نمایش مبدأ برای فرهنگ مصادیق:خلوت و عزلت تجلی کمال الانقطاع

<div class="head1">خلوت و عزلت تجلی کمال الانقطاع </div>

==مقدمه==
در مقاله حاضر مسئله عزلت و خلوت گزینی و آثار و تأثیرات روحی و اجتماعی آن مورد بررسی قرار گرفته که با هم آن را از نظر می گذرانیم.<br/>

گفتنی است این مطلب از سوی دفتر بررسی های اسلامی سازمان تبلیغات اسلامی ارسال شده که از آن عزیزان سپاس و قدردانی می شود.<br/>

دین اسلام همان طور که در تئوری اش جمع دنیا و عقبی را مدنظر دارد، به فربهی جسم و روح نیز به طور یکسان اهتمام ورزیده است؛ فرد و اجتماع نیز در اسلام از حیثیت و جایگاه خاص خود برخوردارند و [[قربانی]] کردن هر یک از آنها به پای دیگری نه شایسته است و نه توصیه کردنی.<br/>

در اسلام در سه حوزه عقاید، احکام و اخلاق آموزه های فردی و اجتماعی آدمیان مطرح شده است؛ در فقه و احکام دینی اعمالی از قبیل نمازهای جمعه و جماعات، [[حج]] و... برای تأمین نیازهای اجتماعی مردم مطرح شده است که در برابر نمازهای مستحبی و... از جمله اعمال دینی فردی است. اخلاق و عقاید نیز به دو بخش فردی و اجتماعی تقسیم شده اند و هر یک از آنها اهمیت خود را دارند.<br/>

یکی از اعمالی که در حوزه فردی برای تعالی روحانی آدمی اهمیت زیادی دارد و باعث تعالی و تکامل آن می شود اعتکاف است. اعتکاف درواقع همان خلوت و خموشی است که عارفان اسلامی در تعالیم خود از آن یاد کرده اند.<br/>

==تفرید و عزلت==

دین اسلام با تشریع اعتکاف درصدد تعمیم عرفان در میان گروه های مختلف مردم برآمده است تا هیچ انسانی از لذت شیرین مناجات و خلوت با خدا محروم نماند.<br/>

از آنجا که اعتکاف مستلزم تفرید و عزلت است لذا لازم است ابتدا تعریف و تبیین آنها صورت گیرد و ارتباط میان این دو واکاوی شود.<br/>

در تعریف عزلت گفته اند: «عزلت گوشه گیری و کناره گیری و برکنار شدن و منفصل شدن است و مشایخ طریقت، عزلت و خلوت و انقطاع و انزوا از آن جهت اختیار کرده اند تا حواس ظاهر بسته شود و از اعمال خود معزول گردند که هر حجابی که به روح انسانی رسد او را از مشاهده جمال مولی محجوب گرداند».<ref>سیدجعفر، سجادی، فرهنگ اصطلاحات و تعبیرات عرفانی، ص ۱۳۳، کتابخانه طهوری، ۲۶۳٫۱.</ref><br/>

گفته اند: «خلوت بر دو قسم است خلوت عام و خلوت خاص، خلوت عام آن را نیز عزلت گویند و آن عبارت است از کناره گیری از غیر اهل الله از مردمان، سیما از نسوان و طفلان و عوام و ارباب عقول ناقصه و اهل عصیان و طالبین دنیا مگر به قدر ضرورت و حاجت و مصاحبت و مجالست به اهل طاعت منافی این خلوت نیست و مکان خاصی در این شرط نه. امام صادق(ع) فرمود: «صاحب العزله متحصن بحصن الله متحرس بحراسته فیاطوبی لمن تفرد به سرا و علانیه »<ref>سید بحرالعلوم، رساله سیر و سلوک، ص ۷۶، به کوشش رضا اسنادی، انتشارات هجرت، قم، ۱۰۴٫۱.</ref>(هرکس عزلت گزیند در دژ الهی مسکن گزیده و خداوند از او نگهبانی می کند، پس خوشا به حال کسی که در پنهان و آشکار با او خلوت کرده است.)<br/>

