نمایش مبدأ برای دانشنامه:معروف و منکر در سیره

<div class="head1">معروف و منکر در سیره</div>

==پیمان بر عمل به معروف==
قال ابن إسحاق: و حدثنی یزید بن أبی حبیب، عن (أبی) [3] مرثد بن عبد اللَّه الیزنی، عن عبد الرحمن بن عسیلة الصّنابحی، عن عبادة بن الصامت، قال:<br/>
کنت فیمن حضر العقبة الأولی، و کنّا اثنی عشر رجلا، فبایعنا رسول اللَّه صلی اللَّه علیه و سلم علی بیعة النساء، و ذلک قبل أن تفترض الحرب، علی أن لا نشرک باللَّه شیئا، و لا نسرق، و لا نزنی، و لا نقتل أولادنا، و لا نأتی ببهتان نفتریه من بین أیدینا و أرجلنا، و لا نعصیه فی معروف. فان وفّیتم فلکم الجنة. و إن غشیتم من ذلک شیئا فأمرکم إلی اللَّه عزّ و جلّ إن شاء عذّب و إن شاء غفر.<ref>سیره النبویه لابن هشام.حمیری، ابن هشام، سیره النبویه، متوفی 218قمری، دار المعرفه، بیروت، بی تا.ج1، ص431.همین مطلب ج1، ص433. همین مطلب: طبقات الکبری، ج1، ص171.روض الانف،ج4، ص73.<br/>
المنتظم فی التاریخ، ج3، ص33. الاکتفاء، ج1، ص260. تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر، ج1، ص292. سبل الهدی، ج3، ص197.فقه السیره النبویه، ص116.</ref>

==پیمان بر عمل به معروف==
و أخبرنا عبد الله بن مسلمة بن قعنب. أخبرنا الحجاج بن صفوان المدینی عن أسید بن أبی أسید البراد عن امرأة من المبایعات قالت: فیما أخذ علینا رسول الله. ص. أن لا نعصیه فیه من المعروف أن لا نخمش وجها و لا نشق جیبا و لا ننشر شعرا و لا ندعو ویلا.<br/>
أخبرنا یعقوب بن إبراهیم بن سعد الزهری عن أبیه عن صالح بن کیسان عن الحارث بن الفضیل الأنصاری صلبیة أن ابن شهاب حدثه أن عباده بن الصامت قال:<br/>
[إن رسول الله. ص. قال لنا: أ لا تبایعونی علی ما بایع علیه النساء؟ أن لا تشرکوا بالله شیئا و لا تسرقوا و لا تزنوا و لا تقتلوا أولادکم و لا تأتوا ببهتان تفترونه بین أیدیکم و أرجلکم و لا تعصونی فی معروف. قلنا: بلی یا رسول الله. فبایعناه علی ذلک. فقال رسول الله. ص: فمن أصاب بعده ذنبا فنالته عقوبة فهی کفارة له. و من لم تنله به عقوبة فأمره إلی الله إن شاء غفره و إن شاء عاقبه‏.<ref>طبقات الکبری.واقدی، ابن سعد، طبقات الکبری، متوفی230قمری، چاپ دوم، دار الکتب العلمیه، بیروت، چاپ 1418.ج8، ص5 .همین مطلب:  سیره النبویه و اخبار الخلفاء، ج1، ص107.و : دلائل النبوه، ج2، ص436.</ref>

==عمل به معروف در حد توان==
أخبرنا معن بن عیسی. أخبرنا مالک بن أنس عن محمد بن المنکدر عن أمیمة بنت رقیقة قالت: [أتیت رسول الله. ص. فی نسوة نبایعه فقلنا: نبایعک یا رسول الله علی أن لا نشرک بالله شیئا و لا نسرق و لا نزنی و لا نقتل أولادنا و لا نأتی ببهتان نفتریه بین أیدینا و أرجلنا و لا نعصیک فی معروف. فقال رسول الله: فیما استطعتن و أطقتن.<ref>طبقات الکبری.واقدی، ابن سعد، طبقات الکبری، متوفی230قمری، چاپ دوم، دار الکتب العلمیه، بیروت، چاپ 1418.ج8، ص3.و الاصابه،ج8،ص31 و 236.</ref>

==بیعت بر عمل به معروف==
