نمایش مبدأ برای احساس مسئولیت جمعی

<div class="head1"> احساس مسئولیت جمعی </div>
نویسنده: زهیر بلند قامت<br/>

== بررسی اهمیت و آثار امر به معروف و  نهی از منکر در جامعه ==
در مقاله حاضر نویسنده با بررسی اهمیت فریضه [[امر به معروف]] و نهی از منکر، مراحل اجرای آن را تشریح کرده و تأثیر آن را بر جامعه مورد ارزیابی و کنکاش قرار داده است. وی در ادامه، هدف اصلی قیام امام حسین (علیه السّلام) را احیای این فریضه دانسته است. اینک با هم آن را از نظر می گذرانیم.<br/>

== اهمیت امر به معروف در اسلام ==
«کنتم خیر امه أخرجت للناس تأمرون بالمعروف و تنهون عن المنکر» <ref>آل عمران/۱۱۰</ref> خداوند سبحان در این آیه کریمه مسلمین را بهترین امت در میان امم معرفی می کند. مسلم است که ملاک نزدیک و دوری به خدا مسأله [[تقوا]] است. خداوند در قرآن می فرمایند (ان أکرمکم عندالله اتقیکم) ملاک نزدیکی به خدا [[تقوا]] است یعنی نگهداری و مواظبت نفس از وقوع در حرام و حدود الهی. این آیه نیز با مساله [[تقوا]] در ارتباط است لیکن با تقوای اجتماعی نه تقوای فردی. به عبارتی ملاک اینکه جامعه دارای [[تقوا]] باشد این است که در جامعه [[امر به معروف]] و [[نهی از منکر]] صورت بگیرد. جامعه اسلامی متفاوت از دیگر جوامع است. این آیه کریمه بیان می کند که ملاک برتری جامعه اسلامی بر دیگر جوامع مسأله [[امر به معروف]] است. پس اولا ظاهراً آیه این است که در جوامع دیگر [[امر به معروف]] صورت نمی گرفته است، ثانیاً اگر جامعه اسلامی نیز این فریضه را ترک کند، هیچ برتری بر دیگر جوامع ندارد گرچه دینشان کامل ترین دین و پیامبرشان خاتم پیامبران است.<br/>
خداوند متعال در آیه ۹۷ سوره مائده می فرماید (فلولا کان من القرون من قبلکم اولو بقیه ینهون عن الفساد) در این آیه شریفه خداوند مذمت می کند امتهای پیشین را که چرا از فساد جلوگیری نمی کرده اند. این آیه قسمت اول برداشت ما را از آیه ۰۱۱ سوره آل عمران ثابت می کند که امم قبلی اهل [[امر به معروف]] و [[نهی از منکر]] نبوده اند.<br/> [[امر به معروف]] از چنان جایگاه والایی در اسلام برخوردار است که ملاک برتری جامعه اسلامی بر دیگر جوامع است و از آنجا که خدا ملاک برتری را [[تقوا]] می داند، این فریضه باید با تقوای اجتماعی مرتبط باشد. یعنی هنگامی که در جامعه اسلامی این فریضه اقامه شود و مردم به این فریضه اقدام کنند، تقوای جامعه حفظ می شود و اگر ترک شود، جامعه دچار بی تقوایی و فساد می شود.<br/>
پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلّم) در حدیث شریفی می فرمایند که (کلکم راع و کلکم مسئول). یعنی تمامی افراد جامعه نسبت به هم مسئولیت و وظیفه دارند. بلکه در این حدیث شریف عبارت (راع) آمده است. راعی در اصل لغت به معنای چوپان است. راغب در مفردات می گوید: الرعی فی الأصل: حفظ الحیوان، اما بغذائه الحافظ لحیاته، و اما بذب العدو عنه... و یسمی کل سائس لنفسه أو لغیره راعیاً، و روی «کلمک راع، و کلکم مسئول عن رعیته». همانطور که ملاحظه می شود در این عبارت، واژه راعی در مورد همه مردم آمده است یعنی مسلمین نسبت به هم مسئولیت دارند بلکه نوعی ولایت نیز برای مسلمین نسبت به هم قرار