دربارهٔ تفرید نیز تعاریف زیادی ذکر شده که به برخی از آنها اشاره می کنیم: «تفرید از فرد است و فرد کسی است که یگانه باشد و تفرید آن است که از اشکال خود فرد گردد «یعنی از امثال و اقران خود فرد گردد و با هیچ انسان نیآرامد چنان که مجنون که از محبت لیلی با وحوش و سبع مجانست گرفت و از مردمان نفرت گرفت.»<ref>فرهنگ لغات و اصطلاحات، تعبیرات عرفانی، ص ۱۳۱، کتابخانه طهوری، ۲۶۳٫۱</ref> و نیز گفته اند: «تفرید به فتح اول در لغت به معنی یگانه کردن و تنها گردانیدن است. و در اصطلاح قطع تعلقات باطنی و وقوف توست به حق با تو و این هنگامی است که حق به حکم و فرمان عین قوای عبد باشد چنان که رسول اکرم(ص) فرمود: «کنت سمعا و بصرا».<ref> گوهرین، سیدصادق، شرح اصطلاحات تصوف، ص ۲۴۱، انتشارات زوار، ۸۶۳٫۱.</ref><br/>

تفرید و عزلت از یک جهت اشتراک دارند و آن این که در هر دو، سالک یا عارف باید از آدمیان یا از علایق دست بکشد و در تنهایی کامل به سر برد. این، همان روزگار در خلوت سپری کردن است که در هر دو وجود دارد اما اختلاف آن دو در این است که عزلت در بدایت صورت می پذیرد و تفرید درنهایت و اینکه عزلت از افراد همسان و هم جنس است و تفرید از معقولات و محبوب های معنوی گذشتن و به یکی رسیدن که توحید، زاینده تفرید است. اختلاف دیگر آنها این است که درحالی که در تفرید ممکن است عارف در میان جمع باشد اما جان و روحش در جای دیگر و در عوالم وحدت سیر کند ولی در عزلت، سالک باید به ظاهر هم از مردم کناره گیرد.<br/>

==ضرورت اعتکاف==

اعتکاف و خلوت برای آن صورت می گیرد که آدمی بتواند خود واقعی اش را از «خودهای» ساختگی و کاذب تشخیص دهد و تمام تلاش های خود را محور «خوداصیل»اش صورت دهد. لازم است مدتی را در گوشه نشینی و دوری از جمعیت بسر برد تا اولا شناخت درستی از خودش بدست آورد؛ ثانیا به توانایی ها و کاستی و ناتوانی های خود پی ببرد. چه، آدمیان تنها جایی که می توانند به این اهداف برسند تنهایی است. زیرا بسیاری از عوامل و محرکاتی که باعث ظهور برخی از افعال و یا عکس العمل های مصنوعی می شود در تنهایی تأثیر ندارد. در آنجا است که انسان می تواند زندگی حقیقی را تجربه کند و یافته های خود را به جان و روح خود مرتبط سازد و بدان نسبت دهد و می تواند مدعی توانایی هایی شود که در گوشه عزلت، آنها را کسب می کند. کسانی که توانایی زندگی در عزلت را به دست می آورند به یقین به مراحلی از کمال دست یافته اند. به همین دلیل است که اولیای الهی وقتی عزم کاری را می کنند به هیچ وجه از عوامل بیرونی تأثیر نمی پذیرند. زیرا خود به حقیقت پی برده اند نه اینکه تحت تأثیر عوامل غیرطبیعی و غیرخودی قرار بگیرند. از همین جاست که در میان پیامبران و اولیای خدا کسی را نمی توان سراغ گرفت که مدتی از عمر خود را در گوشه خلوت سپری نکرده باشد.<ref> امام صادق(ع) فرمود: «ما من نبی ولا وصی الا اختارالعزله فی. زمانه اما فی ابتدائه او انتهائه (سیر و سلوک سید بحرالعلوم، ص ۷۶، به کوشش رضا استادی).</ref> پیامبر اسلام سرحلقه تمام انبیاء و اولیاء، نمونه بارزی برای این مدعا است.<br/>

ضرورت دیگر خلوت و عزلت از آنجا نشأت می گیرد که چون اغلب انسان ها شخصیت و حقیقت اصلی خود را میان جمع و جمعیت تحصیل می کنند و در موارد زیادی تجربه نشان داده است که این شخصیت، ساختگی و غیرحقیقی بوده و تنهایی های مصنوعی نتوانسته انسان ها را به ساحل نجات برساند، عارفان را بر آن داشته تا برای دوری و احتراز از اجتماع زدگی بر سالکان طریقت، این اختیار و آزمایش خلوت نشینی را فرض کنند تا از ابتدای رهنوردی خود با این آفت عظمی مبارزه جدی کنند تا بنای عرفانی خود را بر این پایه محکم استوار سازند.<br/>

==آثار اعتکاف و خلوت گزینی==

با وجود آنچه گفته شد باید بدانیم که اعتکاف درواقع خلوت از بیگانگان و پیوستن به محبوب ازلی و ابدی است، لذا در این راه هر کس بتواند آدمی را در یافتن به خود اصیل اش یاری کند از نیروهای خودی محسوب می شود.<br/>