تکلم البراء بن معرور و أخذ  بید رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم فقال: بایعنا، فقال رسول اللّه صلی اللّه علیه و سلم: أبایعکم علی السمع و الطاعة فی المنشط و المکره، و النفقة فی العسر و الیسر، و علی الأمر بالمعروف و النهی عن المنکر، و أن لا تخافوا فی اللّه لومة لائم‏.<ref>سیره النبویه و اخبار الخلفاء.تمیمی، ابوحاتم، سیره النبویه و اخبار الخلفاء،چاپ سوم، الکتب الثقافیه، بیروت، چاپ1417.ج1، ص121.همین مطلب: شرف المصطفی، ج2، ص124.و: دلائل النبوه، ج2، ص443.تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر، ج1، ص298.و سبل الهدی،ج3، ص201.تاریخ الخمیس، ج1، ص317.سیره الحلبیه، ج2، ص22.الصحیح  من سیره الرسول الاعظم، ج3، ص316.</ref>
==آموزش همگانی معروف و منکر==
أنه صلی اللّه علیه و سلم خرج ذات یوم إلی سوق المدینة، فأمر الناس بالمعروف، و أخبرهم فیما یأتون و یذرون‏.همین مطلب: تخریج الدلالات، ص308 و زاد فیه: و تضرب الناس علی ذلک بسوط معها.<br/>
<ref>شرف المصطفی.خرکوشی نیشابوری، ابوسعید، شرف المصطفی، چاپ اول، دار البشائر الاسلامیه، مکه، چاپ 1324.ج3،ص385 .امتاع الاسماع، ج9، ص395.نظام الحکومه النبویه،ج1، ص240.</ref>
==عامل بودن آمر و ناهی==
هذا حینه الذی یولد فیه- أو قد ولد- اسمه محمد، بین کتفیه شامة، یموت أبوه و أمه و یکفله جده و عمه، و أعداؤه یکیدونه مرارا، و اللّه باعثه جهارا، و جاعل له منا أنصارا، یعز بهم أولیاءه، و یذل بهم أعداءه، و یضرب بهم الناس عن عرض، و یستبیح بهم الأرض، یعبد الرحمن، و یدحض الشیطان، و یکسر الأوثان، و یخمد النیران، قوله فصل، و حکمه عدل، یأمر بالمعروف و یفعله، و ینهی عن المنکر و یبطله. <ref>شرف المصطفی.خرکوشی نیشابوری، ابوسعید، شرف المصطفی، چاپ اول، دار البشائر الاسلامیه، مکه، چاپ 1324.ج1، ص191.اعلام النبوه ماوردی،ص187.اعلام الوری، ج1، ص63.تاریخ الخمیس، ج1، ص240.تاریخ مدینه دمشق، ج3، ص443 و 448.الخرائج و الجرائح، ج3، ص1072.دلائل النبوه، ج2، ص12.سبل الهدی، ج1، ص127.سیره الحلبیه، ج1، ص167.شرح الشفاء، ج1، ص742.المنتظم، ج2، ص279.</ref>
==منظور از حسبه==
اعلم أن الحسبة أمر بالمعروف، إذا ظهر ترکه، و نهی عن المنکر، إذا ظهر فعله، و الأصل أن الاحتساب طلب الأجر، و الاسم الحسبة.<ref>امتاع الاسماع.مقریزی، تقی الدین، امتاع الاسماع بما للنبی من الاحوال و الاموال و الحفده و المتاع،  چاپ اول، دار الکتب العلمیه، 1420ق.ج9، ص386:</ref>
==تعریف علم احتساب==
قال العلامة مصطفی بن عبد اللَّه القسطنطیّ الرومیّ الحنفیّ، الشهیر بالملا کاتب الجلبی، و المعروف بحاجی خلیفة، فی (کشف الظنون): 1/ 77- 78: علم الاحتساب: و هو علم باحث عن علم الاحتساب و هو علم باحث عن الأمور الجاریة بین أهل البلد من معاملاتهم اللاتی لا یتم التمدن بدونها من حیث إجرائها علی قانون العدل بحیث یتم التراضی بین المتعاملین و عن سیاسة العباد بنهی عن المنکر و أمر بالمعروف بحیث لا یؤدی إلی مشاجرات و تفاخر بین العباد بحسب ما رآه الخلیفة من الزجر و المنع و مبادئه بعضها فقهی، و بعضها أمور استحسانیة ناشئة من رأی الخلیفة، و الغرض منه تحصیل الملکة فی تلک الأمور، و فائدته إجراء أمور المدن فی المجاری علی الوجه الأتم، و هذا العلم