره 1. گوش دادن به غنا و موسیقی مناسب با مجالس لهو حرام است؛ امّا اگر فرد به موسیقی حرام یا غنا گوش ندهد ولی آن صدا به گوشش بخورد، مرتکب حرام نشده است؛ بنابراین به گوش خوردن صدای موسیقی حرام یا غنا، به خودی خود حرام نیست و چنانچه برای آنکه بخواهد خود را از گوش فرا دادن به آن صدا باز دارد، لازم باشد مشغول امر دیگری مثل کتاب خواندن یا گفتن ذکر و مانند آن باشد، باید این کار را انجام دهد و وظیفه امر به معروف و نهی از منکر نیز با تحقّق شرایط آن واجب است.

تبصره 2. اگر این شخص بتواند بدون زحمت و مشقّت، شغل مناسب دیگری پیدا کند، باید این راه را برگزیند. فرض مسئله جایی است که ترک آن مکان و انتخاب شغل دیگر، برای او دشوار و حرجی است.

 

امر به معروف و نیروی انتظامی

 

عدم دسترسی به نیروی انتظامی

اگر فردی مرتکب منکری شود و به نیروی انتظامی دسترسی نداشته باشیم و تکرار تذکر زبانی کارساز نبود، آیا ما می‌توانیم از ضرب و کتک استفاده کنیم شاید برگردد؟

همه مراجع: خیر، نمی‌توانید از ضرب و کتک استفاده کنید، در امر به معروف و نهی از منکر وظیفه عموم مردم فقط تا تذکر زبانی است و بالاتر از آن وظیفه نیروهای انتظامی و مسئولان حکومت اسلامی است، بنابراین توسل به زور و قدرت و قوه قهریه برای جلوگیری از منکر نه‌ تنها وظیفه‌ آحاد مردم نیست، بلکه جایز نیست و موجب هرج ‌و مرج می‌شود و خلاف قانون است.[121]

 

امر به معروف و نیروی انتظامی

اگر در جایی با عمل منکری (مثلاً مراسم و مجلس گناه) برخورد کردیم، آیا صرف گزارش دادن به پلیس کافی است و به وظیفه خود عمل کرده‌ایم یا باید خودمان هم برویم نهی از منکر کنیم؟

همه مراجع: وجوب امر به معروف و نهی از منکر به صنف خاصی از مردم اختصاص ندارد و با فراهم بودن شرایط آن، بر همه واجب می‌باشد ولی اگر شرایط موجود نباشد مانند جایی که بداند امر به معروف ضرر دارد،‌ اعلام و اطلاع دادن به نیروی انتظامی از مصادیق نهی از منکر است و لازم است این‌کار را انجام دهد.[122]

 

کوتاهی نیروی انتظامی

اگر نیروی انتظامی در برخورد با مفاسد اجتماعی از خود جدیت نشان ندهد، وظیفه مردم چیست؟ آیا باید برای مرتبه عملی فریضه امر به معروف و نهی از منکر اقدام کنند؟

همه مراجع: در امر به معروف و نهی از منکر وظیفه‌ عموم مردم فقط تا تذکر زبانی است و بالاتر از آن در زمان حکومت اسلامی وظیفه‌ نیروهای انتظامی است، بنابراین توسل به زور و قدرت و قوه‌ قهریه برای جلوگیری از این منکر نه‌ تنها وظیفه آحاد مردم نیست، بلکه جایز نیست و موجب هرج‌ و مرج می‌شود و خلاف قانون است.[123]

 

سیره معصومین و نیروی انتظامی

سیره معصومین(علیهم السلام) بر عدم افشاء گناه بوده لذا مردم را از بازگوی گناهان باز می‌داشتند، آیا این سیره با مرحله اطلاع به مسئولین و نیروی انتظامی در امر به معروف، تضاد ندارد؟

همه مراجع: اگر تذکر پنهانی فایده‌ای ندارد و با اطلاع دادن به مسئولین و نیروی انتظامی جلوی منکر گرفته می‌شود اطلاع و اعلام واجب است. باید دقت داشت که هدف و منظور ائمه(علیهم السلام) از عدم افشاء گناه، پخش نشدن گناه در مردم و نریختن قبح گناه است و با این این‌کار می‌خواستند مانع از شیوع گناه شوند.[124]

تبصره. کسی که مبادرت به انجام گناه در جلوی دید دیگران می‌کند، خود اقدام به افشاء گناه کرده و شخصیت و جایگاه خود را پایین آورده لذا مراجع معظم تقلید فرمودند:‌ غیبت کردن از فرد گنهکاری که تظاهر به فسق می‌کند و در جلوی چشم مردم گناه می‌کند و باعث فساد خود و دیگران می‌شود، جایز است.

 

فساد اخلاقی دوستان

برخی از دوستانم فساد اخلاقی و برخی اعتیاد دارند وظیفه من به غیر از امر به معروف چیست؟ آیا باید به مسئولین اطلاع دهم یا نه؟

همه مراجع: باید از طریق صحیحی و با موعظه و نصیحت آنها را امر به معروف و نهی از منکر کنید و اما اگر این گفتن اثر و فایده‌ای ندارد، در این صورت اگر با گفتن به مسئولین جلوی منکر گرفته می‌شود و مفسده‌ای هم پیش نمی‌آید، لازم این کار را انجام دهید.[125]

 

 

امر به معروف و جشن ها

 

امر به معروف و عروسی

شرکت کردن در عروسی‌های که در آن رقص و لهو و لعب صورت می‌گیرد و امر به معروف و نهی از منکر هم فایده‌ای ندارد، چه حکمی دارد؟

همه مراجع: شرکت در چنین مجالسی که باعث گوش‏دادن به موسیقی حرام و یا تأیید گناه می‏گردد، جایز نیست.[126]

 

امر به معروف و رساندن به مجلس گناه

گاهی مواقع خانواده‌ام یا دیگران می‌خواهند به عروسی که به صورت لهو و لعب برگزار می‌شود بروند و من با ماشین آنها را می‌رسانم با توجه به اینکه آنها را نهی از منکر می‌کنم و خودم هم در آن مجلس شرکت نمی‌کنم، آیا من هم در گناه آنها شریک هستم؟

همه مراجع: رساندن افراد به مکان و محل ارتکاب گناه، اعانت بر اثم و کمک به گناه است، و باید از این‌کار خودداری کنید و اگر چنین کاری انجام دهید، گناهکار محسوب می‌شوید.[127]

تبصره. اعانت بر اثم و کمک به گناه جایز نیست.

 

امر به معروف و کدورت

اگر نرفتن به مجالس عروسی فامیل به‌خاطر نهی از منکر باعث ایجاد کدورت شود، چه باید کرد و تکلیف و راه‌حل چیست؟

همه مراجع: شرکت در مجالس آلوده به گناه، معصیت و حرام است و شخص مسلمان نباید در چنین مجالسی شرکت کند و باید علّت آن را بگوید و چنانچه حاضر نشدن وی در مجالس معصیت سبب کدورت شد، اشکال ندارد چرا که در حقیقت، علت کدورت آنها هستند.[128]

 

امر به معروف و مجلس شراب

شرکت در عروسی‌های که در آن مشروب خورده می‌شود، و ما ناچار هستیم برویم و امر به معروف تأثیر ندارد، چه حکمی دارد؟

همه مراجع: حضور در مجالسی که در آن شراب نوشیده می‎شود، حرام است[129].

 

لیوان آب خوری و شراب خوری

استفاده از لیوان‌هایی که به‌نام شراب‌خوری معروف است برای خوردن آب، شربت و دلستر، ‌چه حکمی دارد؟

همه مراجع: استفاده از آنها برای مقاصد حلال اشکال ندارد ولی اگر نگهداری و استفاده از این وسایل موجب اشاعه‌ فساد گردد، نگهداری و استفاده از آنها جایز نیست.[130]

 

امر به معروف و جشن‌ها

حکم شرکت در مهمانی‌های خانوادگی که در آن خانم‌ها مقابل نامحرم حجاب خود را رعایت نمی‌کنند و به سایر شؤونات اسلامی بی‌توجه‌اند، چیست؟

همه مراجع: شرکت در چنین مجالسی که باعث نگاه‌های حرام و یا تأیید گناه می‏گردد، جایز نیست.[131]

 

مجالس لهو و لعب

مجالس لهو و لعب کدام است آیا عروسی‌ها یا جشن‌های خانوادگی مانند جشن تولد یا قبولی در دانشگاه، جزء‌مجالس لهو و لعب محسوب می‌شود؟

همه مراجع: منظور مجالسی است که برای عیّاشی و هوس‌رانی و بی‌بند و باری تشکیل شده است و نزد عرف متدیّن، مجلس گناه محسوب گردد.[132]

 

امر به معروف و موسیقی

آیا فرقی بین موسیقی ایرانی و غیر ایرانی و موسیقی سنّتی و غیرسنّتی، کلاسیک و غیر کلاسیک و...، در احکام امر به معروف هست؟

همه مراجع (به جز صافی): خیر، هیچ گونه تفاوتی میان آنها در حکم نیست، موسیقی لهوی مناسب با مجالس لهو و معصیت، به‌طور مطلق حرام است وموسیقی غیر لهوی اشکال ندارد و در این حکم فرقی بین موسیقی ایرانی و غیرایرانی و سنتی و غیر سنّتی، کلاسیک و غیرکلاسیک و مانند آن نیست.[133]

آیت‌الله صافی: موسیقی مطلقاً حرام است.[134]

 

تشخیص غناء

آیا غناء با موسیقی فرق دارد و دو مقوله جدا از هم هستند؟

همه مراجع: بله، غنا و موسیقی دو مقوله می‌باشند، غنا یعنی کشیدن صدا و گردش آن در حنجره به نحوی که مناسب با مجالس لهو باشد ولی موسیقی، صداها و آهنگ‌هایی است که از نواختن ابزار مخصوص موزیک ایجاد می‌شود و فرق بین آن دو واضح است.[135]

 

 

امر به معروف خانواده

 

امر به معروف همسر

زنی که به برخی از وظایف دینی عمل نمی‌کند و مرتکب بعضی ازمحرمات می‌شود، شوهرش هم بارها او را امر و نهی کرده ولی اثری نداشته آیا وظیفه شوهر طلاق زن است یا خیر؟

همه مراجع: وظیفه شوهر فراهم نمودن زمینه اصلاح او به هر وسیله ممکن است (مانند موعظه و نصیحت و...)، و باید از هرگونه خشونت که حاکی از بداخلاقی و ناسازگاری باشد، خودداری کند، و اطمینان داشته باشید که شرکت در مجالس دینی و رفت و آمد با خانواده‏های متدیّن تأثیر بسیار زیادی در اصلاح او دارد، و طلاق لزومی ندارد.[136]

 

امر به معروف کودک

آیا لازم است افراد غیرمکلف مانند کودک را امر به معروف و نهی از منکر کرد؟

همه مراجع: واجب نیست غیر مکلف یعنی صغیر و دیوانه و امثال آنها را امر به معروف و نهی از منکر کنند، بله اگر منکر آن قدر زشت باشد که خدای تبارک و تعالی صدور آن را از هیچ‌کس نمی‌پسندد بر افراد مکلف واجب است که غیرمکلف را از آن نهی کنند.[137]

تبصره. بر ولی کودک لازم است که از هر چیزی که اخلاق و عقاید او را فاسد می‌کند حفظش نماید.

 

امر به معروف بزرگترها

اگر استاد و یا پدر و مادر خطا کردند آیا باید امر به معروف کنیم و یا به جهت حفظ احترام بزرگ‌ترها چیزی نگوییم؟

همه مراجع: در امر به معروف و نهی از منکر فرقی بین افراد، قوم و قبیله، مقام بالاتر، مقام پایین‌تر، و امثال این‌ها نیست ولی شیوه‌هایش ممکن است متفاوت باشد به این صورت که نسبت به بزرگ‌ترها بیشتر از شیوه‌های محترمانه و با واسطه استفاده شود و نسبت به کوچک‌ترها بیشتر شیوه‌های غیرمستقیم و جایگزین استفاده شود.[138]

 

امر به معروف و بد‌حجابی همسر

اگر مردی همسرش را به حجاب شرعی ملتزم نکند و نهی از منکر را ترک کند، آیا فاسق محسوب می‌شود؟

همه مراجع: اگر می‌تواند نهی از منکر کند ولی نهی از منکر نکند، فاسق است.[139]

 

امر به معروف شوهر

اگر امر به معروف و نهی از منکر زن نسبت به شوهر
بر روابط زناشویی و خانوادگی آنها تأثیر منفی بگذارد، آیا باز هم این عمل بر او واجب است؟

همه مراجع: خیر، اگر موجب مفسده و ضرر برای او است واجب نیست، ولی (تا جایی که بتواند)، نباید در انجام معصیت شوهر را کمک کند.[140]

 

امر به معروف و نماز

در خانواده ما برخی نماز نمی‌خوانند و من بسیار عذاب می‌کشم امر به معروف کرده‌ام ولی اثر نداره با توجه به اینکه بی‌نمازی اثرات بدی در زندگی فردی و اجتماعی دارد، تکلیفم چیست؟

همه مراجع: وظیفه شما فراهم نمودن زمینه اصلاح خانواده به هر وسیله ممکن است، و با مراقبت بر انجام تکالیف شرعی خود، باعث تشویق آنها به نماز شوید و بدانید که شرکت در مجالس دینی و رفت و آمد با خانواده‏های متدیّن تأثیر بسیار زیادی در اصلاح آنها دارد.[141]

 

امر به معروف و نماز صبح

آیا بیدار کردن افراد خانواده برای نماز صبح (بعنوان امر به معروف) جایز است؟

آیات عظام امام، خامنه‌ای، بهجت و تبریزی:‌ بیدار کردن آنها جایز است.[142]

آیات عظام مکارم، فاضل و صافی: اگر آنها رضایت داشته باشند، آنها را بیدار کنید و همچنین اگر می‌دانید ادامه این وضع باعث سهل انگاری و بی اعتنایی آنها در امر نماز می‌شود، از باب نهی از منکر و با وجود شرایط آن، لازم است آنها را بیدار کنید و در غیر این دو صورت بیدار کردن لازم نیست.[143]

آیت‌الله سیستانی: اگر بیدار کردن مقتضای تربیت دینی باشد و بیدار نشدن افراد خانواده بر اثر اهمال باشد بیدار کردن ضروری می‌شود.[144]

تبصره. واجب یعنی کاری که انجام آن از نظر شرعی الزامی است ولی جایز یعنی کاری که از نظر شرعی می‌توان آن را انجام داد ولی الزامی و اجباری نیست.

 

امر به معروف و اینترنت خانه

آیا به علت پخش بعضی از آهنگ‌ها و تصاویر و فیلم‌هایی غیر شرعی در اینترنت، می‌توان خانواده و فرزندان را از نگهداری و نگاه به اینترنت محروم کرد؟

همه مراجع: اینترنت از ابزار مشترک محسوب می‌شود و قابلیت استفاده صحیح و ناصحیح را دارد و حاوی مطالب و مضامین خوب و بد است، به همین علت استفاده‌های مشروع از آن اشکالی ندارد و در صورتی که یقین دارید از آن استفاده حرام می‌کنند، می‌توانید آن را منع کنید، اما صرف احتمال یا شک در اینکه از آن به‌صورت حرام استفاده می‌کنند موجب تکلیف نیست، ولی سعی کنید تا جایی که مقدور است کنترل نمایید.[145]

 

امر به معروف پدر و مادر

آیا اجرای امر به معروف و نهی از منکر در مورد والدین، احکام و شرایط خاصی دارد؟

همه مراجع: در امر به معروف و نهی از منکر نسبت به پدر و مادر، واجب است احترام ایشان مراعات شود و هرگونه بی‌احترامی حرام است، و باید با مراعات ادب در صحبت و گفتار نرم و ملایم آنها را به کار خیر دعوت کرد.[146]

 

امر به معروف و دلخوری والدین

اگر والدین را امر به معروف کردیم و به آنها بر بخورد و از ما دلخور شوند، آیا تکلیف امر به معروف ساقط می‌شود؟

همه مراجع: در امر به معروف والدین نباید به آنها بی‌احترامی کرد، و اگر آنها را با سخن نرم و اخلاق نیک امر به معروف کردید و تأثیر نکرد، وظیفه دیگری ندارد.[147]

تبصره. بهتر است در امر به معروف والدین از روش‌های غیرمستقیمی که آن‌ها متوجه کار خطایشان بشوند، استفاده کرد.