داده شده زیرا سیاست کردن مردم باید با نوعی ولایت بر آنها همراه باشد. کسی می تواند سیاست و هدایت کند که نوعی ولایت نیز داشته باشد. از همین رو در آیه شریفه آمده است: و المومنون و المومنات بعضهم أولیاء بعض یأمرون بالمعروف و ینهون عن المنکر و یقیمون الصلاه و یوتون الزکاه و یطیعون الله و رسوله أولئک سیرحمهم الله ان الله عزیز حکیم<ref>توبه/۱۷</ref> در این آیه خداوند می فرمایند که مؤمنین بعضی از آنها بر بعضی دیگر ولایت دارند. بلافاصله بعد از بیان ولایت داشتن مؤمنان به هم، خداوند ادامه می دهد که آنان [[امر به معروف]] و [[نهی از منکر]] می کنند. در علم اصول در باب امر، علما مطلبی را مطرح می کنند که در آمر چه چیزهای شرط است. یکی از چیزهایی که علما در آمر شرط می دانند، علو است. یعنی وقتی امر، امر است که آمر مرتبه بالاتری داشته باشد و علو داشته باشد. بنابراین در صحت امر، علو شرط است و اگر علو نباشد، امر نخواهیم داشت. در باب [[امر به معروف]] نیز آنچه از ما خواسته شده «امر» است و در امر، علو شرط است. از همین جهت خداوند برای مؤمنان نسبت به هم ولایت قرار می دهد و می فرماید که مؤمنان نسبت به هم ولایت دارند.<br/>

== مراحل امر به معروف و نهی از منکر == 
[[امر به معروف]] و [[نهی از منکر]] به قصد اصلاح جامعه صورت می گیرد. بنابراین چون قصد اصلاح گری داریم، باید با خیرخواهی همراه باشد. باید با لطافت و نرمی صورت بگیرد. هنگامی که خداوند حضرت موسی و هارون را به سوی فرعونی که ادعای «أنا ربکم الأعلی» داشت فرستاد به آنها گفت «فقولا له قولا لینا». وقتی با مثل فرعونی باید با نرمی صحبت کرد، معلوم است که در [[امر به معروف]] باید به نرمی و آرامی برخورد کرد.<br/>
مسأله دیگر رعایت تدریج در انجام این فریضه است. باید قدم به قدم پیش رفت. نمی شود به محض مواجه شدن با منکر شمشیر کشید و به زور مردم را از منکر بازداشت. فقها برای [[امر به معروف]] سه مرحله ذکر می کنند که این سه مرحله باید به ترتیب انجام شود. ابتدا با رفتاری باید از منکر جلوگیری کرد، سپس با قول و سپس با قوه قهریه که کار حکومت اسلامی است. اما قبل از بیان مراحل لازم است بدانیم که قبل از شروع امر به معروف، مقدمه ای لازم است.<br/>

== انزجار قلبی ==
اولین واکنش مؤمنان نسبت به انجام محرمات الهی، انزجار قلبی است. هیچ مؤمنی راضی نیست که در عالم، عصیان الهی صورت بگیرد. امام علی (علیه السّلام) در حدیثی می فرمایند: الراضی بفعل قوم کالداخل فیهم و علی کل داخل فی باطل اثمان اثم العمل به و اثم الرضا به <ref>میزان الحکمه/ حدیث ۲۷۸۲۱</ref> یعنی اگر کسی به فعل گروهی راضی باشد داخل در آن گروه است. این شخص گرچه به این عمل اقدام نکرده اما چون به آن عمل راضی بوده، جزء عامل به آن عمل به حساب می آید. در داستان حضرت صالح (علیه السّلام) ناقه صالح را یک نفر کشت اما چون همه به آن عمل راضی بودند، آن فعل را خداوند در قرآن کریم به هم مردم نسبت می دهد. خداوند می فرمایند: «فعقروها» ضمیر را به صورت جمع می آورد و فعل را به همه نسبت می دهد. در خطبه۲۱ نهج البلاغه آمده است: «کسانی که هنوز متولد نشده اند اگر دوست داشته باشند که با ما باشند، در فعل ما شریک هستند.» پس رضایت قلبی موجب می شود که انسان جزء گروه های مختلف قرار بگیرد. بنابراین اگر کسی به فعل کسی راضی باشد، در عمل او شریک است. لذا اولین وظیفه هر فردی این است که از عصیان الهی منزجر باشد و راضی به [[گناه]] نباشد. این [[امر به معروف]] نیست بلکه مقدمه [[امر به معروف]] است. زیرا کسی که از فعلی منزجر است، هنوز به امر و نهی اقدام نکرده و عملی قلبی انجام داده که مصداق امر و نهی نیست.<br/>