من أدق العلوم و لا یدرکه إلا من له فهم ثاقب، و حدس صائب، إذ الأشخاص و الأزمان و الأحوال لیست علی وتیرة واحدة، فلا بد لکل واحد من الزمان و الأحوال سیاسة خاصة، و ذلک من أصعب الأمور فلذلک لا یلیق بمنصب الاحتساب إلا من له قوة قدسیة مجردة عن الهوی، کعمر بن الخطاب رضی اللَّه تبارک و تعالی عنه، و لذلک کان علما فی هذا الشأن کذا فی (موضوعات) لطف اللَّه، و عرفه المولی أبو الخیر بالنظر فی أمور أهل المدینة بإجراء ما رسم فی الرئاسة و ما تقرر فی الشرع لیلا و نهارا سرا و جهارا ثم قال و علم الرئاسة [السیاسة] المدنیة مشتمل علی بعض لوازم‌ها المنصب و لم نر کتابا صنف فیه خاصة و ذکر فی (الأحکام السلطانیة) ما یکفی‏.<ref>امتاع الاسماع.مقریزی، تقی الدین، امتاع الاسماع بما للنبی من الاحوال و الاموال و الحفده و المتاع،  چاپ اول، دار الکتب العلمیه، 1420ق.ج9، ص386:</ref>
==نهاد حسبه در بازار==
و خرج البخاری من حدیث اللیث عن یونس عن ابن شهاب قال:<br/>
أخبرنی سالم بن عبد اللَّه، أن ابن عمر رضی اللَّه تبارک و تعالی عنهما، قال: رأیت الناس فی عهد رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و سلّم یبتاعون جزافا [یعنی الطعام‏] یضربون أن یبیعون فی مکانهم حتی یؤووه إلی رحالهم.<br/>
و و خرجه مسلم من حدیث ابن وهب، قال: أخبرنی یونس، عن ابن شهاب، قال: أخبرنی سالم أن أباه قال: قد رأیت الناس فی عهد رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و سلّم، إذا ابتاعوا الطعام جزافا یضربون أن یبیعوه فی مکانهم، ذلک حتی تؤوی إلی رحالهم  [قال ابن شهاب: و حدثنی عبید اللَّه بن عمر أن أباه کان یشتری طعاما جزافا فیحمله إلی أهله‏] 
و خرجه البخاری أیضا فی کتاب الحدود من حدیث معمر، عن الزهری عن سالم بن عبد اللَّه بن عمر، عن أبیه، أنهم کانوا یضربون علی عهد رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و سلّم إذا اشتروا طعاما جزافا أن یبعوه فی مکانهم حتی یؤووه إلی رحالهم. ذکره فی باب کم التعزیر و الأدب .<br/>
و خرجه مسلم بهذا السند، و لفظه: عن ابن عمر رضی اللَّه تبارک و تعالی عنه عنهما، أنهم کانوا یضربون علی عهد رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و سلّم، إذا اشتروا طعاما جزافا، أن یبعوه فی مکانه حتی یحولوه 
و خرجه البخاری أیضا من حدیث الأوزاعی [عن الزهری‏] عن سالم، عن أبیه رضی اللَّه تبارک و تعالی عنه قال: رأیت الذین یشترون الطعام مجازفة یضربون علی عهد رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و سلّم، أن یبیعوه، حتی یؤووه إلی رحالهم، ذکره فی باب ما یذکر فی بیع الطعام و الحکرة.<br/>
و خرج مسلم من حدیث مالک، عن نافع، عن ابن عمر رضی اللَّه تبارک و تعالی عنهما، قال: کنا فی زمان رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و سلّم نبتاع الطعام، فیبعث علینا من یأمرنا بانتقاله من المکان الّذی اتبعناه فیه، إلی مکان سواه قبل أن نبیعه.<br/>