 

در آمد حلال

اگر سرپرست خانواده پول حرام وارد زندگی کند در صورتی که افراد تحت تکلف او را نهی از منکر کنند ولی تأثیر نداشته وظیفه اهل این خانه چیست؟ آیا می‌توانند از آن اموال استفاده کنند؟

همه مراجع: اگر یقین نداشته باشید که وسایلی که به خانه می‌آورد از پول حرام است، یعنی درآمد او مخلوطی از حلال و حرام است و شما ندانید این وسایل را با کدام قسمت پول خریده حلال یا حرام، استفاده از آن اموال جایز است و بر شما تکلیفی نیست.[148]

 

والدین تارک خمس

اگر پدری مسئله خمس را رعایت نکند و افراد تحت تکفل او را نهی از منکر کرده ولی او به این کار ادامه دهد، وظیفه افراد تحت تکفل او چیست، آیا می‌توانند آز آن اموال استفاده کنند؟

همه مراجع (به جز خامنه‌ای، تبریزی، سیستانی): اگر یقین نداشته باشند که به اموال او خمس تعلق گرفته، استفاده از آنها جایز و بر آنان تکلیفی نیست و در صورت اطمینان به تعلق خمس به اموال و امتناع او از پرداخت، زن و فرزند می‌توانند با اجازه از مجتهد در اموال مورد حاجت تصرف کنند و خمس اموالی را که مورد مصرف آنها است بر ذمه بگیرند و بعداً بپردازند[149]

آیات عظام خامنه‌ای، تبریزی و سیستانی: بر آنان تکلیفی نیست و می‏توانند از غذای و اموال او استفاده کنند هرچند یقین داشته باشد که خمس به این اموال تعلّق گرفته است و گناه آن بر عهده کسی است که خمس مالش را نداده است.[150]

تبصره 1. برای اجازه گرفتن می‌توانند از طریق تلفن با دفاتر مراجع تماس برقرار کرده، و نسبت به آن مقدار که از آن مال استفاده می‌کنند و مورد مصرف آنها است اجازه بگیرند.

تبصره 2. طبق نظر همه مراجع اگر شک دارند که به اموال پدر خمس تعلّق می‌گیرد، خوردن غذا و استفاده از اموال او اشکال ندارد.

تبصره 3. طبق نظر همه مراجع در معاشرت و استفاده از اموال کسانی که انسان می‌داند خمس مال خود را نمی‌دهند، تا علم به بودن خمس در مال و غذای که به شما می‌دهد ندارید، تصرف در آنها مانعی ندارد.

 

امر به معروف و میهمانی

اگر در دید و بازدید، محرم و نامحرم رعایت نمی‌شود، وظیفه ما چیست؟

همه مراجع: باید آن‌ها را امر به معروف و نهی از منکر کرد و اگر تأثیر نکرد، باید آن مجالس را ترک نمود.[151]

 

امر به معروف و دلخوری

اگر میهمانی همراه با معاشرت با افراد نامناسب و خوردن غذای شبهه دار یا حرام باشد و اگر مخالفت کنیم ممکن است به شدت دلگیر و ناراحت شوند، وظیفه ما چیست؟

همه مراجع: دلخور شدن عذر برای رفع تکلیف نیست و اگر شرایط امر به معروف محقق باشد لازم است امر به معروف کرد.[152]

 

امر به معروف و قطع رابطه

آیا انسان می‏تواند از نظر شرعی با خویشاوندانی که وظایف شرعی را انجام نمی‌دهند، قطع رفت و آمد نمایند؟

همه مراجع: قطع صله رحم جایز نیست ولی اگر احتمال بدهید که ترک معاشرت و رفت و آمد موجب خودداری او از ارتکاب معصیت و باعث بیداری او می‌شود، می‌توان موقّتاً آن را (به عنوان امر به معروف و نهی از منکر) ترک کرد.[153]

تبصره 1. ترک معاشرت در صورتی است که با مراتب دیگر، نتواند از معصیت جلوگیری کند و اگر بشود با شیوه‌های دیگر نهی از منکر کرد، ترک معاشرت جایز نیست.

تبصره 2. اگر نوع خاصی از صله رحم (مثلاً رفت و آمد) با خویشاوند موجب تأیید کار حرام وی یا تشویق آنها بر ارتکاب منکر می‌شود یا مفسده داشته باشد و موجب ابتلای خود فرد به گناه می‌شود، آن نوع صله رحم جایز نیست ولی فرد موظّف است به شیوه دیگری صله رحم (مانند سلام رساندن) را انجام دهد.

تبصره 3. بهتر است در امر به معروف و نهی از منکر اقوام و آشنایان با روش دلسوزانه که مفید و مؤثر مانند موعظه و نصیحت زبان خوش به همراه احسان آنها را ارشاد کرد.

 

وسایل منکر و نماز

اگر در خانه‌ای وسایل منکرات وجود داشته باشد، آیا باعث بطلان نماز می‌شوند؟

همه مراجع: خیر، نماز را باطل نمی‌کند.[154]

 

امر به معروف و کنتور آب، برق

اگر سرپرست خانواده کنتور آب را دستکاری کند،‌ و اعضاء خانواده او را امر به معروف کنند ولی فایده نداشته، تکلیف ایشان نسبت به وضو و غسل با این آب چیست؟

همه مراجع: بر سرپرست خانواده لازم است اجازه سازمان آب و فاضلاب را راجع به استفاده از آن آب تحصیل نمایند، ولی اعضاء خانواده اگر نمی‌توانند از آب دیگری که مباح باشد استفاده نمایند مانع ندارد از آن آب برای وضو، و غسل و سایر تصرفات استفاده کنند.[155]

 

امر به معروف و ایجاد مانع

آیا والدین برای اینکه فرزندشان منکری را ترک کند می‎‌توانند او را در خانه‌ زندانی کنند؟

همه مراجع: در مواردی که برای جلوگیری از وقوع منکر نیاز به اقدامات عملی و اعمال قدرت مانند حبس کردن باشد، احتیاج به اذن حاکم و مسئولین ذیربط و پلیس محلی و دادگاه‌های صالح دارد و واجب است مکلفین در امر به معروف و نهی از منکر به امر و نهی زبانی اکتفا کنند، و در صورت نیاز به توسل به زور، موضوع را به مسئولین ذیربط در نیروی انتظامی و قوه قضائیه ارجاع دهند.[156]

 

امر به معروف و تنبیه دانش آموز

آیا تنبیه دانش آموزانی که درس نمی‌خوانند یا مرتکب منکر و فسادی شده‌اند، توسط معلم یا مسئولین آموزشگاه جایز است؟ و آیا اذن ولی شرط است؟

حضرت امام: تنبیه بدنی دانش آموزان جایز نیست مگر در موارد ضروری آن هم باید طوری باشد که باعث سرخی و کبودی و مجروحیت نشود.[157]

آیت‌الله خامنه‌ای: استفاده از قوه قهریه وظیفه‌ عمومی نیست و چون از نظر قانون آموزش و پرورش زدن دانش‌آموزان ممنوع است، نباید از این روش استفاده کرد.[158]

آیت‌الله فاضل: در مواردی که تأدیب متوقف بر تنبیه بدنی باشد و ولی اذن بدهد، تنبیه به مقداری که موجب دیه نشود، مانعی ندارد. ولی اگر تنبیه بدنی برخلاف مقررات جمهوری اسلامی ایران باشد مطلقاً جایز نیست.[159]

آیت‌الله نوری: خیر، تنبیه بدنی دانش‏آموزان جایز نیست.[160]

آیت‌الله بهجت: با اذن ولیّ، به نحوی که دیه واجب نشود با اقتصار به مقدار ضرورت، جایز است.[161]

آیت‌الله مکارم: زدن دانش‌آموزان جایز نیست، مگر برای تربیت آنها لازم باشد و با اجازه ولیّ صورت گیرد وموجب جراحت و کبودی بدن نشود و چون در وضعیّت فعلی آثار منفی آن بیشتر است، لازم است حتّی الامکان از آن صرف‌نظر شود.[162]

آیت‌الله سیستانی: کتک زدن بچّه نابالغ جایز نیست؛ مگر در صورتی که تمام شرایط زیر مراعات شود:

الف. بچّه، کار حرامی را انجام داده باشد یا سبب اذیّت دیگران یا ضرر رساندن به آنان شده باشد.

ب. ولیّ شرعی بچّه نابالغ یا کسی که از او اجازه دارد، این کار را انجام دهد.

ج. زدن به قصد ادب کردن و تربیت باشد، نه برای تشفّی خاطر (خنک شدن دل).

د. او را بیش از سه ضربه نزند.

ه‍ . زدن، به گونه‌ای نباشد که بدن طفل سرخ شود؛ بلکه آهسته و خفیف باشد.

و. تنها راه ادب کردن و تربیت زدن باشد.

بنابراین، مادر، برادر، خواهر، آموزگارِ بچّه نابالغ، حق زدن او را ندارند؛ مگر اینکه با وجود شروط فوق، از ولیّ شرعی او (پدر یا پدر بزرگ پدری) کسب اجازه کرده باشند.[163]

تبصره 1. از نظر قانون آموزش و پرورش زدن جایز نیست و در این صورت بنابر نظر همه مراجع تنبیه بدنی جایز نمی‌باشد، ولی توبیخ و تنبیه که بدنی نباشد مثلاً نوشتن مشق بیشتر و حفظ کردن بیشتر از بقیه اشکال ندارد.

تبصره 2. اگر کتک زدن باعث سرخ شدن یا کبود شدن یا سیاه شدن بدن بچّه نابالغ گردد، دیه دارد و مقدار دیه آن، در احکام دیات بیان شده است.

 

فصل چهارم

 

امر به معروف و محیط دانشگاهی

 

امر به معروف و گناه هم اتاقی

اگر هم اتاقی‌هایم مرتکب گناهانی (مثل پاستور بازی) شوند و هر چه نهی از منکر کردم قبول نمی‌کنند،
آیا باید اتاقم را عوض کنم، اگر نتوانستم چه؟

همه مراجع: باید آنها را نهی از منکر کنید و اگر از اعمال خود دست برنداشتند، در صورت توان نباید در یک اتاق با آن‌ها زندگی کنید.[164]

 

امر به معروف و موسیقی ناخواسته

بعضی وقت‌ها در خوابگاه، بچه‌ها موسیقی باصدای بلند گوش می‌دهند در حالی‌که شرایط امر به معروف نیست، آیا اینکه ما ناخواسته مجبور می‌شویم بعضی از موسیقی‌ها رو گوش بدهیم، کار حرامی کردیم؟

همه مراجع: آنچه حرام است گوش دادن به موسیقی است؛ ولی شنیده شدن آن بدون توجه، اشکال ندارد.[165]

تبصره. به گوش خوردن صدای موسیقی حرام یا غنا، به خودی خود حرام نیست و چنانچه برای آنکه بخواهد خود را از گوش فرا دادن به آن صدا باز دارد، لازم باشد مشغول امر دیگری مثل کتاب خواندن یا گفتن ذکر و مانند آن باشد، باید این کار را انجام دهد.

 

امر به معروف و ارفاق نمره

اگر بعضی از اساتید برای ایجاد رقابت یا علت دیگری به برخی شاگردان نمره ارفاق کنند،‌ آیا ما اجازه داریم آنها را امر به معروف کنیم؟

همه مراجع: اگر با ارفاق نمره حق و حقوقی از دیگران ضایع شود، جایز نیست اینکار را انجام دهند، و در صورت وجود شرایط باید آنها را نهی از منکر کرد.[166]

تبصره. تا جایی که ممکن است، باید به گونه‌ای نهی از منکر کرد که مستلزم بی‌حرمتی به استاد نشود.

 

امر به معروف و اساتید زن 

بعضی از اساتید زن که در کلاس درس حضور پیدا می‌کنند پوشش مناسبی ندارند و حجاب شرعی را رعایت نمی‏کنند، تکلیف دانشجویانی که به ناچار برای دریافت درس و مطلب به او نگاه می‌کنند، چیست؟

همه مراجع(به جز صافی): نگاه کردن به صورت و دست‌ها تا مچ، اگر بدون قصد لذت باشد مانعی ندارد و اگر جای از بدن او به غیر از صورت و دست‏ها باز باشد، نگاه عمدی چه با قصد لذت و چه بدون آن جایز نیست.[167]

آیت‌الله صافی: نگاه کردن به بدن زن نامحرم حرام است و نگاه کردن به صورت و دست آنان اگر به قصد لذت باشد حرام است و بدون قصد لذت هم بنابر احتیاط ترک آن لازم است.[168]

تبصره 1. اگر به طور اتفاقی به قسمت‌های که باید بپوشاند مانند مو و گردن و نپوشانده نگاه کرد، اشکال ندارد ولی نباید آن نگاه را تکرار کند و یا ادامه دهد.

تبصره 2. نگاه به چهره معلم اگر موجب فساد شود یا انسان بترسد که به حرام بیفتد، جایز نیست.

تبصره 3. اساتید خانم باید خود را از نگاه نامحرم حفظ کنند و حجاب را رعایت نمایند، مگر اینکه تمام شاگردان دختر باشند و در معرض دید نامحرم نباشند.

 تبصره 4. طبق نظر برخی از مراجع اگر این افراد متهتک باشند یعنی زن‌های بی‌باک که اگر کسی آنها را امر به حجاب نماید اعتنا نمی‌کنند، نگاه کردن به آنها اشکال ندارد، مشروط به آنکه بدون شهوت و ترس وقوع در حرام باشد.

تبصره 5. در مواردی که اساتید زن در کلاس درس حجاب شرعی را رعایت نمی‏کند یا با لباس‌های تحریک کننده حضور پیدا می‌کنند باید با هماهنگی مسؤولین دانشگاه جلو این گونه مسائل را گرفت تا دانشجویان به مشکل برخورد نکنند و اساتید به وظیفه شرعیّه خودشان عمل نمایند.

 

امر به معروف اساتید مرد  

تدریس معلم مرد در کلاس‌های دخترانه که برخی حجاب را رعایت نمی‌کنند و نهی از منکر تأثیر نداره چه حکمی داره؟

همه مراجع (به جز صافی): نگاه کردن به صورت و دست‌ها تا مچ، اگر بدون قصد لذت باشد مانعی ندارد و اگر جای از بدن آنها به غیر از صورت و دست‏ها (مانند مو و گردن) باز باشد، نگاه عمدی چه با قصد لذت و چه بدون آن جایز نیست، و تدریس کردن با نبود مفسده و مراعات موازین شرعیّه إشکال ندارد.[169]

آیت‌الله صافی: نگاه کردن به بدن زن نامحرم حرام است و نگاه کردن به صورت و دست آنان اگر به قصد لذت باشد حرام است و بدون قصد لذت هم بنابر احتیاط ترک آن لازم است.[170]

تبصره 1. اگر به طور اتفاقی به قسمت‌های که باید بپوشانند مانند مو و گردن و نپوشاندن نگاه کرد، اشکال ندارد ولی نباید آن نگاه را تکرار کند و یا ادامه دهد.