=== مرحله اول: اعراض ===
اولین مرحله [[امر به معروف]] و [[نهی از منکر]] اعراض عملی است. یعنی شخص آمر یا ناهی با رفتار خود شخص خطا کار را متوجه اشتباه خود بکند. مثلا با چهره در هم کشیدن و یا روبرگرداندن باید طوری عمل شود که شخص متوجه بشود که به خاطر انجام حرام یا ترک واجب با او به این نحو رفتار شده است.<br/>
دو اصطلاح در علم جامعه شناسی مورد استفاده قرار می گیرد که عبارتند از: فرهنگ پذیری و جامعه پذیری. جامعه پذیری فرآیندی است که فرد در آن یاد می گیرد که چگونه خود را با ارزشهای جامعه هماهنگ کند، اما فرهنگ پذیری فرآیندی است که فرد در آن یاد می گیرد چگونه خود را با ارزشهای جامعه همانند کند. به عبارتی در جامعه پذیری فرد ارزشهای جامعه را یاد می گیرد و عمل می کند اما در فرهنگ پذیری فرد بعد از یادگیری ارزشها به آنها اعتقاد پیدا می کند و سپس عمل می کند.<br/>
تفاوت اصلی فرهنگ پذیری و جامعه پذیری در اعتقاد فرد به ارزشهاست. در جامعه پذیری فرد هیچ اعتقادی به ارزشهای جامعه ندارد اما مجبور است که مطابق ارزشهای جامعه عمل کند اما در فرهنگ پذیری فرد چون به ارزشها اعتقاد و ایمان پیدا کرده به آنها عمل می کند. به طور مثال دختری که در خانواده ای مذهبی متولد و درست تربیت شده، [[حجاب]] را از جان و دل پذیرفته و به آن اعتقاد دارد اما دختری که در خانواده ای بی بند و بار متولد شده و به همان شکل تربیت یافته گرچه در جامعه با [[حجاب]] ظاهر می شود، اما اولا به آن اعتقاد ندارد و ثانیا [[حجاب]] کاملی هم ندارد. در جامعه شناسی می گویند هدف این است که ارزشها به شکل فرهنگ در بیاید زیرا فرهنگ پذیری حداقل از دو جهت بر جامعه پذیری ترجیح دارد.<br/>
اولا در جامعه پذیری کنترل رسمی لازم است اما در دومی کنترل رسمی لازم نیست. ثانیا تأثیر فرهنگ پذیری عمیق تر از جامعه پذیری است. به طور مثال لباس مرتب و کت و شلوار پوشیدن در مهمانی ها و عروسی ها در شهرها به صورت فرهنگ در آمده است. اگر کسی بخواهد با لباس نامرتب و کثیف و چروک به مهمانی برود، هیچ کس به او اعتنا نمی کند اما همین فشار نگاه ها و رفتار مردم باعث می شود که فرد بهترین لباس خود را در عروسی ها بپوشد. در این مورد هیچ کنترل رسمی بر فرد وجود ندارد اما فرهنگ جامعه خود باعث کنترل فرد می شود. اگر چیزی به صورت فرهنگ نباشد احتیاج به کنترل بیرونی دارد.<br/>