خرج البخاری من حدیث موسی بن عقبة، عن نافع قال: أنبأنا ابن عمر أنهم کانوا یشترون الطعام من الرکبان علی عهد رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و سلّم، فبعث علیهم من یمنعهم أن یبیعوه حیث اشتروه، حتی ینقلوه حیث‌یباع الطعام.<ref>امتاع الاسماع.مقریزی، تقی الدین، امتاع الاسماع بما للنبی من الاحوال و الاموال و الحفده و المتاع،  چاپ اول، دار الکتب العلمیه، 1420ق.ج9، ص389تا 394:</ref>
==انتصاب حسبه در بازار==
ذکر أبو عمر بن عبد البر، أن سعید بن سعید بن العاص بن أمیة ابن عبد شمس بن عبد مناف القرشی، استعمله رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و سلّم بعد الفتح علی سوق مکة، فلما خرج رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و سلّم إلی الطائف، خرج معه، فاستشهد ، و استعمل عمر بن الخطاب رضی اللَّه تبارک و تعالی عنه علی سوق المدینة السائب بن یزید بن سعید بن ثمامة بن الأسود، مع عبد اللَّه بن عتبة بن مسعود. و سلیمان بن أبی خیثمة
و قال ابن أبی خثیمة کانت الشفاء ممن استعمله عمر علی سوق المدینة و الشفاء هذه هی الشفاء أم سلیمان بنت عبد اللَّه بن قرط بن رزاح ابن عدی بن کعب العدویة.<ref>امتاع الاسماع.مقریزی، تقی الدین، امتاع الاسماع بما للنبی من الاحوال و الاموال و الحفده و المتاع،  چاپ اول، دار الکتب العلمیه، 1420ق.ج9، ص394:و نظام الحکومه النبویه، ج1، ص239و240</ref>
==باز داشتن از منکر==
«الزاجر»:<br/>
اسم فاعل من الزّجر و هو المنع و الکف، و سمی به صلّی اللّه علیه و سلّم لأنه ینهی عن معاصی اللّه تعالی و یزجر عنها، قال اللّه تعالی: وَ یَنْهاهُمْ عَنِ الْمُنْکَر.<ref>سبل الهدی و الرشاد فی سیره خیر العباد.صالحی دمشقی، محمد بن یوسف، سبل الهدی و الرشاد فی سیره خیر العباد، چاپ اول، دار الکتب العلمیه، بیروت، 1414.ج1، ص467:</ref>
==منظور از معروف و منکر==
یأمرهم بالمعروف استئناف مبین لأوصافه المکتوبة عندهم أو مطلقا أی یأمر النبی صلی اللّه تعالی علیه و سلم بما یعرفه جمیع أرباب المعرفة بالمنقولات و یستحسنه أرباب الطبیعة المستقیمة من أصحاب المعقولات حین یأمرهم بمکارم الأخلاق و محاسن الصفات و ینهاهم عن المنکر أی جنس المنکرات شرعا و عرفا نقلا و عقلا و یحل لهم الطیبات أی الحلالات‌و المستلذات و یحرم علیهم الخبائث أی المحرمات و المضرات.<ref>شرح الشفاء.قاری، ملا علی، شرح الشفاء، چاپ اول، دار الکتب العلمیه، بیروت، چاپ 1421.ج1، ص224:</ref>
==تاسیس نهاد حسبه==
قام النبی صلّی اللّه علیه و سلم و أصحابه بواجب الأمر بالمعروف و النهی عن المنکر بموجب ما ورد من ایات تأمر بذلک، یقول اللّه تعالی: کُنْتُمْ خَیْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ تَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ ...[ال عمران: 110] .<br/>
و قال: وَ لْتَکُنْ مِنْکُمْ أُمَّةٌ یَدْعُونَ إِلَی الْخَیْرِ وَ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ[ال عمران: 104] .<br/>
و قد أصبحت هذه المهمة الأمر بالمعروف و النهی عن المنکر فیما بعد ولایة مستقلة تسمی ولایة «الحسبة».<br/>