تبصره 2. تجربه نشان داده استفاده از دبیران همجنس، هم برای تعلیم و هم برای راحتی شاگردان، بهتر و کارآمدتر است.

تبصره 3. در صورتی که تدریس مفسده دارد و به صورت دخترها نگاه هوس آلود و شهوانی می‌کند، باید تدریس را به شخص دیگری واگذار کند.

تبصره 4. طبق نظر برخی از مراجع اگر این افراد متهتک باشند یعنی زن‌های بی‌باک که اگر کسی آنها را امر به حجاب نماید اعتنا نمی‌کنند، نگاه کردن به آنها اشکال ندارد، مشروط به آنکه بدون شهوت و ترس وقوع در حرام باشد.

 

امر به معروف و حراست دانشگاه

با توجه به این‌که وظیفه حراست دانشگاه، برخورد با شیوع منکراتی مانند بدحجابی است.‌ آیا امر به معروف از دانشجویان ساقط است و اگر مسئولین حراست کم‌توجه یا بی‌توجه باشند وظیفه دانشجویان چیست؟

همه مراجع: امر به معروف و نهی از منکر وظیفه همه مکلفین است و به صنف خاصی از مردم اختصاص ندارد و وجود حراست دانشگاه سلب مسؤولیت از دیگران نمی‌کند، وظیفه جوانان مؤمن در دانشگاه‌ها در برابر مفاسدی که در بعضی مکان‌ها مشاهده می‏کنند، این است که ضمن دوری جستن از ابتلا به مفاسد، در صورت تمکّن و تحقق شرایط امر به معروف و نهی از منکر به مقدار توان خود مبادرت به انجام این فریضه کنند.[171]

تبصره. بهتر است این فریضه طوری انجام بگیرد که نظم دانشگاه‌ها و مؤسّسات به هم نخورد.

 

امر به معروف و اخراج از دانشگاه

اگر امر به معروف و نهی از منکر باعث اخراج از دانشگاه بشود، چه حکمی داره؟

همه مراجع: به طور کلی اگر خوف دارد که در صورت اقدام به امر به معروف و نهی از منکر ضرر قابل توجهی متوجه او شود، انجام آن واجب نیست.[172]

تبصره 1. چنانچه بتواند و مفسده و ضرر نداشته باشد، لازم است از طرق غیر مستقیم اقدام نماید.

تبصره 2. اگر منکر از کارهایی باشد که شارع مقدّس هرگز به وقوع آن راضی نیست باید در راه آن، ضررها و دشواری‌ها را تحمّل نمود، و امر به معروف کرد. به طور کلّی در این گونه موارد، ضرری که متوجّه فرد یا مسلمانان دیگر می‌شود، با خوبی و بدی آن عمل (معروفی که ترک یا منکری که انجام می‌شود)، از نظر درصد احتمال و اهمّیّت مورد آن، مقایسه و بررسی می‌گردد و گاهی در صورت ضرر هم، وظیفه امر به معروف و نهی از منکر ساقط نمی‌شود.

 

امر به معروف و لپ‌تاپ

دوستم گاهی لپ‌تاپم را برای کارهای دانشگاه قرض می‌گیرد و گاهی نیز با آن موسیقی گوش می‌دهد، نهی از منکر هم تأثیری ندارد. آیا باید به او بگویم که راضی نیستم موسیقی حرام گوش کنی؟

همه مراجع: بله باید به او بگوید، و بر او واجب است که از منافع که شما مشخص می‌کنید استفاده کند و بیشتر از آن برایش جایز نیست و اگر به حرف شما گوش نکرد آن را پس بگیرد و دیگر لپ‌تاپ را به او قرض ندهید.[173]

تبصره. اعانت بر اثم و کمک به گناه، جایز نیست، همچنین مسلمان مجاز نیست مقدمات و اسباب کارهای حرام را برای دیگران فراهم کند.

 

امر به معروف یا ادامه تحصیل

اگر امر به معروف و نهی از منکر با تحصیل و درس محصل و دانشجو تعارض داشته باشد کدام مقدم است؟ برود در خوابگاه و کتابخانه درس بخواند یا برود بیرون و در جامعه امر به معروف کند؟

همه مراجع: تحصیل و امر به معروف هر دو واجب هستند، باید دقت داشت که گفتنِ به زبان تنها یکی از راه‌های امر به معروف و نهی از منکر است و برای جلوگیری از گناه می‌توان شیوه‌های مختلفی را اجراء کرد، مانند نشر کتاب، نوشتن مقاله، تدریس و... که با تحصیل تعارض ندارند، همچنین باید دانست که امر به معروف مانند هر تکلیفی شرایطی دارد که یکی از آنها قدرت است و در صورت داشتن قدرت و تمکّن واجب می‌شود و اگر شما نتوانید یا باعث ضرر و اختلال در زندگی شود واجب نیست و فقط آن مقداری که باعث اختلال در زندگی و تحصیل نمی‌شود واجب است.[174]

تبصره. مکلف وظیفه ندارد که تمامی منکرهای که در تمام شهر اتفاق می‌افتد را نهی از منکر کند بلکه فقط آن مقدار که در حد توان و وسع او است بر او واجب است.

 

امر به معروف و تقلب

اگر ببینیم در جلسه امتحان شخصی دارد تقلب می‌کند، وظیفه چیست، آیا باید نهی از منکر کنیم؟

همه مراجع: انجام تقلب و حیله نوعی منکر و گناه است و نهی از منکر در صورت وجود شرایطش واجب است.[175]

 

 

امر به معروف و نظام اسلامی

 

امر به معروف و اهانت به نظام

کاری‌های که بعضی در راستای توهین به نظام می‌کنند چه حکمی دارد و آیا امر به معروف و نهی از منکر در این موارد واجب است؟

همه مراجع: هر عملی که موجب بدنام شدن چهره جمهوری اسلامی که در برابر کفر و استکبار جهانی ایستاده است، شود به نفع اسلام و مسلمین نیست. بنابراین، سخنانی که موجب تضعیف نظام جمهوری اسلامی باشد جایز نیست، و انجام نهی از منکر در صورت وجود شرایط آن واجب است.[176]

 

تخلفات مسئولین

اگر کارکنان ادارات در محل کار خود تخلفات اداری و شرعی مسئولین مافوق را مشاهده کنند و بترسند با نهی از منکر احتمال کسر حقوق و مزایا باشد، آیا تکلیف از آنها ساقط می‏شود؟

همه مراجع: اگر شرایط امر به معروف و نهی از منکر وجود داشته باشد، باید امر به معروف و نهی از منکر کنند، در غیر این صورت تکلیفی در آن مورد ندارند. همچنین با وجود خوف از ضرر هم تکلیف از آنان ساقط می‏شود، این حکم در مواردی است که حکومت اسلامی حاکم نباشد. ولی با وجود حکومت اسلامی که اهتمام به اجرای این فریضه الهی دارد، بر کسی که قادر بر امر به معروف و نهی از منکر نیست، واجب است که نهادهای مربوطه را که از طرف حکومت برای این کار اختصاص یافته‏اند، مطلع نماید و تا کَنده شدن ریشه‏های فاسد که فساد آور هم هستند، موضوع را پیگیری کند.[177]

 

کم کاری کارکنان

اگر ببینیم کارمندی به علت کم‌کاری و... حقوق ارباب رجوع را ضایع می‌کنند و یا به بیت‌المال ضرر می‌زنند،‌ آیا همین قدر که اشتباهاتشان را به رئیس اداره بگوییم کافی است یا باید آنها را امر به معروف کنیم؟

همه مراجع: اول به خود او تذکّر دهید و اگر تذکر را نپذیرفت، باید به مسئولان امر گزارش داد.[178]

 

امر به معروف و تاکسی

گاهی که سوار تاکسی می‌شویم به برخی از مسئولین دشنام می‌دهند یا افرادی را بالا می‌برند و افراد را می‌کوبند یا بحث‌های غیرعلمی می‌کنند یا پشت سر افراد معروف مانند بازیگران سینما و بازیکن‌های فوتبال صحبت می‌کنند، وظیفه ما چیست؟

همه مراجع: اگر مرتکب گناه و منکر می‌شوند مانند غیبت و توهین و دشنام، در صورت وجود شرایط و ضرر نداشتن لازم است نهی از منکر کنید.[179]

 

امر به معروف و تخلف از قانون

آیا تخلف از قانون حرام است؟ آیا آیین‌نامه‌ها دانشگاه و یا مقررات مراکز هم مانند قانون است؟

همه مراجع(به جز بهجت): مخالفت با قوانین و مقررات و دستورات دولت اسلامی که به‌طور مستقیم توسط مجلس شورای اسلامی وضع شده و مورد تأیید شورای نگهبان قرار گرفته‏اند و یا با استناد به اجازه قانونی نهادهای مربوطه وضع شده‏اند، جایز نیست.[180]

آیت‌اللَّه بهجت: در موارد مختلف حکم تفاوت می‏کند.[181]

 

قوانین راهنمایی و رانندگی

آیا رعایت قوانین راهنمایی و رانندگی واجب شرعی است و ترک آن منکر محسوب می‌شود و باید شخصی که مرتکب آن می‌شود را نهی از منکر کرد؟

همه مراجع (به جز بهجت): مخالفت با قوانین و مقررات و دستورات دولت اسلامی که به‌طور مستقیم توسط مجلس شورای اسلامی وضع شده و مورد تأیید شورای نگهبان قرار گرفته‏اند و یا با استناد به اجازه قانونی نهادهای مربوطه وضع شده‏اند، جایز نیست.[182]

آیت‌اللَّه بهجت: تا به مقداری که اگر تخلف کند، سبب بروز تصادف و اختلال نظم می‌شود و یا در آن احتمال خطر یا ضرر برای خود یا دیگری می‌باشد، رعایت آن واجب است.[183]

 

امر به معروف و رادیو و تلویزیون

آیا پخش برنامه یا موزیکی از صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران، می‌تواند دلیل بر مجاز بودن آن باشد؟ و آیا می‏توان گفت تمام آهنگ‌هایی که از رادیو و تلویزیون پخش می‏شوند از نظر شرعی جایز است و مورد تأیید می‏باشند؟

همه مراجع: پخش برنامه و آهنگ و موسیقی از صدا و سیما، دلیل بر مجاز بودن آن نیست، اگر افراد شنونده و بیننده تشخیص دهند موسیقی که از رادیو و تلویزیون پخش می‏شود از نوع موسیقی مطرب لهوی مناسب با مجالس لهو و گناه است و یا دیدن فیلمی که از تلویزیون پخش می‏شود، مَفسده دارد، دیدن و شنیدنِ آنها برای آنان جایز نیست و مجرّد پخش از رادیو و تلویزیون حجّت شرعی برای جواز محسوب نمی‏شود.[184]

 

 

امر به معروف و جبران ضررها

 

امر به معروف و ضرر سهوی   

اگر هنگام امر به معروف، به اموال طرف مقابل از روی خطا و سهو خسارتی وارد شود، آیا فرد آمر ضامن است؟

همه مراجع: اگر نهی از منکر باعث آن شود که ضرری به اموال گنهکار بخورد مثلاً جام شرابش بشکند در صورتی‌که این‌گونه ضررها از نظر عرف لازمه جلوگیری باشد، شخص ناهی از منکر ضامن آن نیست.[185]

تبصره 1. اگر در اثر اهمال خود شخص گنهکار خسارتی به اموالش وارد شود، ناهی از منکر ضامن نیست.

تبصره 2. اگر در نهی از منکر از مقدار لازم تعدی و این تعدی منجر به آن شود که ضرری بر مرتکب منکر برسد ناهی از منکر ضامن است.

 

امر به معروف و دریافت حقوق

اگر صاحب کار من در برخی از معاملات رعایت موازین شرعی را نکند و من تا جایی که میتوانم نهی از منکر کنم، آیا حقوقی که من می‌گیرم اشکال دارد؟

همه مراجع: اگر کار شما در آنجا کار حلالی باشد، و یقین به حرام بودن عین آن حقوق نداشته باشید، یعنی با اینکه درآمد صاحب کار مخلوطی از حرام و مباح است و حقوق شما نیز مستقیماً از همین درآمد پرداخت می‌شود ولی به خاطر این که پول‌ها را با هم مخلوط است نمی‌دانید این حقوق از حلال است یا از حرام، حقوقی که می‌گیرید اشکالی ندارد.[186]

 

امر به معروف و اخراج از کار

آیا ترک امر به معروف و نهی از منکر به‌خاطر ترس از اخراج از کار، جایز است؟

همه مراجع: به طور کلی اگر خوف دارد که در صورت اقدام به امر به معروف و نهی از منکر ضرر قابل توجهی متوجه خود او شود، انجام آن واجب نیست.[187]

تبصره 1. چنانچه بتواند و مفسده و ضرر نداشته باشد، لازم است از راه‌های غیرمستقیم اقدام نماید.

تبصره 2. اگر امر به معروف و نهی از منکر در اداره باعث شود که انسان از مزایایی همچون اضافه کار و یا پاداش‌های دیگر محروم شود، در صورتی که موجب ضرر و زیان مهمّی نشود واجب است.

 

احتمال ضرر امر به معروف

در امر به معروف و نهی از منکر باید بداند که ضرر دارد تا تکلیف ساقط شود یا احتمال ضرر هم برای اسقاط تکلیف کافی است؟

همه مراجع: با احتمال عقلایی به ضرر و مفسده، امر به معروف و نهی از منکر ساقط می‌شود ولی صرف احتمال ضعیف ضرر، رافع تکلیف نیست.[188]

 

امر به معروف و اختلال زندگی

آیا در مقابل هر گناهی که می‌بینیم باید نهی از منکر کنیم در این صورت وقتی برای انجام دیگر تکالیف نداریم و در تمام امور زندگی اخلال ایجاد می‌شود؟

همه مراجع: امر به معروف و نهی از منکر، تا جایی که باعث ضرر مالی قابل توجّه یا سختی و اختلال در زندگی نشود، واجب است.[189]

 

امر به معروف و از بین بردن منکرات

آیا از بین بردن وسایل منکرات مانند سی دی مبتذل یا شکستن ظرف شراب باید با اذن و اجازه صاحب آنها باشد؟ و اگر بدون رضایت صاحبان آنها حذف کنیم چه حکمی دارد؟

همه مراجع: محو و انعدام وسایل منکر باید با اجازه مالک یا حاکم شرع باشد و در صورت وجود اذن و اجازه حاکم شرع نیازی به اجازه و رضایت صاحب وسایل منکر نیست.[190]

 

امر به معروف و جریمه مالی

آیا حکومت اسلامی می‌تواند اشخاصی که مرتکب فحشاء و منکر می‌شوند را جریمه مالی کند؟

همه مراجع: واجب است که از مداومت زبانی بر امر به معروف و نهی از منکر با رعایت شرایط آن غفلت نشود در صورت ناامیدی از تأثیر امر به معروف زبانی نسبت به آنان،‌ اگر بر حسب مقررات قانونی، جریمه مالی این‌گونه افراد مجاز باشد، باید در مورد آنان اجرا شود.[191]

 

روش‌های امر به معروف

 

امر به معروف علنی

آیا امر به معروف و نهی از منکر باید در ملاء عام باشد یا در خفا؟

همه مراجع: مهم این است که تأثیر بگذارد. زیرا امر و نهی برای محقق شدن غرضی است؛ بنابراین اگر جری شده است و چنانچه در خفا بگوییم اثر ندارد و در ملأ عام امر کنیم اثر می‌کند، باید در ملأ عام (با حفظ شرایط و مراحل) باشد. اگر هم در خفا امر کنیم اثر می‌گذارد، فقط به خودش بگوییم.[192]

 

امر به معروف غیر مستقیم

اگر به فرد گنهکار توسط شماره ناشناس یا ایمیل ناشناس پیام بدهیم و او را نهی کنیم،‌ آیا امر به معروف و نهی از منکر محسوب می‌شود؟

همه مراجع: امر به معروف و نهی از منکر فقط با گفتن نیست بله گاهی بهتر است غیر مستقیم انتقال داده شود مثلاً نامه ناشناس نوشته شود، و وظیفه این است که به شیوه‌های مختلف که مؤثر باشد عمل کرد.[193]

تبصره. گفتن به زبان تنها یکی از راه‌های امر به معروف و نهی از منکر است و شیوه‌های مختلفی در این عصر برای جلوگیری از گناه موجود است و گاهی وقت‌ها باید شیوه‌های مختلف را اجرا کرد مانند نشر کتاب، نوشتن مقاله، فرستادن پیامک و ساختن فیلم و ... همه این‌ها راه‌های مختلفی برای امر به معروف و نهی از منکر است.