در ابتدای وضع قانون لزوم بستن کمربند ایمنی در اتومبیل، احتیاج است که مجری قانون با اعمال کنترل و جریمه مردم را به اجبار و اکراه ملزم به بستن کمربند کند اما بعد از مدتی وقتی این مسئله به صورت فرهنگ جامعه درآمد، مردم خود به خود به این عمل اقدام می کنند. خانمی که به اکراه [[حجاب]] دارد به محض اینکه کنترل بیرونی برداشته شود، [[حجاب]] را نیز برمی دارد. در سفرهای خارجی ملاحظه می شود به محض خروج از مرز، عده ای از خانم ها به برداشتن [[حجاب]] و آرایش کردن خود مشغول می شوند. این نشان می دهد که [[حجاب]] او از باب جامعه پذیری است اما خانمی که در سفرهای خارجی نیز حاضر نیست از [[حجاب]] خود دست بردارد، نشان می دهد که [[حجاب]] نزد او فرهنگ شده و او به [[حجاب]] معتقد است.<br/>
به نظر می رسد هدف جامعه اسلامی و ایمانی این است که عمل خیر به صورت فرهنگ در جامعه دربیاید. یعنی طوری عمل شود که کسی که برخلاف احکام و اسلام می خواهد عمل کند، انگشت نمای افراد جامعه باشد و همین انگشت نمایی و به بیان دیگر همین فشار اجتماعی و اعراض مردم از او باعث اصلاح او بشود. وقتی اعراض از منکر اثر کامل خود را می گذارد که به فرهنگ غالب جامعه تبدیل شده باشد. در چنین شرایطی، هم عمل به خیر آسانتر است و هم فشار اجتماعی باعث اصلاح جامعه و افراد می شود. البته این در صورتی است که عمل صالح به صورت فرهنگ در جامعه درآمده باشد.<br/>

=== مرحله دوم: تذکر زبانی ===
مرحله دوم [[امر به معروف]] را که فقها ذکر می کنند، [[امر به معروف]] و [[نهی از منکر]] لسانی است. اگر اعراض از فرد خاطی موجب اصلاح او نشد و او همچنان به عمل خود مشغول باشد، نوبت به امر و نهی لسانی می رسد.<br/>
در [[امر به معروف]] باید تدریج رعایت شود. بنابراین اگر با نرمی گفتار و نرمی بتوانیم از منکر جلوگیری کنیم نوبت به سخن خشن و سخت نمی رسد. باید با لطافت از منکر جلوگیری کرد و اگر مؤثر نشد، باید از شیوه های سخت تر استفاده کرد.<br/>

=== مرحله سوم: جبر و زور ===
مرحله سومی که فقها در مراتب [[امر به معروف]] ذکر می کنند، مرحله اجبار و اکراه است. کسی که با اجرای مراحل قبلی به راه درست نیاید و علنا فساد کند و واجبات را ترک نماید، می توان او را مجبور بر عمل کرد. در میان فقها در مورد این شرایط اختلاف است. بعضی از فقها می گویند که اگر به ضرب و جرح و قتل منجر شود دیگر بر آحاد جامعه واجب نیست بلکه چنین امر به معروفی ممنوع است. بعضی دیگر از فقها این مرحله را از [[امر به معروف]] را مخصوص حاکم اسلامی و حکومت اسلامی می دانند اما همه اتفاق دارند که در بعضی امور خطیره که شارع اجازه ترک آن یا فعل آن را نمی دهد می توان این مرحله را نیز انجام داد.<br/>

== تأثیر امر به معروف و نهی از منکر == 
در جامعه [[امر به معروف]] ونهی از منکر برای حفظ مرزهای اخلاقی جامعه تشریع شده. امام باقر (علیه السّلام) در حدیث شریفی می فرمایند: «ان أمر بالمعروف و النهی عن المنکر سبیل الانبیاء و منهاج الصلحاء، فریضه عظیمه بها تقام الفرائض».<ref>میزان الحکمه/۷/۹۲۳</ref> اقامه فرائض دینی و اصلاح جامعه از طریق این فریضه صورت می گیرد. برای اصلاح و کنترل جامعه دوگونه راه وجود دارد. کنترل درونی و کنترل بیرونی. کنترل درونی یعنی نیرویی از درون خود افراد موجب کنترل شود. به عبارتی تقوای درونی، موجب کنترل رفتار افراد می شود. این نوع از کنترل مخصوص جوامعی است که دین یا اخلاق به صورت فرهنگ درآمده باشد. جامعه اسلامی جامعه ای است که افراد، خود را ملزم به رعایت دستورات شرعی ببینند. این الزام از اجبار بیرونی نشأت نگرفته بلکه از اعتقاد و دیانت آنها برخاسته است. به عبارتی خدا ترسی موجب کنترل است نه ترس از دیگر افراد و قانون و مجازات اجتماعی. همچنین است در جوامعی که اخلاق در آن ساری و جاری است.<br/>