و الحسبة- بهذا المفهوم- وظیفة إداریة مارسها النبی صلّی اللّه علیه و سلم بنفسه، و قلدها غیره، یروی مسلم (ت 261 ه) أن النبی صلّی اللّه علیه و سلم کان یتجول فی أسواق المدینة للمراقبة. و أنه مرّ علی صبرة طعام فأدخل یده فیها فنالت أصابعه بللا، فقال: «یا صاحب الطعام ما هذا؟» فقال: أصابته السماء یا رسول اللّه، قال النبی صلّی اللّه علیه و سلم: «أفلا جعلته فوق الطعام حتی یراه الناس؟» ثم قال: «من غش فلیس منا». و ذکر البخاری (ت 256 ه) قول ابن عمر (ت 73 ه): «أنهم کانوا- أی الصحابة- یشترون الطعام من الرکبان علی عهد رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلم، فبعث إلیهم من یمنعهم أن یبیعوه حتی یؤووه إلی رحالهم»، و ذکر مسلم (ت 261 ه) قول سالم بن عبد اللّه أن أباه قال: «و قد رأیت الناس فی عهد رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلم إذا ابتاعوا الطعام جزافا یضربون فی أن یبیعوه فی مکانهم، و ذلک حتی یؤووه إلی رحالهم»<ref>الاداره فی عصر رسول الله .عجاج کرمی،احمد، الاداره فی عهد رسول الله، چاپ اول، دار السلام، قاهره، 1427.ص243:</ref>

==وظایف محتسب==
فکانت مراقبة الأسواق جزا من مهام المحتسب، و فی فترة لاحقة استعمل النبی صلّی اللّه علیه و سلم بعض أصحابه للقیام بهذه المهمة، فاستعمل سعید بن العاص بن أمیة (ت 9 ه) علی سوق مکة بعد الفتح، و کان أول موظف محتسب فی الإسلام، کما استعمل عمر بن الخطاب علی سوق المدینة.<br/>
و کان من مهام المحتسب أیضا حث الناس علی صلاة الجماعة و الجمعة، و یتضح ذلک من خلال حدیث رسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلم: «لقد هممت أن امر أصحابی أن یجمعوا حطبا و امر بالصلاة، فیؤذن لها، و تقام، ثم أخالف إلی منازل أقوام لا یحضرون الصلاة فأحرقها علیهم». و کان الولاة یقومون بهذه المهمة فی الأمصار، أو یقلدون من یقوم بها، و لکن المصادر لم تسعفنا بذکر أسماء هؤلاء علی اعتبار أن مهمة الحسبة کانت جزا من المهام العامة لکل وال من الولاة.<br/>
و هکذا یتبین لنا أن ولایة الحسبة قد نشأت فی عهد النبی صلّی اللّه علیه و سلم، و لکنها کانت فی نطاق محدود، شأنها شأن کل ولایة فی بدء نشأتها و تکوینها، و تبین کذلک عدم دقة القلقشندی (ت 821 ه) حین قال: «إن أول من قام بهذا الأمر (الحسبة) و وضع الدرة عمر بن الخطاب فی خلافته».<ref>الاداره فی عصر رسول الله .عجاج کرمی،احمد، الاداره فی عهد رسول الله، چاپ اول، دار السلام، قاهره، 1427.ص244.</ref>
==تعریف معروف و منکر==
المعروف: اسم لکل فعل یعرف بالعقل أو الشرع حسنه، و المنکر ما ینکر بهما.<ref>ادب النبوی.خولی،محمد عبد العزیز، الادب النبوی، چاپ چهارم، دار المعرفه، بیروت، 1423.ص27</ref>
==امر به معروف و نهی از منکر ریشه جهاد==
مفهوم روحیه جنگجویی، در جهاد اسلامی هم جنبه مادی دارد و هم جنبه معنوی و دعوت به نیکی و صلح در آن نهفته است و پایه‌های آن بر امر به معروف و نهی از منکر استوار است و از بهره کشی و به بندگی گرفتن مردم به دور می‌باشد.<ref>شیوه فرماندهی پیامبر.بینش، عبد الحسین، شیوه فرماندهی پیامبر، چاپ اول، تحقیقات سپاه، بی جا، 1378ش.ص40:</ref>
==امر به معروف و نهی از منکر ریشه جهاد==