 

امر به معروف به روش جایگزین

اگر حواس فردی را که در حال انجام گناه است را به جای دیگر مشغول کنیم مثلاً تلویزیون را برای افرادی که غیبت می‌کنند روشن کنیم تا غیبت نکند، ‌آیا نهی از منکر انجام دادیم؟

همه مراجع: هدف از امر به معروف و نهی منکر به پا داشتن واجب‌ و جلوگیری از حرام‌ می‌باشد، و انجام اینکار با وسایل صحیح طبق موازین اسلام، اشکال ندارد.[194]

 

امر به معروف و اطلاع خانواده

اگر بدانیم کسی مرتکب منکری می‌شود، آیا موظفیم به خانواده‌اش بگوییم؟

همه مراجع (به جز مکارم و سیستانی): اگرخودتان بگویید در او اثر می‌گذارد، در اینجا نباید گناه کسی را به دیگری گفت، اما اگر این گفتن اثر و فایده‌ای ندارد، در این صورت اگر با گفتن به خانواده‌اش، جلوی منکر گرفته می‌شود و مفسده‌ای هم پیش نمی‌آید، می‌توان به خانواده‌اش گفت.[195]

آیت‌الله سیستانی: خیر ولی به خودش تذکر دهید حتی اگر شده با ترساندن باشد.[196]

آیت‌الله مکارم: ابتدا با لحنی خوش او را امر به معروف و نهی از منکر نموده و چناچه از این کارش دست بر نداشت او را تهدید به اطلاع دادن به مقام قضائی یا بزرگ‌ترهایش نمایید.[197]

 

امر به معروف اینترنتی

اگر ما فقط در فضای اینترنت با جنس مخالف ایجاد رابطه کنیم و قصدمان این باشد که آنها را متدین کنیم و بتوانیم روی آنها تأثیر بگذاریم، آیا این کار اشکال دارد؟ آیا می‌توان این‌گونه امر به معروف کرد؟

همه مراجع: در صورتی که خوف فتنه و کشیده شدن به گناه وجود داشته باشد، جایز نیست.[198]

 

امر به معروف و مسئولیت نخبگان

آیا کسانی که در میان جامعه دارای شخصیت و مقام و نفوذ هستند و مردم از آنها الگو می‌گیرند، نسبت به امر به معروف و نهی از منکر وظیفه‌ سنگین‌تر دارند؟

همه مراجع: کسانی که در جامعه دارای شخصیت علمی و مقام و نفوذ هستند در پیشبرد امر به معروف نقش بسیار دارند، لذا اگر این اشخاص احتمال بدهند امر به معروف و نهی از منکر آنان، مؤثّرتر است، واجب است امر و نهی کنند.[199]

 

امر به معروف با لبخند

آیا لبخند زدن هم می‌تواند نوعی امر به معروف و نهی از منکر باشد؟ مثلاً اگر شخصی بی‌احترامی کند و یا مسخره کند با لبخند معنادار، اشتباه او تذکر داده شود.

همه مراجع: اگر لبخند معناداری باشد، به طوری که خطاکار به اشتباه خودش پی ببرد و احتمال بدهیم که چنین برخوردی اثر می‌کند جایز است از این راه وارد شد [البته لبخند به غیرهمجنس چه بسا مفسده داشته باشد و حرام است].[200]

 

امر به معروف با برنامه مبتذل

آیا به منظور جذب جوانان و نرفتن آنان به سمت برنامه‏های مبتذل ماهواره‏ای، جایز است از باب دفع افسد به فاسد، در برنامه‌های تلویزیون بعضی از حدود اسلامی رعایت نشود؟

همه مراجع: خیر، جایز نیست برای نهی از منکر از عملی حرام استفاده کرد بلکه باید از طریق صحیح شرعی و قانونی که تأثیر داشته باشد امر به معروف و نهی از منکر کرد.[201]

 

دیدن منکر برای نقد و آسیب شناسی

آیا برای نقد و آسیب شناسی منکرات می‌توان دست به کارهایی بزنیم که در حالت عادی گناه است مثلاً کتاب‌هایی ضاله را بخوانیم یا برنامه‌های ماهواره را ببینیم تا افراد را با ماهیت آنها آشنا کنیم؟

همه مراجع: خواندن و نگهداری کتب، روزنامه و مجلات گمراه کننده. و دیدن و شنیدن برنامه‌های گمراه کنند ماهواره و رادیو‌های بیگانه جایز نیست، مگر برای پاسخگویی و ردّ مطالب آن برای کسی که قدرت علمی و شایستگی این کار را داشته باشد.[202]

تبصره. کتاب الکترونیکی، صفحات شبکه‌های اجتماعی و فیلم و کلیپ دارای محتوای گمراه کننده، همین حکم را دارند.

 

استفاده از دروغ

آیا می‌توان امر به معروف و نهی از منکر را به وسیله کار حرامی مانند دروغ انجام داد. مثلاً فردی که همیشه گناهی را انجام می‌دهد و به نهی دیگران توجه ندارد،  به دروغ به او بگویم افرادی که این گناه را کرده‌اند به فلان بیماری مبتلا شدند،‌ تا او بترسد و آن کار را نکند؟

همه مراجع: جایز نیست برای نهی از منکر از عملی حرام نظیر ناسزا و دروغ و اهانت استفاده کرد زیرا خود این‌ها منکرند، مگر اینکه گناه بسیار بزرگی باشد و جز از این راه‌ها نمی‌شود از آن جلوگیری کرد.[203]

 

امر به معروف و تیکه انداختن

آیا به عنوان نهی از منکر می‌توان به شخصی که منکر را انجام می‌دهد، تیکه انداخت یا متلک گفت یا او را تمسخر کرد؟

همه مراجع: جایز نیست برای نهی از منکر از رفتار تندی مانند ناسزا و تیکه انداختن و اهانت و تمسخر استفاده کرد زیرا خود این‌ها منکرند، مگر اینکه گناه بسیار بزرگی باشد و جز از این راه‌ها نمی‌شود از آن جلوگیری کرد.[204]

 

 

امر به معروف گروهی

در جایی که یک گناه زیاد شده و شیوع پیدا کرده و امر به معروف به‌صورت فردی نیز تأثیر ندارد، آیا تشکیل گروهی برای امر به معروف واجب است؟

همه مراجع: اگر اقامه معروف و جلوگیری از منکر موقوف و محتاج تشکیل گروه باشد، بر مکلفین واجب است چنین گروه‌هایی را تشکیل دهند.[205]

تبصره. این افراد باید آموزش‌های لازم در زمینه امر به معروف و نهی از منکر و شرایط و ظرافت‌های آن را ببینند و رعایت احکام و ادب اسلامی را در هر حال بنمایند.

 

امر به معروف و اجتماعات

اگر اقامه معروف و جلوگیری از منکر موقوف بر اجتماع جمعی از مکلفین باشد، آیا واجب است اجتماع کنند؟

همه مراجع: بله، واجب است.[206]

 

امر به معروف و یاری دیگران

اگر فردی قیام به امر به معروف و نهی از منکر کند و مؤثّر واقع نشود و نیاز به همکاری و یاری داشته باشد آیا بر دیگران واجب است او را یاری کنند؟

همه مراجع: اگر دیگران احتمال بدهند امر به معروف و نهی از منکر آنان، مؤثّر است، بر آنان واجب است یاری نمایند.[207]

 

امر به معروف عمومی

اگر در مجلسی برخی از افراد مرتکب گناهی شوند و ما ندانیم چه کسانی بودند آیا می‌توان همه آنها را
به صورت عمومی نهی از منکر کرد؟

همه مراجع: واجب است نهی از منکر کرد اما باید از عباراتی استفاده کرد که شامل مرتکب بشود مثلاً بگوید هرکس که شراب می‌نوشد باید این عمل را ترک کند و نهی همه افراد یا خصوص بعضی از آنها واجب نیست بلکه جایز هم نیست، در کل باید طوری بگوید که باعث هتک حرمت آن افراد نشود.[208]

 

امر به معروف و غیبت همکاران

اگر دو نفر از همکاران در فاصله نزدیک یا در اتاق کناری ما باشند و پشت سر شخصی حرف بزنند و غیبت کنند، و ما صدای آنها را بشنویم آیا باید برویم و آنها را نهی از منکر کنیم؟

همه مراجع: نهی از غیبت با وجود شرایطِ نهی از منکر، واجب می‌باشد.[209]

تبصره. اگر شرایط نهی از منکر نباشد و شما نتوانید نهی از منکر کنید، چنانچه به غیبت گوش ندهید و بدون اختیار صدای آن‎ها به گوش شما برسد، اشکال ندارد.

 

امر به معروف و مخفی کردن منکرات

آیا می‌توانیم وسایل منکرات افراد را مخفی کنیم تا دیگر نتوانند از آن استفاده کنند؟

همه مراجع: امر به معروف و نهی از منکر، اگر متوقف بر تصرّف در مال کسی که فعل حرام را به‌جا آورده باشد، احتیاج به اذن حاکم و مسئولین ذیربط و پلیس محلی و دادگاه‌های صالح دارد.[210]

 

 

امر به معروف و حذف منکرات

بعضی مواقع دیده می‌شود که در تلفن همراه بعضی جوانان فیلم‌های مبتذلی وجود دارد که باعث انحراف است و منجر به انجام گناه می‌شود، ‌آیا پاک کردن و حذف این‌ها از باب نهی از منکر لازم است؟

همه مراجع: محو محتویات باطل برای جلوگیری از استفاده حرام از آن، جایز است، ولی این کار منوط به اجازه مالک یا حاکم شرع است.[211]

 

محطیهای آموزشی و امر به معروف

اگر در محیط‌های آموزشی مانند مدرسه، دانشگاه و پادگان‌ها، برخی افراد تصاویر یا وسایلی منافی عفّت عمومی بیاورند، آیا مسئولین می‌توانند آن وسایل را از بین ببرند؟

همه مراجع: بله، می‌توانند آنها را از بین ببردند.[212]

تبصره. چون از نظر قانون حکومت اسلامی آوردن وسایل گناه به امکان عمومی مانند مدرسه و پادگان و اشاعه منکر ممنوع است، و اجازه از بین ببردند آنها به مسئولین این امکان داده شده، لذا مسئولین مجاز به این‌کار هستند.

 

 پی نوشت ها

______________________________

[1]. خامنه‌ای، سایت، احکام موضوعی، امر به معروف؛ سیستانی، توضیح المسائل، ج1، م 2201؛ تبریزی، استفتاءات، س 984؛ نوری، توضیح المسائل، امر به معروف.

[2]. آل عمران (3)، آیه 110.

[3]. آل عمران (3)، آیه 104.

[4] . توبه ()، آیه 71.

[5]. بحارالانوار، ج 90، ص 378.

[6]. نهج البلاغه، کلمات قصار، ش 374.

[7]. کافی، ج 5، ص 56.

[8]. شهید مطهری، مجموعه آثار، ج 20، ص 198؛‌ امام، تحریر الوسیله، کتاب امر به معروف؛ نوری، توضیح المسائل، امر به معروف؛ خامنه‌ای، سایت، احکام موضوعی، امر به معروف.

[9]. آل عمران( 3)، آیه 113 و 114.

[10]. لقمان( 31)، آیه 17.

[11]. طه( 20)، آیه 43 و 44.

[12]. امام، توضیح المسائل، م 2786 و 2791؛ خامنه‌ای، اجوبة، س 1057 و 1060؛ مکارم، توضیح المسائل، 2414؛ امام، استفتاءات، ج1، امر به معروف، س 1؛ بهجت، توضیح المسائل، م 1608 و استفتاءات، امر به معروف، س 441؛ سیستانی، توضیح المسائل، ج 1، م 2202 و 2215؛ صافی، توضیح المسائل، م 2860 و 2862 ؛‌ نوری، توضیح المسائل، م 2784 و 2789؛ دفتر مراجع.

[13]. خامنه‌ای، اجوبه، س 1393 و استفتاءات جدید، س 1256 و سایت، احکام موضوعی، امر به معروف؛ تبریزی، استفتاءات، س 2252؛ نوری، استفتاءات، ج 1، س 1109؛ سیستانی، توضیح المسائل، ج1، م 2224 (ش 54)؛ وحید، توضیح المسائل، م 2073؛ فاضل، استفتاءات، ج 1، س 2193؛ بهجت، استفتاءات، خرید و فروش محصولات فرهنگی، س 694؛ دفتر مراجع.

[14]. امام، تحریر الوسیله،‌ کتاب امر به معروف، ‌القول فی شرائط وجوبهما، شرط اول، م 8؛ صافی، 300 پرسش، ج2، س 296؛‌ خامنه‌ای، سایت، احکام موضوعی، امر به معروف؛ سیستانی، توضیح المسائل، ج1، امر به معروف، م 2204؛ دفتر مراجع.

[15]. امام، تحریر الوسیله، امر به معروف، گفتار در شرایط وجوب، شرط چهارم، م 24 و شرط اول، م 3؛ سیستانی، توضیح المسائل، ج 1، م 2222؛ خامنه‌ای، اجوبة، س 729 و سایت، احکام موضوعی، امر به معروف؛ صافی، توضیح المسائل، م 2862؛ بهجت، استفتاءات، احکام نماز، س 470؛ دفتر مراجع.

[16]. امام، توضیح المسائل، م 2791 و تحریر الوسیله، امر به معروف، شرایط وجوب؛ خامنه‌ای، اجوبه، س1057 و سایت احکام موضوعی، امر به معروف؛ بهجت، توضیح المسائل، م1608؛ فاضل،‌ توضیح المسائل، م2124؛ وحید، توضیح المسائل، م 2069؛ نوری، توضیح المسائل، م 2789؛ صافی، توضیح المسائل، م2862؛‌ سیستانی، توضیح المسائل، ج1، م 2202 و 2205؛ مکارم، توضیح المسائل، م 2414.

[17]. توضیح المسائل مراجع، م 2786 و 2791؛ خامنه‌ای،‌ اجوبه الاستفتاءات،‌ س 1067؛‌ سیستانی، توضیح المسائل، ج1، م 2225 و 2228 و 2231؛ دفتر مراجع.