در کشورهای شرق آسیا دین به معنای دین الهی معمولا وجود ندارد. آن مقدار که ما می دانیم، این آیینها منشأ الهی ندارند اما نظام اخلاقی قوی دارند. اگر در این جوامع اخلاق جاری باشد، می بینیم که شخص برای خودسازی و برای اخلاق، از بسیاری از لذتها و خوشی های شخصی اش چشم می پوشد گرچه هیچ عامل بیرونی او را مجبور به این عمل نکرده است.<br/>
این تقوای درونی اگر در جامعه ای وجود داشته باشد، مهم ترین و کارآمدترین و کم هزینه ترین نوع کنترل جامعه است. این نوع از کنترل به وجود یا عدم شاهد بیرونی بستگی ندارد و فرد، خود را ملزم به رعایت آن می بیند. ادیان الهی بیشتر بر این نوع کنترل تأکید می ورزند. آنچه یک دیندار را دیندار می کند این است که با اختیار خود به اعمال دینی عمل کند و عملی که به خاطر کنترل بیرونی باشد، ارزش چندانی ندارد. در میان تمام ادیان الهی آموزه [[تقوا]] و پرهیزکاری وجود دارد.<br/>
نوع دوم از کنترل، کنترل بیرونی است. یعنی عاملی از بیرون موجب انجام یا ترک عملی می شود. این نیز خود بر دو نوع است. یا کل جامعه عامل کنترل است یا قوای قهریه قانونی مثل پلیس. منظور از کنترل بیرونی توسط کل جامعه این است که تک تک افراد جامعه نسبت به مرزهای قانونی و اخلاقی جامعه احساس وظیفه کنند و خودشان مانند یک مجری قانون از تخلف و تخطی از قانون جلوگیری کنند. در اینگونه شرایط حتی اگر شخصی به قانون اعتقاد نداشته باشد اما به خود جرأت نمی دهد که برخلاف همه مردم رفتار کند. حداقل واکنش اجتماع در این موارد این است که به دیده تحقیر در شخص می نگرند و از آنجا که حب ذات، قوی ترین نیروی انسانی است، هیچ کس دوست ندارد در جامعه به دیده تحقیر در او نگریسته شود. اگر این نگاهها و به دیده تحقیر نگریستن ها کارساز نباشد، نوبت به تذکر می رسد. اگر افراد جامعه نسبت به یکدیگر و نسبت به قوانین جامعه احساس مسئولیت کنند، خودشان از تخلف جلوگیری می کنند. فردی که تخلف می کند اگر با هجمه و تذکر بسیاری از افراد در جامعه مواجه شود، تاب مقاومت در برابر اجتماع را ندارد و تسلیم می شود.<br/>
نوع دیگری از کنترل بیرونی، کنترل توسط قوای حکومتی و مجریان قانون است. این نیروها با استفاده از ابزار قانون و مجازاتهایی که قانون پیش بینی کرده از تخلف جلوگیری می کنند. هر قانونی که وضع می شود، مجازاتهایی را نیز برای متخلفین از قانون پیش بینی می کند. این مجازاتها باید توسط عده ای خاص که جزء قوای حکومتی هستند اجرا شود تا از هرج و مرج اجتماعی جلوگیری شود. مجریان قانون در مرحله اول باید قانون را به نحو درست اجرا کنند و در مرحله بعدی باید از تخلفات جلوگیری و متخلفین را به مجازاتهایی که قانون پیش بینی کرده برسانند.<br/>

== کنترل بیرونی در جوامع اومانیستی ==