خلوت از بیگانه باید نه زیار<br/>

پوستین بهر دی آمد نه بهار<ref> مثنوی، دفتر دوم، بیت .۲۵.</ref><br/>

اعتکاف درواقع پدید آوردن اشتیاق در طلب دوست است و جوشاندن آب تشنگی از درون برای یافتن او.<br/>

آب کم جو تشنگی آور بدست<br/>

تا بجوشد آب از بالا و پست<ref>همان، دفتر سوم، بیت ۲۱٫۳۲.</ref><br/>

علی ای حال این گونه خلوت گزینی آدمی را به باریک خانه هایی رهنمون می کند که در تاریک خانه های اجتماع هرگز یافتنی نیست.<br/>

روی در دیوار کن خلوت نشین<br/>

وز وجود خویش هم خلوت گزین<br/>

قعر چه بگزیده کو عاقل است<br/>

زآنکه در خلوت صفاهای دل است<ref>- لب و لباب مثنوی، ص ۴٫۲۳.</ref><br/>

این همه تأکید بر عزلت به دلیل آن است که مومن به خدا و سالک طریقت با ماندن در میان مردم در ظلمت خلق گرفتار می شود و از گوهر اصلی خود غافل می ماند و این بدترین بیماری است که بدان مبتلا می شود.<br/>

عزلت نشین کسی است که عمل تفرید (یگانه کردن تمام هم ها و غم ها) را به مورد اجرا گذارد. امیر مؤمنان(ع) در وصف اینگونه عزلت نشینان می فرماید: «(سالک) کسی است که جامه های شهوت را از تن کنده و تمام هم ها و غم ها را به کناری نهد و خود را مشغول هم واحدی کند تا بدین وسیله از کوری و مشارکت اهل هوی و هوس بیرون رفته و خود تبدیل به باب های هدایت و قفل های گمراهی (موانع گمراهی) شود. به طوری که راهش را روشن کرده و طریق خود را بپیماید و تاریک ها را درهم نوردد و پاره کند و به استوارترین و مستحکم ترین ریسمان ها چنگ زند.»<ref>نهج البلاغه، نسخه فیض، ج۱، خ ۶۸، ص ۰٫۲۱.</ref> پس عزلت نتایجی دربردارد که اگر سالک آن را تحصیل نکند از روشنایی لازم جهت ادامه راه برخوردار نمی شود. به هر حال عزلت در مرحله ابتدایی باعث روشنایی راه سالک می شود و درنهایت نیز در شکل تفرید نور دیگری در ضمیر او پیدا می شود و در پرتو آن مسیر خود را ادامه می دهد.<br/>

استوارترین ریسمان را تنها در تفرید می توان به دست آورد و بدان چنگ زد و سالک اگر تمام مراحل و مقامات عرفانی را طی کند و به این مقام توفیق یابد؛ به یقین و عروه الوثقی دست می یابد به همین دلیل ما در مقامات فردی عرفانی، عزلت و تفرید را در بدایت مقامات آوردیم تا سالک هم در مقام عمل بدان بپردازد و هم از جهت نظری بیاموزد که پس از طی مراحلی از مقامات به ناچار باید دوباره به این مقام بازگردد و تفرید و یگانه سازی را به تجربه بنشیند.<br/>

بالاتر از تمام این متون، عزلت و تفرید را در قرآن هم می توان سراغ گرفت. خدای متعال در این زمینه می فرماید: «من از شما و بت هایی که به جای خدا می پرستید دوری کرده (عزلت گزیده) و خدای یکتا را می خوانم و امیدوارم که چون او را بخوانم مرا از درگاه لطفش محروم نگرداند؛ چون ابراهیم از آن قوم و بت هایی که به جای خدا می پرستیدند دوری و عزلت گزید، ما هم به لطف و رحمت خود به او اسحق و یعقوب را عطا کردیم و به آنها شرف نبوت بخشیدیم.»<ref>(مریم/ ۸۴ و ۹۴).</ref><br/>

قرآن کریم به عزلت خواهی اصحاب کهف، نیک اشاره کرده است: «آنگاه اصحاب کهف با یکدیگر گفتند که شما چون از این مشرکان و خدایان باطل شان دوری جستید باید به غار کوه گریخته و پنهان شوید تا خدا از رحمت خود به شما گشایش و توسعه بخشد و اسباب کار شما را با روزی حلال و آسایش مهیا سازد.»<ref>(کهف/ ۶۱).</ref><br/>