[18]. امام، استفتاءات، ج 2،( مکاسب محرمه)، س 31؛ خامنه‏ای، اجوبة الاستفتاءات، س 1140؛ فاضل، جامع المسائل، ج 1، س 999؛ مکارم، استفتاءات، ج 1، س 520؛ بهجت،، استفتائات، موسیقی، 1756، تبریزی، استفتاءات، س 1060؛ سیستانی، منهاج الصالحین، ج 2، م 20؛ صافی، جامع الاحکام، ج 1، س 1018 و 1007 و 998 و 997دفتر: نوری و وحید.

[19]. خامنه‌ای، سایت،‌ احکام موضوعی، امر به معروف؛ صافی، توضیح المسائل، م 2864؛ مکارم، توضیح المسائل، م 2414؛ دفتر مراجع.

[20]. توضیح المسائل مراجع، م 2791؛‌ امام،‌تحریر، امر به معروف،‌ گفتار در شرایط وجوب،‌ شرط سوم، م4؛ خامنه‌ای، سایت، احکام موضوعی، امر به معروف؛ سیستانی، توضیح المسائل، ج1، م 2207 و 2208؛‌ دفتر مراجع.

[21]. امام، تحریر الوسیله، امر به معروف، گفتار در شرایط وجوب، شرط چهارم، م 20 ؛ خامنه‌ای، سایت، احکام موضوعی، امر به معروف؛ بهجت،‌ استفتاءات، احکام امر به معروف، س 445 و 476؛ وحید، منهاج الصالحین، ج 2، م 1272 و 1275؛ تبریزی، منهاج الصالحین، ج 1، م 1272 و 1275؛ سیستانی، منهاج الصالحین، ج 2، م 1272 و 1275؛ صافی، 300 پرسش، ج2، س 294 و دفتر:، نوری، مکارم و فاضل.

[22]. خامنه‌ای، اجوبه، س 1057 و سایت، احکام موضوعی، امر به معروف؛ بهجت، استفتاءات، احکام تقلید، س12؛ دفتر مراجع.

[23]. امام، توضیح المسائل، م 2791 و‌ تحریر الوسیلة، امر به معروف، گفتار در شرایط وجوب، شرط چهارم، م 1 و 4؛ سیستانی، توضیح المسائل، ج1، م 2211؛ مکارم، توضیح المسائل، م 2414؛ نوری، توضیح المسائل، م 2789؛ فاضل، توضیح المسائل، م 2124 و استفتاءات، ج1، س 929؛ بهجت، جامع المسائل، امر به معروف، م 4؛ دفتر مراجع.

[24]. خامنه‌ای،‌ اجوبه، س 1061؛ دفتر مراجع.

[25]. امام، تحریرالوسیله، امر به معروف، گفتار در مراتب، مرتبه اول، م 7 و 8؛ خامنه‌ای، سایت، احکام موضوعی، امر به معروف؛ صافی، توضیح المسائل، م 2863؛ بهجت، استفتاءات، احکام امر به معروف، س450؛ سیستانی، توضیح المسائل، ج 1، م 2215؛ وحید، توضیح المسائل، م 2076؛ و دفتر مراجع.

[26]. امام، توضیح المسائل، م 2791 و تحریر الوسیلة، امر به معروف، گفتار در شرایط وجوب، شرط چهارم، م 3؛ خامنه‌ای، سایت، احکام موضوعی، امر به معروف؛ سیستانی، توضیح المسائل، ج1، م 2211؛ فاضل،‌استفتاءات، ج1، س 198؛ نوری، توضیح المسائل، م 2789؛ تبریزی، استفتاءات، س 988؛ دفتر مراجع.

[27]. امام، توضیح المسائل، م‌ 2791 و تحریر الوسیلة،‌ امر به معروف، گفتار در شرایط وجوب، شرط چهارم، م1 و 4؛‌ خامنه‌ای، سایت،‌ احکام موضوعی، امر به معروف؛ بهجت، استفتاءات، امر به معروف، س 447؛‌ سیستانی، توضیح المسائل، ج1، م 2211؛‌ مکارم، توضیح المسائل، م 2414؛ نوری،‌ توضیح المسائل، م2789؛ فاضل، توضیح المسائل، م 2124؛ دفتر مراجع.

[28]. خامنه‌ای، استفتاءات، جدید، س 860 و اجوبه، س 1085؛ دفتر مراجع.

[29]. امام، توضیح المسائل، م 2804 تا 2824 و تحریرالوسیله، امر به معروف، گفتار در مراتب امر به معروف؛ سیستانی، توضیح المسائل، ج1، م 2212 و 2213؛ فاضل، توضیح المسائل، م 2129 تا 2144 و ‌استفتاءات، ج1، س 930؛ بهجت، توضیح المسائل، م 1610 و استفتاءات، امر به معروف، س 449 و 451؛ نوری، توضیح المسائل، م 2795 تا 2811؛ صافی، توضیح المسائل، م 2863 تا 2870؛ مکارم، توضیح المسائل، م 2419؛ دفتر مراجع.

[30]. خامنه‌ای، اجوبة،‌ س 1393 و سایت، احکام موضوعی، امر به معروف؛ سیستانی، توضیح المسائل، ج1، امر به معروف، شناخت بعضی از گناهان، ش 54؛ وحید، توضیح المسائل، م 2073؛ نوری، استفتاءات،‌ج1، س1109؛ فاضل، استفتاءات، ج1، س 2193؛ بهجت، استفتاءات،‌ خرید و فروش محصولات فرهنگی و هنری، س 694؛ دفتر مراجع.

[31]. بهجت، استفتاءات، احکام امر به معروف، س 462؛‌ خامنه‏ای، اجوبة،‌ س 1393 و استفتاءات جدید،‌ س1256 و سایت، احکام موضوعی، امر به معروف؛ فاضل، استفتاءات، ج 1، س 2193؛ وحید،‌ توضیح‏المسائل، م 2073؛ نوری، استفتاءات،‌ج1، س 1109؛ سیستانی، توضیح المسائل، ج1، امر به معروف، شناخت بعضی از گناهان، ش 54؛ دفتر مراجع.

[32]. بهجت، استفتاءات، امر به معروف، س 459؛ خامنه‌ای، اجوبه، س 1393؛ مکارم، استفتاءات، ج 4، س700؛ دفتر مراجع.

[33]. امام، استفتاءات، ج 3، مسائلی در ارتباط با نامحرم، س 1و 9 و19؛‌ خامنه‌ای، اجوبه، س 1202 و 1203 و 1188؛ بهجت، توضیح المسائل، م 1935 و استفتاءات، فیلم و عکس، س 812 و813 و 815؛ تبریزی، استفتاءات، س 1600 و 1605؛ مکارم، احکام ویژه، ش 272 و استفتاءات، ج 2، س 1030 و ج 3، س 679؛ فاضل، استفتاءات، ج 1، س 1727 و 998؛ نوری، استفتاءات، ج 1، س 452 و‌453 و‌457؛ صافی، 300 پرسش، ج 2، س 257 و 258.

[34]. امام، تحریر الوسیله، امر به معروف،‌گفتار در شرایط وجوب،‌شرط دوم،‌ م 18؛ خامنه‌ای، سایت،‌احکام موضوعی، امر به معروف، مکارم، توضیح المسائل، م 2414 و استفتاءات، ج2، س 1379؛‌ سیستانی، توضیح المسائل، ج1، امر به معروف، م 2205؛ دفتر مراجع.

[35]. امام، توضیح المسائل، م 2791 و تحریر الوسیله، امر به معروف، گفتار در شرایط وجوب، شرط دوم، م17؛‌ نوری، توضیح المسائل، م 2789؛ خامنه‌ای، سایت،‌احکام موضوعی، امر به معروف؛ مکارم، توضیح المسائل، م 2414؛ صافی، توضیح المسائل، م 2862؛‌ فاضل، توضیح المسائل، م 2124؛ وحید، توضیح المسائل، م 2069؛ دفتر مراجع.

[36]. توضیح المسائل مراجع، م 2791؛‌ امام، تحریر الوسیلة، امر به معروف، گفتار در شرایط وجوب، شرط چهارم، م 1 و 4؛ سیستانی، توضیح المسائل، ج1، م 2211؛ مکارم، توضیح المسائل، م 2414؛ نوری، توضیح المسائل، م 2789؛ فاضل، توضیح المسائل، م 2124 و استفتاءات، ج1، س 929؛ بهجت، جامع المسائل، امر به معروف، م 4؛ دفتر مراجع.

[37]. امام، توضیح المسائل، م 2791 و تحریر الوسیلة، امر به معروف، گفتار در شرایط وجوب، شرط چهارم، م 1 و 4؛ مکارم، توضیح المسائل، م 2414؛‌ صافی،‌ توضیح المسائل، م 2862؛ نوری، توضیح المسائل، م2789؛‌ خامنه‌ای، اجوبة الاستفتاءات، س 1068 و 1086 و 1087 و سایت، احکام موضوعی، امر به معروف؛ سیستانی، توضیح المسائل، ج1، م 2211؛ مکارم، استفتاءات، ج 2، س 1378؛ تبریزی، استفتاءات، س982؛ بهجت، توضیح المسائل، م 1608؛ فاضل، توضیح المسائل، م 2124؛ دفتر مراجع.

[38]. خامنه‌ای، سایت، احکام موضوعی، امر به معروف؛ بهجت، استفتاءات، احکام امر به معروف، س 452؛‌ نوری، توضیح المسائل، گستردگی امر به معروف؛‌ امام، تحریر الوسیله، امر به معروف، گفتار در شرایط وجوب، شرط دوم، م 10؛ دفتر مراجع.

[39]. امام، تحریر الوسیله، کتاب امر به معروف، القول فی شرایط وجوبهما، شرط اول، م 2؛ سیستانی، توضیح المسائل، ج1، م 2209؛ صافی، 300 پرسش، ج2، س 297؛ تبریزی، منهاج الصالحین، ج 1، م 1271؛ دفتر مراجع.

[40]. امام، تحریر الوسیله، امر به معروف، گفتار در شرایط وجوب، شرط سوم، م 6؛ سیستانی، توضیح المسائل، ج1، امر به معروف، م 2207؛ و دفتر مراجع.

[41]. امام، تحریر الوسیلة، کتاب امر به معروف، گفتار در شرایط وجوب، م 4؛ سیستانی، توضیح المسائل، ج1، م2209 و 2221؛ دفتر مراجع.

[42]. توضیح‏المسائل، مراجع، م 2412 و2786 و 2791؛‌ خامنه‌ای، سایت، احکام موضوعی، امر به معروف؛ امام، استفتاءات، ج 3، حقوق زوجیت، س 10و13و 15؛ مکارم، استفتاءات، ج 2، س 963؛ فاضل، جامع‏المسائل، ج 1، س 1625 و 1628 و 1634؛ دفتر مراجع.

[43]. امام، توضیح المسائل، م 2791؛ مکارم، توضیح المسائل، م 2414؛ صافی،‌ توضیح المسائل، م 2862؛‌ نوری، توضیح المسائل، م 2789؛‌ سیستانی، توضیح المسائل، ج1، م 2202 و 2211؛ خامنه‌ای، سایت، احکام موضوعی، امر به معروف؛ مکارم، استفتاءات، ج2، س 1387 و ج 3، س 895؛ دفتر مراجع.

[44]. خامنه‏ای، اجوبة الاستفتاءات، س 1141 و1147 و 1158؛ مکارم، استفتاءات، ج 1، س 520 و ج 2، س 701 و 708؛ تبریزی، صراط النجاة، ج 5، س 1152؛ فاضل، جامع المسائل، ج 1، س 988؛ سیستانی، توضیح المسائل، ج1، م 2230 و 2232 و سایت، پرسش و پاسخ، موسیقی؛ صافی،‌ 300 پرسش، ج1، احکام گوناگون، موسیقی، س 4و5؛ دفتر: امام، بهجت، فاضل، نوری و وحید.

[45]. خامنه‌ای، سایت، احکام موضوعی، امر به معروف؛‌ توضیح المسائل مراجع، م 2786 و 2791؛ سیستانی، توضیح المسائل، ج1، م 2207؛ دفتر مراجع.

[46]. امام، تحریر الوسیلة، امر به معروف، گفتار در شرایط وجوب، شرط چهارم، م 22 و 23؛ خامنه‌ای، سایت، احکام موضوعی، امر به معروف؛ سیستانی، توضیح المسائل، ج1، م 2209 و 2210؛ دفتر مراجع.

 [47]. تبریزی، استفتاءات، س 702؛ سیستانی، توضیح المسائل، ج 1، م 2210؛ خامنه‌ای، سایت، احکام موضوعی، امر به معروف؛ امام، تحریر الوسیله، امر به معروف، گفتار در شرایط وجوب، شرط چهارم، م 22 و 23؛ دفتر همه مراجع.

[48]. توضیح المسائل مراجع، م 2791؛‌ امام،‌تحریر، امر به معروف،‌ گفتار در شرایط وجوب،‌ شرط سوم، م 5؛ خامنه‌ای، سایت، احکام موضوعی، امر به معروف؛ سیستانی، توضیح المسائل، ج1، م 2208؛‌ دفتر مراجع.

[49]. خامنه‌ای، اجوبه، س 1086 و 1087؛‌ بهجت، استفتاءات، امر به معروف، س 460 و 464؛‌ مکارم، استفتاءات، ج 2، س 1372 و 1374؛ تبریزی، استفتاءات، س 988؛ دفتر مراجع.

[50]. امام، توضیح المسائل، م 2791 و تحریر الوسیله، امر به معروف، گفتار در شرایط وجوب، شرط دوم، م‌1‌و‌17؛ نوری، توضیح المسائل، م 2789؛ خامنه‌ای، سایت،‌احکام موضوعی، امر به معروف؛ مکارم، توضیح المسائل، م 2414؛ صافی، توضیح المسائل، م 2862؛‌ فاضل، توضیح المسائل، م 2124؛ وحید، توضیح المسائل، م 2069؛ دفتر مراجع.

[51]. سیستانی، توضیح المسائل، ج1، م 2205.

[52]. بهجت، توضیح المسائل، م 1608.

[53]. خامنه‌ای، استفتاءات جدید، س 861 و سایت،‌احکام موضوعی، امر به معروف؛ بهجت، استفتاءات، امر به معروف، س 446؛ صافی، 300 پرسش، ج 2، س 298؛ دفتر مراجع.

[54]. امام،‌ توضیح المسائل، م 2786 و 2791 و استفتاءات، ج1، امر به معروف، س 1؛ خامنه‌ای، سایت،‌احکام موضوعی، امر به معروف؛ مکارم، توضیح المسائل، م 2414؛ صافی،‌ توضیح المسائل، م 2860 و 2862؛‌ نوری، توضیح المسائل، م 2784 و 2789؛‌ فاضل، توضیح المسائل، م 2119 و 2124؛ بهجت، توضیح المسائل، م 1608.

[55]. سیستانی، توضیح المسائل،‌ ج 1، م 2205 و 2215.

[56]. ذاریات(51)، آیه 55.

[57]. خامنه‌ای، سایت، احکام موضوعی، امر به معروف و دفتر مراجع.

[58]. امام، توضیح المسائل، م 2814 و تحریر الوسیله، امر به معروف، گفتار در مراتب، مرتبه دوم، م 2 و گفتار در شرایط وجوب، شرط دوم، م 3؛ خامنه‌ای، سایت، احکام موضوعی، امر به معروف؛ صافی، توضیح المسائل، م 2865؛ نوری، توضیح المسائل، م 2801؛ مکارم، توضیح المسائل، م 2419؛ سیستانی، توضیح المسائل،ج1، م 2212 و 2213؛ دفتر مراجع.