جوامع غربی تنها از شیوه کنترل بیرونی توسط وضع قانون و مجازاتهای دولتی استفاده می کنند. جهان بینی اومانیستی که پایه فرهنگ غرب است، انسان و نفسانیات انسان را محور قرار می دهد. کسی که خودش را محور بداند، هیچ حد و مرزی برای خود قائل نیست. انسان مداری یعنی حکومت نفسانیات و خواهشهای نفسانی انسان. چنین انسانی هیچ حد و مرزی نمی شناسد و جز خودش، هیچ چیزی برایش اهمیت ندارد. تقوای درونی و پرهیزکاری هیچ معنایی در جهان بینی اومانیستی ندارد. پایه اساسی فرهنگ غرب به تصرح فیلسوفان و بزرگان غربی، اومانیسم است و در جامعه اومانیستی، [[تقوا]] بی معنا است. در چنین جامعه ای احساس مسئولیت نسبت به کل جامعه و دیگر افراد نیز معنایی ندارد. بنابراین جامعه غربی برای حفظ بنیان های اجتماعی تنها از نیروی قانون استفاده می کند. برای بقای جامعه، آزادی تا حدی است که آزادی های دیگران محدود نشود. انسان اومانیست، خود را ملزم به هیچ قید و بندی نمی بیند مگر نفع خود. بنابراین واضعین قوانین برای حفظ و بقای جامعه، قوانینی وضع کرده اند و برای متخلفین هم مجازاتهایی قرار داده اند که منافع متخلف را به خطر اندازد.<br/>
آنچه در جامعه اومانیستی موجب رعایت قانون می شود، ترس از مجازات و جریمه است. بنابراین به محض اینکه شخص، سایه مجازات و جریمه را احساس نکند، به هر عملی برای کسب سود شخصی دست می زند. در جامعه اومانیستی تقوای درونی و وظیفه اجتماعی بی معنا است. اگر هم کسی احساس وظیفه اجتماعی می کند از این جهت است که تخلف از قانون به ضرر او نیز تمام می شود. ناگفته نماند هنوز هستند افرادی که اخلاق دینمدارانه را در غرب ترویج می کنند و تسلیم اومانیسم نشده اند و بسیاری از افراد هنوز رگه های تفکر دینی گرچه دینی تحریف شده در آنها وجود دارد و باعث تقوای درونی آنها می شود. اما سخن بر سر این است که در فرهنگ اومانیستی مفهومی به نام [[تقوا]] و احساس وظیفه نسبت به همنوع وجود ندارد.<br/>
جوامع دینی غیراسلامی که هنوز روح دینی در آنها نمرده است علاوه بر کنترل قانونی از تقوای درونی نیز برای کنترل اجتماع استفاده می کنند. روح دینی خود مانع بسیاری از تخلف ها و قانون شکنی هاست. اما این گونه جوامع، کنترل اجتماعی را ترک گفته اند. [[امر به معروف]] و [[نهی از منکر]] از آموزه های تمامی ادیان الهی است اما خداوند رحمان و رحیم در کتاب مبینش امتهای پیشین را به خاطر ترک این وظیفه سرزنش می کند.<br/>

== روش اسلام برای کنترل جامعه ==
اسلام برای کنترل جامعه از همه روشها استفاده می کند. مرحله اول این است که افراد باید تحت تربیت دینی قرار بگیرند و روح [[تقوا]] در جامعه جاری باشد. هر کس باید وظیفه خود بداند که به قانونهای الهی و اخلاقی عمل کند. هر کس خودش باید پلیس خودش باشد. از خود مراقبه و محاسبه کند. باید هدف انسان قرب خدای متعال و خشنود ساختن او باشد. انسانی که هدف خود را قرب الهی می داند، به قانون ها و حدود الهی تجاوز نمی کند. مرحله دوم این است که افراد نسبت به هم احساس مسئولیت کنند. خدا همه مؤمنان را برادر هم می خواند و برادر نسبت به برادر خود باید احساس مسئولیت کند. در اسلام همه نسبت به هم مسئولند و اصل: کلکم راع و کلکم مسئول همین معنا را به وضوح به ما نشان می دهد.<br/>