آن درختی کو شود با یار جفت<br/>

ای هوای خوش زسر تا پا شگفت<br/>

در خزان چون دید او یار خلاف<br/>

در کشید او رو و سر زیر لحاف<br/>

گفت یار بد بلا آشفتن است<br/>

چونک او آمد طریقم خفتن است<br/>

پس نجنبم باشم از اصحاب کهف<br/>

به ز دقیانوس آن محبوس لهف<ref>حسرت و اندوه.</ref><br/>

یقظه شان مصروف دقیانوس بود<br/>

خوابشان سرمایه ناموس<ref> خوشنامی.</ref> بود<ref>مثنوی معنوی، دفتر دوم، ابیات ۳۴- .۳۸.</ref><br/>

امام محمد غزالی نیز در این باب سخنان شنیدنی دارد که تأیید سخنان و مدعیات پیش است. او در احیاء علوم الدین می نویسد: «در باب عزلت به شش فایده آن اکتفا می کنیم که عبارتند از: فایده اول: عزلت، باعث نیکوئی عبادت و اندیشه و انس گرفتن به مناجات با خدا می شود. فایده دوم: عزلت، آدمی را از گناهانی که از مخالطت و معاشرت ناشی می شود، باز می دارد. فایده سوم: عزلت، آدمی را از فتنه ها و دشمنی ها بازمی دارد. فایده چهارم: آدمی را از شر مردم نگاه می دارد. فایده پنجم: هم طمع آدمی به مردم را قطع می کند و هم طمع. آنها را. فایده ششم: آدمی را از مشاهده انسان های احمق حفظ می کند.»<ref>احیاء علوم الدین، ج۲، صفحات ۳۲۷- ۸۳۳ با تلخیص.</ref><br/>

امیرمؤمنان علاوه بر عوامل مذکور که موجبات عزلت سالک را فراهم می سازد، به برخی عوامل دیگر اشاره کرده است که چون مربوط به مسائل اجتماعی و سیاسی می شود و چندان ربطی به مسائل عرفانی ندارد؛ صرفنظر می کنیم. برخی از این عوامل عبارتند از: خودشگفتی و استکبار (که بیشتر جنبه اخلاقی دارد)، سلطه پذیری، وابستگی های مادی، گرفتار شدن در محیط جاهلیت (که در داستان اصحاب کهف بدان اشاره کردیم)، رقابت های سیاسی، ساده اندیشی و جوپذیری، فاصله فرهنگی مردم و عزلت گزینی و جهادگریزی یاران شخص مورد نظر.<br/>

با توجه به آنچه گذشت معلوم شد که اسلام دینی است که هم به جوانب اجتماعی آدمیان نظر دارد و هم فردی آنان را مورد اهتمام قرار می دهد و اعتکاف سهم بسزایی در تعالی روحی انسان ها دارد. اما با وجود تشریع آن، جوامع اسلامی همچنان از فیوضات آن بی بهره مانده اند. واقعیت آن است که بدون توجه ابعاد فردی- روحانی ادیان، حظ و بهره زیادی نمی توان از دینداری برد. اگر ادیان بنا به دلایل و عللی نتوانند به نیازهای فردی- روحی افراد، جوابی درخور دهند با اقبال چندانی از سوی مردم مواجه نخواهند شد. چه، در آن صورت ادیان مبدل به قوانین خشک اجتماعی می شوند و معارض های جدی هم خواهند داشت. اما اگر این دو جنبه در کنار هم قرار گیرند هم چنان که این مهم در اسلام عزیز عینیت یافته، داعیه های زیادی برای رویکرد به دین خواهیم داشت.<br/>

اگر امروز در کشورهای غربی شاهد توجه جدی مردم به ادیان عرفانی نظیر بودایی هستیم ناشی از همین نیاز است؛ انسان امروز به تعبیر مقام معظم رهبری تشنه معنویات است تا به تعالی و فربهی روحی دست یابد. پس برای اینکه بتوانیم اسلام را در تمام جوانب، فعال و پویا بکنیم لازم است جنبه ها و احکام و معارف مغفول آن را برجسته نماییم تا به فراگیر شدن آن یاری رسانیم.<br/>

== پانویس ==
{{پانویس|colwidth=30em|۲}}
<div class="source"><span class="title">منبع:</span><span class="text"> [http://www.aftabir.com/articles/view/religion/religion/c7_1308288051p1.php/%D8%AE%D9%84%D9%88%D8%AA-%D9%88-%D8%B9%D8%B2%D9%84%D8%AA-%D8%AA%D8%AC%D9%84%DB%8C-%DA%A9%D9%85%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%86%D9%82%D8%B7%D8%A7%D8%B9 وبسایت آفتاب آنلاین ]  - تاریخ برداشت: 95/05/26</span></div>

<div class="hold">
<div class="return">بازگشت به [[انزواگرایی]] </div>
</div>