[59]. خامنه‌ای، اجوبه، س 1064 و 1055 و سایت، احکام موضوعی، امر به معروف ؛ مکارم، توضیح المسائل، م2419 و استفتاءات،‌ ج 1، س 878 و ج 2، س 1377 و 1384؛ سیستانی، توضیح المسائل، ج 1، م 2213؛‌ فاضل، توضیح المسائل، م 2143؛ بهجت، توضیح المسائل، م 1611؛ دفتر مراجع.

[60]. امام تحریر الوسیله، کتاب امر به معروف، گفتار در اقسام و کیفیت وجوب، م 1؛ خامنه‌ای، سایت، احکام موضوعی، امر به معروف؛ سیستانی، توضیح المسائل، ج 1، م 2201؛ نوری، توضیح المسائل، معنای امر به معروف؛ تبریزی، استفتاءات، س 984.

[61]. بهجت، استفتاءات، امر به معروف، س 442؛ سیستانی، توضیح المسائل، ج 1، م 2202؛ تبریزی، استفتاءات، س 984.

[62]. امام تحریر الوسیله، کتاب امر به معروف، گفتار در اقسام و کیفیت وجوب، م 1؛ خامنه‌ای، سایت، احکام موضوعی، امر به معروف؛ سیستانی، توضیح المسائل، ج 1، م 2201 و 2202؛ نوری، توضیح المسائل، معنای امر به معروف؛ تبریزی، استفتاءات، س 984.

[63]. امام، توضیح المسائل،‌ م 2792 و 2825 و تحریر الوسیلة، امر به معروف، گفتار در شرایط وجوب، شرط چهارم، م 6 ؛ خامنه‌ای، سایت، احکام موضوعی، امر به معروف؛ سیستانی، توضیح المسائل، ج1، م 2211؛ مکارم، توضیح المسائل، م 2414؛ نوری، توضیح المسائل، م 2790؛ فاضل، توضیح المسائل، م 2125؛ دفتر مراجع.

[64]. خامنه‌ای،‌ اجوبه، س 729 و استفتاءات جدید، س 319 و سایت، احکام موضوعی، امر به معروف؛ بهجت، استفتاءات، احکام نماز، س 470 و امر به معروف، س 453؛ امام، تحریر الوسیله، امر به معروف، گفتار در شرایط وجوب، شرط اول، م 3 و 4 و شرط چهارم، م 24 و استفتاءات، ج 1، صفحه 162، س 124؛ صافی، توضیح المسائل، م 2870؛ فاضل، استفتاءات، ج 1، س 337؛ نوری، استفتاءات، ج 1، س 112؛ سیستانی، توضیح المسائل، ج 1، م 2209 و 2221 و 2222؛ دفتر مراجع.

[65]. امام، توضیح المسائل، م 2786 و 2791 ؛ مکارم، توضیح المسائل، م 2414؛ صافی،‌ توضیح المسائل، م 2860 و 2862؛‌ نوری، توضیح المسائل، م 2784 و 2789؛‌ سیستانی، توضیح المسائل، ج1، م 2202؛ خامنه‌ای، سایت، احکام موضوعی، امر به معروف؛ دفتر مراجع.

[66]. بهجت، استفتاءات، احکام مسجد، س 293؛ سیستانی، توضیح المسائل، ج 1، م 2270؛ دفتر مراجع.

[67]. خامنه‌ای،‌ اجوبه، س، 1446؛ تبریزی، استفتاءات، س 980؛ صافی، سایت، فقه عاشورایی (احکام عزاداری)؛ مکارم،‌ استفتاءات، ج 1، س 580؛ دفتر همه مراجع.

[68]. فاضل، جامع المسائل، ج 1 س 2183؛ صافی، جامع الاحکام، ج 2، س 1681 و 300 پرسش، ج2، س 224؛ خامنه‏ای، استفتاءات جدید، س 927 و اجوبة الاستفتاءات، س 1145؛ نوری، استفتاءات، ج 2، س 545 و 667؛ امام، استفتاءات، ج 3،( احکام نظر)، 57 و 65؛ تبریزی، استفتاءات، س 1059؛ مکارم، استفتاءات، ج1،‌ س 774 و 785 و ج2، س 764؛ دفتر: بهجت، سیستانی و وحید.

[69]. امام، استفتاءات، ج 3،( نظر)، س59 و 62 و 65؛ صافی، جامع‏الاحکام، ج 2، س 1676 و 1674 و 1671 و 1677؛ خامنه‏ای، اجوبة الاستفتاءات، س 1146؛ فاضل، جامع‏المسائل، ج 1، س 1722 و 1723؛ نوری، استفتاءات، ج 2، س 545 و 549؛ تبریزی، استفتاءات، س 1628 و 1640؛ سیستانی، سایت، ( غناء)، ش 3؛ بهجت، استفتاءات، معاشرت با جنس مخالف، س 707 و 713.

[70]. مکارم، استفتاءات، ج 1، س 530 و 785 و احکام ویژه، ش 404.

[71]. امام، استفتاءات، ج 3،( نظر)، س 57 و59 و 62 و 65؛ فاضل، جامع‏المسائل، ج 1، س 1726؛ نوری، استفتاءات، ج 2، س 545 و 549؛ خامنه‏ای، اجوبة الاستفتاءات، س 1146؛ تبریزی، استفتاءات، س 1086 و 1628؛ صافی، 300 پرسش، ج1، موسیقی، س 3؛ سیستانی،sistani .org،( غناء)، س 3.

[72]. امام، استفتاءات، ج 3، (نظر) س 58 و 63؛ خامنه‌ای، اجوبه، س 1146؛ نوری، استفتاءات،‌ ج 2، س545 و 549؛ فاضل، استفتاءات، ج1، س 1723؛ تبریزی، استفتاءات، س 1068 و‌1640؛ سیستانی، توضیح المسائل، ج 1، م 2228 (پاورقی)؛ صافی، 300 پرسش، ج 1، س 269.

[73]. مکارم، احکام ویژه (600 مسئله) ش 476؛ بهجت، استفتاءات، معاشرت با جنس مخالف، س 707.

[74]. امام، استفتاءات، ج 3، (نظر) س 58 و 63؛ خامنه‌ای، اجوبه، س 1146؛ نوری، استفتاءات،‌ ج 2، س545 و 549؛ فاضل، استفتاءات، ج1، س 977 و 1723؛ تبریزی، استفتاءات، س 1068 و 1640؛ سیستانی، توضیح المسائل، ج 1، م 2228 (پاورقی)؛ صافی، 300 پرسش، ج 1، س 269.

[75]. مکارم، احکام ویژه (600 مسئله) ش 477؛ بهجت، استفتاءات،‌ معاشرت با جنس مخالف، س 711.

[76]. امام، تحریر الوسیله، المکاسب و المتاجر، مقدمه، م 13 و استفتاءات، ج 3، صفحه 604، س 107؛ خامنه‌ای، اجوبه، س 1132 و 1149 و 1151؛ بهجت، استفتاءات، موسیقی، س 1757 و غنا 1792؛ مکارم، استفتاءات، ج2، س 701؛ فاضل، استفتاءات، ج 1، س 2170 و 2179؛ وحید، استفتاءات، کسب‌های حرام، س 6؛ نوری، استفتاءات، ج 1، س 445 و 447 و ج 2، س 539 و 596.

[77]. تبریزی، استفتاءات، س 1051 و 1067.

[78]. سیستانی، توضیح المسائل، ج 1، م 2226.

[79]. فاضل، سایت، احکام قمار، س 50؛ خامنه‏ای، اجوبة الاستفتاءات، س 1125؛ صافی، جامع الاحکام، ج 1، س 1043؛ مکارم، استفتاءات، ج 2، س 734 و نوری، استفتاءات، ج 1، س 559؛ تبریزی، صراط النجاة، ج5، س 1154؛ دفتر: امام و وحید.

[80]. سیستانی، توضیح المسائل، ج 1، م 2262؛ بهجت، استفتاءات،‌ قمار، شطرنج، پاسور، س 1891 و 1889.

[81]. امام، استفتاءات، ج2، مکاسب محرمه (قمار)، س 18؛ خامنه‌ای، اجوبه، س 1117 و 1122 و 1125؛ تبریزی، استفتاءات، س 990؛ نوری، استفتاءات، ج1، س 1065 و ج2، س 560.

[82]. فاضل، استفتاءات، ج1، س 951؛ مکارم، استفتاءات، ج1، س 541 و 544 و ج3، س 472.

[83]. بهجت، استفتاءات، قمار، س 1885 و 1889 و 1890؛ وحید، استفتاءات، احکام کسب‌های حرام، س 12.

[84]. سیستانی، توضیح المسائل، ج1، م 2260.

[85]. امام، استفتاءات، ج2، مکاسب محرمه (قمار)، س 18 و 21، خامنه‌ای، اجوبه، س 1116 و 1118؛ تبریزی، استفتاءات، س 990 و 1002؛ فاضل، استفتاءات، ج1، س 952 و ج2، س 745؛ نوری، استفتاءات، ج 2، س559؛ مکارم، استفتاءات، ج 1، س 543 و 544.

[86]. بهجت، استفتاءات، قمار، س 1884 و 1889 و 1890؛ وحید، استفتاءات، احکام کسب‌های حرام، س 11.

[87]. سیستانی، توضیح المسائل، ج1، م 2260؛ صافی، سایت.

[88]. امام، توضیح المسائل، م 2786 و 2791 ؛ مکارم، توضیح المسائل، م 2414؛ صافی،‌ توضیح المسائل، م2860 و 2862؛‌ نوری، توضیح المسائل، م 2784 و 2789؛‌ خامنه‌ای، اجوبه، س 1414 و سایت، احکام موضوعی، امر به معروف؛‌ فاضل، توضیح المسائل، م 2119 و 2124؛ بهجت، توضیح المسائل، م 1608؛ دفتر مراجع.

[89]. سیستانی، توضیح المسائل، ج 1، م 2205 و 2246.

[90]. امام، استفتاءات، ج 2، مكاسب محرمه، س 79 ؛ نورى، استفتاءات، ج 1، س 492 و 493 ؛ مكارم، استفتاءات،  ج 2، س 750 و 753 ؛ تبريزى، استفتاءات، س 1089 و 1096 ؛ فاضل، جامع‏المسائل، ج 1، س957 و 955 ؛ سيستانى، Sistani.org، ريش تراشى، س 1 و 3 ؛ خامنه‏اى، اجوبة الاستفتاءات، س 1421 و 1416 ؛ صافى، جامع الاحكام، ج 2، س 1740 و 1742 ؛ بهجت، توضيح‏المسائل، متفرقه، م 4؛ دفتر: وحيد.

[91]. توضیح‏المسائل مراجع، م 144؛ نوری، توضیح‏المسائل، م 144؛ دفتر: خامنه‏ای.

[92]. توضیح‏المسائل مراجع، م 144.

[93]. توضیح‏المسائل مراجع، م 144.

[94]. مکارم، توضیح‏المسائل، م 156

[95]. توضیح‏المسائل، م 145.

[96]. سیستانی،‌ توضیح المسائل، ج 1، م 148.

[97]. توضیح‏المسائل مراجع، م 145.

[98]. وحید، توضیح المسائل، م 146.

[99]. سیستانی، توضیح المسائل، ج1، م 147 و 149.

[100]. فاضل،‌ توضیح المسائل، م 149 و استفتاءات، ج1، س 1377.

[101]. صافی، توضیح المسائل، م 146.

[102]. مکارم، توضیح المسائل، م 157.

[103]. توضیح‏المسائل مراجع، م 145؛ وحید، توضیح‏المسائل، م 146؛ نوری، توضیح‏المسائل، م 145؛ دفتر: خامنه‏ای.

[104]. سیستانی، توضیح‏المسائل، ج1، م 149. 

[105]. مکارم، توضیح‏المسائل، م 157.

[106]. امام، تحریر الوسیله، کتاب امر به معروف، القول فی اقسامهما، م 15؛ فاضل،‌ استفتاءات، ج1، س 945؛‌ خامنه‌ای، سایت، احکام موضوعی، امر به معروف؛ نوری، توضیح المسائل، امر به معروف؛ سیستانی، توضیح المسائل ج1، م 2207؛ دفتر مراجع.

[107]. امام، تحریر الوسیلة، امر به معروف، گفتار در شرایط وجوب، شرط اول، م 9؛ خامنه‌ای اجوبة، س 1064؛ دفتر مراجع.

[108]. خامنه‌ای، اجوبة الاستفتاءات، س 1074؛ امام،‌ تحریرالوسیله،‌ امر به معروف، مراتب، مرتبه سوم، م 14؛‌ دفتر مراجع.

[109]. سیستانی، توضیح المسائل، ج 1، م 2277؛ مکارم، استفتاءات، ج 1، س 864 و ج 2، س 1426؛ بهجت، استفتاءات، احکام گناهان، س 1932؛ نوری، استفتاءات، ج 1، س 1060؛ دفتر مراجع.

[110]. توضیح المسائل، ‌مراجع، م 2786 و 2791 ؛ مکارم، توضیح المسائل، م 2414؛ صافی،‌ توضیح المسائل، م 2860 و 2862؛‌ نوری، توضیح المسائل، م 2784 و 2789؛‌ سیستانی، توضیح المسائل، ج1، م 2202؛ خامنه‌ای، سایت، احکام موضوعی، امر به معروف.

[111]. امام، توضیح المسائل، م 2786 و 2791 ؛ مکارم، توضیح المسائل، م 2414؛ صافی،‌ توضیح المسائل، م 2860 و 2868؛‌ نوری، توضیح المسائل، م 2784 و 2789؛‌ سیستانی، توضیح المسائل، ج1، م 2202؛ خامنه‌ای، سایت، احکام موضوعی، امر به معروف؛ تبریزی، استفتاءات، س 702.

[112]. خامنه‌ای، اجوبه، س 1075؛ بهجت، استفتاءات، صحبت و گفتگو، س 734 و 735؛ مکارم، استفتاءات، ج 1، س 796؛ دفتر مراجع.

[113]. توضیح‏المسائل، مراجع، م 2786 و 2791؛‌ بهجت، استفتاءات، امر به معروف، س 454؛ خامنه‌ای، سایت، احکام موضوعی، امر به معروف و دفتر همه مراجع.

[114]. خامنه‌ای، اجوبة، س 1053؛‌ سیستانی، توضیح المسائل، ج1، م 2212 و 2213؛ دفتر مراجع.

[115]. امام، تحریرالوسیله، امر به معروف، گفتار در شرایط وجوب، شرط دوم، م 10؛ خامنه‌ای، سایت، ‌احکام موضوعی، امر به معروف؛ دفتر مراجع.

[116]. امام، توضیح المسائل، م 2791 و تحریر الوسیلة، امر به معروف، گفتار در شرایط وجوب، شرط چهارم، م 1؛‌ مکارم، توضیح المسائل، م 2414؛‌ صافی،‌ توضیح المسائل، م 2862؛ نوری، توضیح المسائل، م 2789؛‌ خامنه‌ای، سایت، احکام موضوعی، امر به معروف؛ سیستانی، توضیح المسائل، ج1، م 2211 و 2212؛ بهجت، توضیح المسائل، م 1608؛ فاضل، توضیح المسائل، م 2124؛ دفتر مراجع.

[117]. امام، توضیح المسائل، م 2791 و تحریرالوسیلة، امر به معروف، گفتار در شرایط وجوب، شرط چهارم، م 1 و 3؛‌ مکارم، توضیح المسائل، م 2414؛‌ صافی،‌ توضیح المسائل، م 2862؛ نوری، توضیح المسائل، م 2789؛‌ خامنه‌ای، سایت، احکام موضوعی، امر به معروف؛ سیستانی، توضیح المسائل، ج1، م 2211 و سایت، سوالها و جوابها؛ دفتر مراجع.