با این همه اگر کسی بخواهد برخلاف قانون رفتار کند، نوبت به قوای قانونی و مجازاتهای قانونی می رسد. استفاده از قوای قانونی وقتی است که تقوای درونی و کنترل اجتماعی موثر واقع نشود. ملاحظه می شود که قانون اسلامی به نحوی وضع شده که مراجعه به قوای قانونی برای حفظ قانون به کمترین مقدار ممکن است. اگر می بینیم که جامعه اسلامی دچار مشکلات عدیده اجتماعی و مفاسد متعدد است، به دلیل این است که به قانون اسلام عمل نمی کنیم. اشکال از اسلام و قانون اسلام نیست بلکه از مسلمانی ما است. مشکل از اینجاست که ما مسلمین قانون اسلام را فراموش کرده ایم و دست به دامان قانون غربی و فرهنگ غرب شده ایم.<br/>

== قیام امام حسین (علیه السّلام) برای امر به معروف ==
امام حسین برای [[امر به معروف]] قیام کرد. اگر کسی تنها علت قیام عاشورا را عامل دعوت کوفه یا بیعت خواستن یزید بداند، باید معتقد شود که امام حسین (علیه السّلام) در رسیدن به هدفش موفق نبود و شکست خورد. به این معنا که امام در راه رسیدن به هدفش کشته شد و نتوانست به آن هدفی که می خواست برسد. امام کشته شد و نتوانست حکومتی اسلامی و شیعی در عالم اسلامی به مرکزیت کوفه ایجاد کند. امام می خواست از بیعت خودداری کند اما جانش را در این راه از دست داد و خونش به هدر رفت. اگر کسی با این نگاه به نهضت حسینی نگاه کند، باید چنین نتیجه ای را هم بگیرد.<br/>
اما امام حسین برای [[امر به معروف]] و [[نهی از منکر]] قیام کرد. امام علت قیام خود را اصلاح امت پیامبر معرفی می کند. پس اگر امام توانسته باشد این [[امر به معروف]] را به خوبی انجام دهد، به هدف خود رسیده است اگر چه در ظاهر به شهادت رسیده و خونش بر زمین جاری شده است و اگر نتوانسته باشد [[امر به معروف]] و [[نهی از منکر]] کند، به هدفش نرسیده است.<br/>
امام حسین (علیه السّلام) در زمانی واقع شده بود که گرچه کمتر از نیم قرن از وفات پیامبر(ص) می گذشت و هنوز بعضی از صحابه و بسیاری از تابعین در قید حیات بودند، اما ارزشهایی که پیامبر برای آن مبعوث شده بود از جامعه رخت بربسته بود. مبارزه با ظلم و ظالم در این جامعه نبود. عافیت طلبی و دنیادوستی همه جامعه را فراگرفته بود. از دین و دیانت جز اسمی و پوسته ای باقی نمانده بود. حضرت در جایی می فرمایند: «الا و ان الحق لایعمل به و ان الباطل لایتناهی عنه» یعنی به حق عمل نمی شود و از باطل جلوگیری نمی شود. از این مهمتر این بود که جای خوبی و بدی و معروف و منکر عوض شده بود. یعنی عملی که در نزد پیامبر منکر بود، به صورت معروف نشان داده می شد و عملی که معروف بود، منکر جلوه می کرد. خطر این مسئله خیلی بیشتر از ترک «معروف» در جامعه است. بسا باشد که به معروف عمل نشود اما خط و مرز معروف و منکر واضح است تا اگر کسی بخواهد از این راه برود بتواند. اما در جامعه ای که جای معروف و منکر عوض شود، اگر هم کسی بخواهد از راه معروف برود، نخواهد توانست زیرا حد و مرز ایندو با هم مخلوط شده است.<br/>