[118]. خامنه‌ای، اجوبة، ‌س 1065؛ صافی، سایت، استفتاءات پیرامون امر به معروف؛ بهجت، استفتاءات، امر به معروف، س 471؛ سیستانی، توضیح المسائل، ج 1، م 2233 و 2234؛ تبریزی، استفتاءات، س 1084.

[119]. مکارم، استفتاءات، ج 1، س 1160؛‌ فاضل، استفتاءات، ج 1، س 933 و 947 .

[120]. خامنه‏ای، اجوبة الاستفتاءات، س 1139 و 1159؛ سیستانی، توضیح المسائل، ج 1، م 2233 و 2234؛ مکارم، استفتاءات، ج 1، س 1160؛ صافی، جامع‏الاحکام، ج 1، س 1016؛ تبریزی، صراط النجاة، ج 1، س1004 و استفتاءات، س 1084؛ فاضل، جامع‏المسائل، ج 1، س 933 و 947؛ و 1158 و 1064؛ دفتر مراجع.

[121]. خامنه‌ای، اجوبه، س 1064 و 1055 و سایت، احکام موضوعی، امر به معروف ؛ مکارم، توضیح المسائل، م 2419 و استفتاءات،‌ ج 1، س 878 و ج 2، س 1377 و 1384؛ سیستانی، توضیح المسائل، ج 1، م 2213؛‌ فاضل، توضیح المسائل، م 2143؛ بهجت، توضیح المسائل، م 1611؛ دفتر مراجع.

[122]. امام، توضیح المسائل، م 2786 و 2791؛ مکارم، توضیح المسائل، م 2414؛ صافی،‌ توضیح المسائل، م2860 و 2862؛‌ نوری، توضیح المسائل، م 2784 و 2789؛‌ سیستانی، توضیح المسائل، ج1، م 2202 و 2217؛ خامنه‌ای، استفتاءات جدید، س 862 و سایت، احکام موضوعی، امر به معروف.

[123]. خامنه‏ای، اجوبة،‌ س 1063 و1064 و سایت، احکام موضوعی، امر به معروف؛ مکارم، توضیح المسائل، م2419.

[124]. خامنه‎‌ای، سایت، احکام موضوعی، امر به معروف؛ دفتر مراجع.

[125]. خامنه‌ای، سایت، احکام موضوعی، امر به معروف؛ دفتر مراجع.

[126]. مکارم، استفتاءات، ج 2، س 719 و ج 1، س 537؛ صافی، جامع‏الاحکام، ج 1، س 1011 و 1013 و ج 2 س1466 و 1477 و 1475؛ تبریزی، استفتاءات، س 1045 و 1071 و 1074؛ فاضل، جامع‏المسائل، ج 1، س 948 و 946 و 950 و ج 2، س 947؛ خامنه‏ای، اجوبة الاستفتاءات، س1426 و 1427 و دفتر: بهجت، وحید.

[127]. امام، استفتاءات، ج 3، صفحه 616، س 146؛ خامنه‌ای، استفتاءات، جدید، س 1088؛ دفتر مراجع.

[128]. صافی، سایت، احکام موضوعی، امر به معروف؛ فاضل، استفتاءات، ج 1، س 948؛ خامنه‌ای، سایت، احکام موضوعی، امر به معروف؛ دفتر همه مراجع.

[129]. توضیح المسائل مراجع، م 2634؛ خامنه‏ای، اجوبة الاستفتاءات، س 1425 و 1431؛ تبریزی، استفتاءات، س 986 و 1013؛ صافی، 300 پرسش، ج 2، س 272؛ سیستانی، سایت؛ مکارم، استفتاءات، ج 3، س 36.

[130]. خامنه‌ای، استفتاءات، جدید، س 814 و 818؛ دفتر مراجع.

[131]. مکارم، استفتاءات، ج 2، س 719 و ج 1، س 537؛ صافی، جامع‏الاحکام، ج 1، س 1011 و 1013 و ج 2 س1466 و 1477 و 1475؛ تبریزی، استفتاءات، س 1045 و 1071 و 1074؛ فاضل، جامع‏المسائل، ج 1، س 948 و 946 و 950 و ج 2، س 947؛ خامنه‏ای، اجوبة الاستفتاءات، س1426 و 1427 و 1429؛ دفتر: بهجت، وحید.

[132]. مکارم، استفتاءات، ج 2، س 704 و احکام ویژه، ش 478؛ سیستانی،‌ توضیح المسائل، ج 1، م 2229 ؛ تبریزی، صراط النجاة، ج 1، س 1012 و 1013 و ج 2، س 919 ؛ دفتر مراجع.

[133]. خامنه‏ای، اجوبة الاستفتاءات، س 1128 و 1142 و 1147؛ سیستانی، توضیح المسائل، ج 1، م 2225 و 2228؛ مکارم، استفتاءات، ج 1، س 527؛ تبریزی، استفتاءات، س 1053؛ نوری، استفتاءات، ج 2، س 548؛ امام، استفتاءات، ج2، غنا و موسیقی، س 26 و 27 و 29؛ دفتر مراجع.

[134]. صافی، 300 پرسش، ج 1، س 270.

[135]. خامنه‌ای، اجوبة، س 1138؛ بهجت، استفتاءات، غناء، س 1790؛ فاضل، استفتاءات، ج 1، س 979؛ تبریزی،‌ استفتاءات، س 1051؛ سیستانی، توضیح المسائل، ج1، م 2225 و 2228 و سایت؛ دفتر مراجع.

[136]. امام، استفتاءات، ج 1، امر به معروف، س 14 و 15؛ خامنه‌ای، اجوبه، س 1079 و سایت، احکام موضوعی، امر به معروف؛ بهجت، استفتاءات، امر به معروف، س 478؛ تبریزی، استفتاءات، س 979؛ فاضل، استفتاءات، ج 1، س 934 و 936 و 1742؛ سیستانی، توضیح المسائل، ج 1، م 2218 ؛ دفتر مراجع.

[137]. امام، تحریر الوسیله، کتاب امر به معروف، گفتار در شرایط وجوب، شرط چهارم، م 21؛ سیستانی، توضیح المسائل، ج1، م 2209؛ دفتر همه مراجع.

[138]. امام، توضیح المسائل، م 2786 و 2791 و 2806؛ مکارم، توضیح المسائل، م 2414؛ صافی،‌ توضیح المسائل، م 2860 و 2862؛‌ نوری، توضیح المسائل، م 2784 و 2789؛‌ سیستانی، توضیح المسائل، ج1، شرایط واجب شدن امر به معروف؛ خامنه‌ای، سایت، احکام موضوعی، امر به معروف.

[139]. مکارم، استفتاءات، ج 1، س 879 و 1636؛ نوری، استفتاءات، ج 1، س 1110؛ بهجت، استفتاءات، امر به معروف، س 644؛ امام، توضیح المسائل، م 2786؛ سیستانی، توضیح المسائل، ج 1، م 2218؛ صافی، توضیح المسائل،‌ م 2870؛ فاضل، توضیح المسائل، م 2119؛ دفتر مراجع.

[140]. امام، توضیح المسائل، ‌م 2791؛ مکارم، توضیح المسائل، م 2414؛ صافی،‌ توضیح المسائل، م 2862؛‌ نوری، توضیح المسائل، م 2789؛‌ سیستانی، توضیح المسائل، ج1، م 2202 و 2211؛ خامنه‌ای، سایت، احکام موضوعی، امر به معروف؛ بهجت، استفتاءات، امر به معروف، س 477؛ دفتر مراجع.

[141]. خامنه‌ای، اجوبه، س 1071 و 1079 و سایت، احکام موضوعی، امر به معروف؛ فاضل، استفتاءات، ج 1، س 935 و 1742؛ صافی، توضیح المسائل، م 2868؛ سیستانی، توضیح المسائل، ج 1، م 2218؛ امام، استفتاءات، ج 1، امر به معروف، س 16؛ دفتر مراجع.

[142]. امام، استفتاءات، ج 1، امر به معروف، س 16؛ خامنه‌ای، اجوبه، س 723؛ بهجت، استفتاءات، وقت نماز، س 9 وامر به معروف، س 461؛ تبریزی، استفتاءات، س 415.

[143]. صافی، 300 پرسش، ج 2، س 102 و سایت، استفتاءات امر به معروف؛ فاضل، استفتاءات، ج1، س 527 و ج2، س 241؛ مکارم، استفتاءات، ج 2، س 417 و 418.

[144]. سیستانی، سایت، پرسشها و پاسخها.

[145]. خامنه‌ای، استفتاءات، جدید، س س 813؛ مکارم، احکام ویژه (600 مسئله)، ش 272؛ بهجت، استفتاءات، امر به معروف، س 480؛ سیستانی، توضیح المسائل، ج 1، م 2218 و سایت، پرسش و پاسخها، اینترنت؛ دفتر مراجع.

[146]. امام، استفتاءات، ج1، امر به معروف، س 20 و 21؛ خامنه‌ای، اجوبه، س 1070 و سایت احکام موضوعی، امر به معروف؛ فاضل، استفتاءات، ج1، س 937؛ سیستانی، توضیح المسائل، ج 1، م 2219؛ صافی، 300 پرسش، ج2، س 299 و ج1، س 194؛ دفترمراجع.

[147]. امام، استفتاءات، ج1، امر به معروف، س 20 و 21؛ خامنه‌ای، اجوبه، س 1070 و سایت احکام موضوعی، امر به معروف؛ فاضل، استفتاءات، ج1، س 937؛ سیستانی، توضیح المسائل، ج 1، م 2219؛ صافی، 300 پرسش، ج2، س 299 و ج1، س‌ 194؛ دفتر مراجع.

[148]. خامنه‌ای، اجوبه، س 1069؛‌ صافی، سایت، استفتاءات پیرامون امر به معروف؛ بهجت، استفتاءات، احکام ازدواج و خانواده، س 477؛ وحید، استفتاءات، خمس، س 4؛ توضیح المسائل مراجع، م 1795.

[149]. توضیح‏المسائل مراجع، م 1795؛ نوری، توضیح‏المسائل، م 1791؛ بهجت، توضیح‏المسائل، م 1408؛ دفتر مراجع.

[150]. توضیح‏المسائل مراجع، 1795؛ سیستانی، توضیح المسائل، ج1، م 2374؛ دفتر: خامنه‌ای.

[151]. امام، توضیح المسائل، م 2786 و 2791 ؛ مکارم، توضیح المسائل، م 2414؛ صافی،‌ توضیح المسائل، م 2860 و 2862؛‌ نوری، توضیح المسائل، م 2784 و 2789؛‌ سیستانی، توضیح المسائل، ج1، م 2202 و سایت، پرسش و پاسخها؛ بهجت، استفتاءات، امر به معروف، س 482، تبریزی، استفتاءات، س 2227؛ مکارم، استفتاءات، ج 3، س 1750 و 1751 و ج1،‌ س 1153؛ خامنه‌ای، اجوبه، س 1428.

[152]. امام، توضیح المسائل، م 2786 و 2791 ؛ مکارم، توضیح المسائل، م 2414؛ صافی،‌ توضیح المسائل، م 2860 و 2862؛‌ نوری، توضیح المسائل، م 2784 و 2789؛‌ سیستانی، توضیح المسائل، ج1، م 2202؛ خامنه‌ای، سایت، احکام موضوعی، امر به معروف.

[153]. امام، توضیح المسائل، م 2807 و استفتاءات، ج 1، امر به معروف، س 12 و 17و 18و 19؛ خامنه‌ای، اجوبه،‌ س 1058 و 1071؛ سیستانی، توضیح المسائل، ج 1، م 2287؛ صافی، سایت، احکام امر به معروف؛ مکارم، احکام ویژه، ش 141 و استفتاءات، ج 1، س 1156 و ج 3، س 1750 و 1751؛ تبریزی، استفتاءات، س 2227؛ بهجت، ‌استفتاءات، معاشرت، س 850 و امر به معروف، س 481؛ فاضل، استفتاءات، ج 1، س 940 و 941 و 942.

[154]. توضیح المسائل مراجع، م 1126.

[155]. خامنه‌ای، استفتاءات جدید، س 875؛ تبریزی، استفتاءات، س 1316؛ مکارم، استفتاءات، ج 3، س 195؛‌ دفتر مراجع.

[156]. خامنه‌ای، اجوبه، س 1064 و 1055 و سایت، احکام موضوعی، امر به معروف؛ مکارم، استفتاءات، ج 2، س 1377 و 1375؛ سیستانی، توضیح المسائل، ج 1، م 2213؛‌ فاضل، توضیح المسائل، م 2142 و 2143؛ بهجت، توضیح المسائل، م 1611؛ نوری، توضیح المسائل، م 2806 و 2809؛ امام، توضیح المسائل، م2822 و تحریر الوسیله، امر به معروف، گفتار در مراتب، مرتبه سوم، م 10.

[157]. امام،‌استفتاءات، ج3، صفحه 477، س 36 و 37 و 40.

[158]. خامنه‌ای، سایت، احکام موضوعی،‌ امر به معروف.

[159]. فاضل، استفتاءات، ج 1، س 932 و ج2، س 1253.

[160]. نوری، استفتاءات، ج2، س 537 و 538 و 795.

[161]. بهجت، توضیح المسائل، م 1609 و استفتاءات، احکام تعلیم و تعلم، س 745.

[162]. مکارم، احکام ویژه، ش 190 و استفتاءات، ج 1، س 1584.

[163]. سیستانی، توضیح المسائل، ج 1، م 2220.

[164]. بهجت، استفتاءات، احکام انواع معاشرت‌ها، س 848؛ دفتر مراجع.

[165]. تبریزی، صراط النجاة، ج 1، س 1004 و ج 2، س 919؛ مکارم، استفتاءات، ج 2، س 716؛ خامنه‏ای، اجوبة الاستفتاءات، س 1065 و 1139 و 1156 و 1160؛ امام، استفتاءات، ج 2،( مکاسب محرمه)، س 38؛ سیستانی، توضیح المسائل، ج 1، م 2233؛ بهجت، استفتاءات، امر به معروف، س 471؛ دفتر مراجع.

[166]. دفتر مراجع.

[167]. توضیح المسائل، مراجع، م 2433؛ امام، استفتاءات، ج3، نظر و لمس، س 6 و76 و 81؛ خامنه‌ای، اجوبه، س 1086؛ بهجت، استفتاءات، احکام خانواده و ازدواج، نگاه، س 597 و 616 و 621؛ تبریزی، استفتاءات، س 1611 و 1645 و 1646؛ سیستانی، سایت؛ مکارم، استفتاءات، ج1، س 122 و ج2، س 1039.

[168]. صافی، توضیح المسائل، م 2442.

[169]. توضیح المسائل، مراجع، م 2433؛ امام، استفتاءات، ج3، نظر و لمس، س6 و 28 و 81 ؛‌ خامنه‌ای، اجوبه، س 1086؛ بهجت، استفتاءات، تعلیم و تعلم، س 750 و روابط زن و مرد، س 621؛ تبریزی، استفتاءات، س1597 و 1645 و 1646؛ سیستانی، سایت؛ مکارم، استفتاءات، ج2، س 1035 و 1029 و 1039 و ج1، س 122؛ دفتر مراجع.

[170]. صافی، توضیح المسائل، م 2442. 