در زمان امام حسین (علیه السّلام) جامعه دچار چنان خمودگی شده بود که وقتی معاویه در زمان حیاتش برای گرفتن بیعت برای یزید به مدینه می آید، غیر از چند نفر، همه مردم با یزید بیعت می کنند و صدایی از کسی درنمی آید. در مکه نیز همین اتفاق می افتد. در شام علنا علی بن ابی طالب در منبرها لعن و نفرین می شود و کسی هم نمی پرسد که این علی مگر چه کرده که مستوجب لعن و نفرین است. حکومت خلافت به سلطنت موروثی تبدیل می شود ولی رگ غیرت در کسی نمی جنبد. در این جامعه [[امر به معروف]] مرده است. مردم نسبت به سرنوشت خود و جامعه بی تفاوت شده اند. راه حق در میان گرد و خاکی که باطل به راه انداخته گم شده و نزدیک است که از میان برود. امام حسین (علیه السّلام) برای زنده کردن اسلام و اصلاح امت قیام می کند و جان خود را بر سر این [[امر به معروف]] کردن فدا می کند. اما آیا امام حسین در قیامش موفق بود یا نه؟<br/>
قیام امام حسین (علیه السّلام) موجب بیداری ملت اسلامی شد. امام حسین (علیه السّلام) با خون خود نقشی ماندگار در تاریخ بشریت کشید که هیچ دستی توان از بین بردن آن را ندارد. خون امام حسین(علیه السّلام) روح جهاد و شهادت و رشادت را تا روز قیامت در رگ های عالم اسلامی به حرکت درآورد. قیام امام حسین(علیه السّلام) سرمشق بسیاری از قیام ها و مبارزات در عالم اسلامی شد. خون امام حسین(علیه السّلام) موجب بیداری عالم اسلامی شد. نه فقط در آن زمان بلکه در تمامی اعصار و حتی قرن حاضر. می بینیم که قیام امام خمینی(ره) از قیام امام حسین(علیه السّلام) سرمشق گرفته نام و یاد امام حسین(علیه السّلام) که در هشت سال جنگ تحمیلی، روح رشادت و فداکاری را در ملت ما می دمید. با الگو گرفتن از امام حسین(علیه السّلام) بود که مقاومت لبنان توانست دشمن صهیونیستی را که کل جهان عرب بیش از شش روز نتوانست در برابر آن مقاومت کند، به عقب نشینی وادار کند و در جنگ سی و سه [[روزه]] شکست دهد. همه اینها از برکات قیام امام حسین(علیه السّلام) است.<br/>
قیام امام حسین(علیه السّلام) در همان زمان سرمشق بسیاری از قیام ها شد. قیام توابین و قیام مختار بلافاصله بعد از شهادت امام حسین(علیه السّلام) اتفاق افتاد. عافیت طلبان مکه و مدینه که امام حسین(علیه السّلام) را یاری نکردند و با یزید بیعت کرده بودند، ماهیت حکومت یزید بر ایشان آشکار شد و برای اینکه زیر بیعت یزید نباشند، با عبدالله بن زبیر بیعت کردند و سال ها از او حمایت نمودند. در میان شیعیان قیام های متعددی چون قیام زیدبن علی، قیام فخ و قیام نفس زکیه پسر عبدالله محض رخ داد. در این راستا یکی از علل اصلی پیشنهاد ولایت عهدی به امام رضا(علیه السّلام) توسط مأمون، قیام های متعدد علویان و شیعیان است که نفس حکومت عباسی را گرفته بود. همه این قیام ها از برکات قیام امام حسین(علیه السّلام) است. قیام بنی عباس با شعار حکومت بنی هاشم شروع شد و مردم به قصد حمایت از بنی هاشم از آنها حمایت کردند. قیام امام حسین(علیه السّلام) موجب شد که روحیه ظلم ستیزی در عالم اسلامی بیدار شود.<br/>
برگرفته از : روزنامه کیهان ( www.kayhannews.ir )<br/>
== منبع ==
http://www.aftabir.com<br/>

== پانویس ==
{{پانویس|colwidth=30em|۲}}
<div class="source"><span class="title">منبع:</span><span class="text"> [http://www.rahebehesht.org/article/show/1681 پرتال علمی پژوهشی راه بهشت] - تاریخ برداشت 94/12/09</span></div>

<div class="hold">
<div class="return">بازگشت به [[مقالات]] </div>
</div>