[171]. خامنه‌ای، اجوبه، س 1060 و 1087؛ مکارم، استفتاءات، ج 1، س 1150 و 1159 و ج 2، س 1385؛ امام، توضیح المسائل، م 2786 و 2791؛ سیستانی، توضیح المسائل، ج 1، م 2217؛ دفتر مراجع. 

[172]. خامنه‌ای، اجوبة، س 1059؛ مکارم، استفتاءات، ج 1، س 1157؛ صافی، 300 پرسش، ج 1، س 195؛ امام، توضیح المسائل، م 2791؛ مکارم، توضیح المسائل، م 2414؛ سیستانی، توضیح المسائل، ج1، م 2211؛ بهجت، توضیح المسائل، م 1608؛ فاضل، توضیح المسائل، م 2124؛‌ نوری، توضیح المسائل، م 2789. 

[173]. امام، تحریر الوسیله، کتاب عاریه، م 8 و 10؛ توضیح المسائل، مراجع، م 2353 و 2354؛ بهجت، توضیح المسائل، م 1859.

[174]. امام، توضیح‏المسائل، م 2791؛ خامنه‏ای، اجوبه، س 1087 و سایت،‌ احکام موضوعی، امر به معروف؛ تبریزی، استفتاءات، س 988؛ سیستانی، توضیح المسائل، ج1، امر به معروف، شرط ششم و م 2211 ؛ نوری، توضیح‏المسائل، م 2789؛ بهجت، توضیح‏المسائل، م 1608، و استفتاءات، امر به معروف، س 464؛ دفتر مراجع.

[175]. فاضل، جامع‏المسائل، ج 1، س 2197؛ مکارم، استفتاءات، ج 1، س 1608 و احکام ویژه، ش 416 و 417؛ تبریزی، استفتاءات، س 1303؛ سیستانی، توضیح المسائل، ج 1، م 2275 ؛ خامنه‏ای، استفتاءات، جدید، احکام برخی از گناهان، تقلب، س 1259؛ بهجت، استفتاءات، بیت المال و حق الناس، س 1219؛ صافی، 300 پرسش، ج 1، تقلب در امتحان، س 26 و 27؛ و دفتر: امام، نوری و وحید.

[176]. خامنه‌ای، اجوبة، س 1397 و 1391 و 1430؛ ‌دفتر مراجع.

[177]. خامنه‌ای، اجوبه، س 1082 و 1061 و سایت، احکام موضوعی، امر به معروف؛ مکارم، استفتاءات، ج 1، س1157؛ صافی، 300، پرسش، ج 1، امر به معروف، س 4؛ بهجت، استفتاءات، امر به معروف، س 472؛ امام، استفتاءات، ج 1، امر به معروف، س 7؛ فاضل، استفتاءات، ج 1، س 944؛ دفتر مراجع.

[178]. امام، استفتاءات، ج 1، امر به معروف، س 7؛ فاضل، استفتاءات، ج 1، س 944؛ صافی، سایت، استفتاءات پیرامون امر به معروف؛ بهجت، استفتاءات، امر به معروف، س 472؛ خامنه‌ای، اجوبه، س 1082 و 1061 و سایت، احکام موضوعی، امر به معروف؛ دفتر مراجع.

[179]. امام، توضیح المسائل، م 2786 و 2791 ؛ مکارم، توضیح المسائل، م 2414؛ صافی،‌ توضیح المسائل، م2860 و 2862؛‌ نوری، توضیح المسائل، م 2784 و 2789؛‌ سیستانی، توضیح المسائل، ج1، م 2202؛ خامنه‌ای، سایت، احکام موضوعی، امر به معروف.

[180]. خامنه‏ای، اجوبة الاستفتاءات، س 1987 و 1376؛ امام، استفتاءات، ج 2، س 150،( کسب‏های حرام)؛ صافی، جامع‏الاحکام، ج 2، س 1531؛ مکارم، استفتاءات، ج 1، س 1643 و 18، تبریزی، استفتاءات، س 1198 و 1315؛ نوری، استفتاءات، ج 2، س 591 و 592؛ فاضل، جامع‏المسائل، ج 1، س 910 و 916؛ سیستانی، سایت و دفتر: وحید.

[181]. دفتر: بهجت.

[182]. خامنه‏ای، اجوبة الاستفتاءات، س 1987 و 1376؛ امام، استفتاءات، ج 2، س 150،( کسب‏های حرام)؛ صافی، جامع‏الاحکام، ج 2، س 1531؛ مکارم، استفتاءات، ج 1، س 1643 و 18، تبریزی، استفتاءات، س1198؛ نوری، استفتاءات، ج 2، س 591 و 592؛ فاضل، جامع‏المسائل، ج 1، س 910 و 916؛ سیستانی، سایت و دفتر: وحید.

[183]. بهجت، استفتاءات، موضوعات متفرقه، س 1960.

[184]. خامنه‌ای، اجوبة، س1140 و 1141 و 1195؛ نوری استفتاءات، ج 2، س541 و 547 وج 1، س 439 و440؛ مکارم، استفتاءات، ج 2، س 712 و ج 1، س 517 و 518؛ سیستانی، سایت؛ بهجت، استفتاءات، موسیقی، س 1769؛ فاضل، استفتاءات، ج 1، س 995 و 999 و 1002 و 1004.

[185]. امام،‌ تحریر الوسیله، امر به معروف، گفتار در مراتب، مرتبه سوم، م 5 و 7؛ دفتر مراجع.

[186]. امام، استفتاءات، ج 1، امر به معروف، س 11؛ مکارم،‌ استفتاءات، ج 3، س 1808 و 1332 و 1333؛ دفتر مراجع.

[187]. امام، توضیح المسائل، م 2791؛ خامنه‌ای، اجوبة، س 1059؛ مکارم، توضیح المسائل، م 2414 و استفتاءات، ج 1، س 1157؛ صافی، 300 پرسش، ج 1، س 195؛ سیستانی، توضیح المسائل، ج1، امر به معروف، شرط ششم و م 2211؛ نوری، توضیح‏المسائل، م 2789؛ فاضل، توضیح المسائل، م 2124؛ بهجت، توضیح المسائل، م 1608؛ دفتر مراجع.

[188]. امام، توضیح المسائل،‌ م 2791 و تحریر الوسیلة، امر به معروف، گفتار در شرایط وجوب، شرط چهارم، م1و4؛ خامنه‌ای، استفتاءات جدید، س 859؛ فاضل،‌ استفتاءات، ج 1، س 929؛ مکارم، توضیح المسائل، م 2414؛ نوری، توضیح المسائل، م 2789؛ صافی، توضیح المسائل، م 2862؛ سیستانی، توضیح المسائل، ج1، م2211؛ دفتر مراجع.

[189]. امام، توضیح‏المسائل، م 2791؛ خامنه‏ای، سایت،‌ احکام موضوعی، امر به معروف؛ تبریزی، استفتاءات، س 988؛ سیستانی، توضیح المسائل، ج1، امر به معروف، شرط ششم و م 2211 ؛ نوری، توضیح‏المسائل، م2789؛ بهجت، توضیح‏المسائل، م 1608، و استفتاءات، امر به معروف، س 464؛ دفتر مراجع.

[190]. خامنه‌ای، اجوبه، س 1066 و 1064 و 1055 و سایت، احکام موضوعی، امر به معروف ؛ مکارم، توضیح المسائل، م 2419 واستفتاءات، ج 2، س 1384 و 1375؛ امام، توضیح المسائل، م 2820 و تحریر الوسیله، امر به معروف، مراتب، مرتبه سوم، م 3؛ سیستانی، توضیح المسائل، ج 1، م 2213؛ فاضل، توضیح المسائل، م 2140؛ بهجت، استفتاءات، امر به معروف، س 469 و 470؛ و دفتر مراجع.

[191]. خامنه‌ای، اجوبه، س 1076؛ فاضل، استفتاءات، ج 1، س 945؛ دفتر مراجع.

[192]. خامنه‌ای، سایت، احکام موضوعی، امر به معروف؛ دفتر مراجع.

[193]. خامنه‌ای، سایت، احکام موضوعی، امر به معروف؛ سیستانی، توضیح المسائل، ج1، م 2215؛ نوری، توضیح المسائل، گستردگی امر به معروف و نهی از منکر؛ دفتر مراجع.

[194]. امام، توضیح المسائل، م 2790؛‌ خامنه‌ای، سایت، احکام موضوعی، امر به معروف؛ سیستانی، توضیح المسائل، ج1، م 2215 و 2216؛ نوری، توضیح المسائل، م 2788 و گستردگی امر به معروف و نهی از منکر؛ دفتر مراجع.

[195]. بهجت، استفتاءات،‌ امر به معروف، س 474؛ خامنه‌ای، سایت، احکام موضوعی، امر به معروف؛ دفتر مراجع.

[196]. دفتر: سیستانی.

[197]. دفتر: مکارم.

[198]. امام، استفتاءات، ج 3، (نظر)، س 52 و 53؛ خامنه‌ای، استفتاءات جدید، س 1070 و 1072؛‌ تبریزی، استفتاءات، س 1642؛ بهجت، استفتاءات، صحبت و گفتکو، س 748 و 749 و فیلم و عکس، س 812؛ سیستانی، سایت، اینترنت؛ مکارم، استفتاءات، ج 3، س 683 و احکام ویژه، ش 142؛ دفتر مراجع.

[199]. امام، توضیح المسائل، م 2788 و تحریر الوسیله،‌ امر به معروف، القول فی أقسامهما و کیفیة وجوبهما، م5؛ نوری، توضیح المسائل، م 2786؛ سیستانی، توضیح المسائل، ج 1، م 2206 و 2217؛ خامنه‌ای، سایت احکام موضوعی، امر به معروف؛ دفتر مراجع.

[200]. امام، توضیح المسائل، م 2814 و تحریر الوسیله، امر به معروف، گفتار در مراتب، مرتبه دوم، م 2 و گفتار در شرایط وجوب، شرط دوم، م 3؛ بهجت، استفتاءات،‌ معاشرت با جنس مخالف،‌ س 701؛‌ خامنه‌ای، اجوبه، س 1330 و استفتاءات جدید، س 1072 و سایت، احکام موضوعی، امر به معروف؛ صافی، توضیح المسائل، م 2865 و300 پرسش، ج 1، س 235؛ فاضل استفتاءات، ج 1، س 949؛ نوری، توضیح المسائل، م 2801؛ مکارم، توضیح المسائل، م 2419؛ سیستانی، توضیح المسائل،ج1، م 2212 و 2213.

[201]. امام، توضیح المسائل، م 2815 و 2816 و تحریر الوسیله، امر به معروف، گفتار در مراتب، مرتبه دوم امر و نهی لسانی، م 4 و 5؛‌ خامنه‌ای، اجوبه، س 1083 و سایت، احکام موضوعی، امر به معروف؛ نوری، توضیح المسائل، م 2802 و 2803؛ سیستانی، توضیح المسائل، ج 1، م 2212؛ مکارم، توضیح المسائل، م 2419؛‌ بهجت، استفتاءات، احکام امر به معروف، س 468.

[202]. امام، تحریر الوسیله،‌ المکاسب و المتاجر، مقدمه، م 15 و استفتاءات، ج 2، صفحه 41، س 112؛ خامنه‌ای، اجوبه، س 1326؛ تبریزی،‌ استفتاءات، س 2258؛ فاضل، استفتاءات، ج 1، س 938؛ صافی، توضیح المسائل، م 2890؛ بهجت، استفتاءات، احکام تعلیم وتعلم، س 765 و دفتر مراجع.

[203]. امام، توضیح المسائل، م 2815 و 2816 و تحریر الوسیله، امر به معروف، گفتار در مراتب، مرتبه دوم امر و نهی لسانی، م 4 و 5؛‌ خامنه‌ای، سایت، احکام موضوعی، امر به معروف؛ نوری، توضیح المسائل، م 2802 و 2803؛ سیستانی، توضیح المسائل، ج 1، م 2212؛ مکارم، توضیح المسائل، م 2419 و استفتاءات، ج 3، س 1735؛‌ دفتر مراجع.

[204]. امام، توضیح المسائل، م 2815 و 2816 و تحریر الوسیله، امر به معروف، گفتار در مراتب، مرتبه دوم امر و نهی لسانی، م 4 و 5؛‌ خامنه‌ای، سایت، احکام موضوعی، امر به معروف؛ نوری، توضیح المسائل، م 2802 و 2803؛ سیستانی، توضیح المسائل، ج 1، م 2212؛ مکارم، توضیح المسائل، م 2419 و استفتاءات، ج 3، س 1735؛‌ دفتر مراجع.

[205]. امام، توضیح المسائل، م 2787؛ نوری، توضیح المسائل، م 2785؛ صافی، سایت، استفتاءات پیرامون امر به معروف؛ مکارم، استفتاءات، ج 2، س 1371 و 1376 و 1383؛ خامنه‌ای، سایت، احکام موضوعی، امر به معروف.

[206]. امام، توضیح المسائل، م 2787؛ نوری، توضیح المسائل، م 2785؛ صافی، سایت، استفتاءات پیرامون امر به معروف؛ مکارم، استفتاءات، ج 2، س 1371 و 1376 و 1383؛ خامنه‌ای، سایت، احکام موضوعی، امر به معروف.

[207]. امام، توضیح المسائل، م 2788 و تحریر الوسیله،‌ امر به معروف، القول فی أقسامهما و کیفیة وجوبهما، م 5؛ نوری، توضیح المسائل، م 2786؛ سیستانی، توضیح المسائل، ج 1، م 2206؛ دفتر مراجع.

[208]. امام، تحریر الوسیله،‌ امر به معروف، گفتار در شرایط وجوب، شرط سوم، م 11 و دفتر همه مراجع.

[209]. خامنه‌ای، اجوبه،‌ س 1430؛ بهجت، استفتاءات، امر به معروف، س 472؛ سیستانی، توضیح المسائل، ج1، م 2270؛ تبریزی، استفتاءات، س 1013؛ دفتر مراجع.

[210]. خامنه‌ای، اجوبه، س 1064 و 1055 و سایت، احکام موضوعی، امر به معروف ؛ مکارم، توضیح المسائل، م 2419 واستفتاءات،‌ ج 2، س 1375 و 1377 و 1384؛ امام، توضیح المسائل، م 2820؛ نوری، توضیح المسائل، م 2807؛ سیستانی، توضیح المسائل، ج 1، م 2213؛ دفتر مراجع.

[211]. خامنه‌ای، اجوبه، س 1066 و 1064 و 1055 و سایت، احکام موضوعی، امر به معروف ؛ مکارم، توضیح المسائل، م 2419 واستفتاءات، ج 2، س 1384 و 1375؛ امام، توضیح المسائل، م 2820 و تحریر الوسیله، امر به معروف، مراتب، مرتبه سوم، م 3؛ سیستانی، توضیح المسائل، ج 1، م 2213؛ فاضل، توضیح المسائل، م 2140؛ بهجت، استفتاءات، امر به معروف، س 469 و 470؛ و دفتر مراجع.

[212]. خامنه‌ای، اجوبه، س 1055 و 1066 و سایت، احکام موضوعی، امر به معروف ؛‌ مکارم، توضیح المسائل، م 2419 واستفتاءات، ج 2، س 1384 و 1375؛ امام، توضیح المسائل، م 2820 و 2821؛ نوری، توضیح المسائل، م 2807 و استفتاءات، ج 2، س 795 و 796؛ سیستانی، توضیح المسائل، ج 1، م 2213؛ فاضل، توضیح المسائل، م 2140؛ بهجت، استفتاءات، امر به معروف، س 469؛ و دفتر مراجع.
http://porseman.org/showarticle.aspx?id=2163
[[رده:کتب]]