أن بعض الصحابة قالوا لرسول اللّه صلّی اللّه علیه و سلم عند منصرفهم من حصار الطائف: «ادع اللّه علی ثقیف، فقال: اللهم اهد ثقیفا وأت بهم». و هذا یعنی أن الجهاد لیس إلا ممارسة لوظیفة الأمر بالمعروف و النهی عن المنکر، و إنما هی مسؤولیة الناس کلهم بعضهم تجاه بعض، لمحاولة إعتاق أنفسهم من العذاب الأبدی یوم القیامة <ref>فقه السیرة النبویة مع موجز لتاریخ الخلافة الراشدة.البوطی، محمد سعید رمضان، فقه السیرة النبویة مع موجز لتاریخ الخلافة الراشدة، چاپ بیست و پنجم، دار الفکر، دمشق،1426.ص293:همین مطلب فقه السیره بوطی، ص323</ref>
== امر به معروف و نهی از منکر ریشه جهاد==
فلیست مهمة الدعوة الإسلامیة وقفا علی الرسل و الأنبیاء وحدهم، و لا خلفائهم و ورثتهم العلماء الذین یأتون من بعدهم، و إنما الدعوة الإسلامیة جزء لا یتجزأ من حقیقة الإسلام نفسه، فلا مناص و لا مفر لکل مسلم من القیام بعبئها مهما کان شأنه أو عمله و اختصاصه، إذ حقیقة الدعوة إنما هی (الأمر بالمعروف و النهی عن المنکر) و هو جماع معنی الجهاد کله فی الإسلام، و أنت خبیر أن الجهاد فرض من فروض الإسلام تستقر تبعته علی کل مسلم‏.<br/>
<ref>فقه السیرة النبویة مع موجز لتاریخ الخلافة الراشدة.البوطی، محمد سعید رمضان، فقه السیرة النبویة مع موجز لتاریخ الخلافة الراشدة، چاپ بیست و پنجم، دار الفکر، دمشق،1426.ص122همین مطلب: فقه السیره للبوطی ص126</ref>
==پایه‌های حکومت پیامبر==
نظمت حکومة النبی صلّی اللّه علیه و سلّم المجتمع الإسلامی، فأقامته علی أساس الحب و التکافل الاجتماعی و الأمر بالمعروف و النهی عن المنکر، و احترام الإنسان، و تطمین حاجاته الروحیة و المادیة حسب إمکانات الدولة آنذاک‏.<ref>موسوعة النضرة النعیم فی مکارم أخلاق الرسول الکریم صلی الله علیه و آله و سلم‏.حمید، صالح بن عبد الله، موسوعة النضرة النعیم فی مکارم أخلاق الرسول الکریم صلی الله علیه و آله و سلم‏،  چاپ چهارم، دار الوسیله، جده، 1426.ج1، ص277:</ref>
==معنی اصطلاحی امر به معروف و نهی از منکر==
قال الجرجانیّ: الأمر بالمعروف: هو الإرشاد إلی المراشد المنجّیة.<br/>
و النّهی عن المنکر: الزّجر عمّا لا یلائم فی الشّریعة.<br/>
و قیل: الأمر بالمعروف الدّلالة علی الخیر.<br/>
و النّهی عن المنکر: المنع عن الشّرّ.<br/>
و قیل: الأمر بالمعروف: أمر بما یوافق الکتاب و السّنّة.<br/>
و النّهی عن المنکر: نهی عمّا تمیل إلیه النّفس و الشّهوة.<br/>
و قیل: الأمر بالمعروف: الإشارة إلی ما یرضی اللّه تعالی من أقوال العبد و أفعاله.<br/>
و النّهی عن المنکر: تقبیح ما تنفّر عنه الشّریعة و العفّة و هو ما لا یجوز فی شرع اللّه تعالی.<ref>موسوعة النضرة النعیم فی مکارم أخلاق الرسول الکریم صلی الله علیه و آله و سلم‏.حمید، صالح بن عبد الله، موسوعة النضرة النعیم فی مکارم أخلاق الرسول الکریم صلی الله علیه و آله و سلم‏،  چاپ چهارم، دار الوسیله، جده، 1426.ج‏3،ص:526.</ref>
==جایگاه امر به معروف و نهی از منکر==
قال النّوویّ- رحمه اللّه-: اعلم أنّ الأمر بالمعروف و النّهی عن المنکر قد ضیّع أکثره من أزمان متطاولة، و لم یبق منه فی هذه الأزمان إلّا رسوم قلیلة جدّا، و هو باب عظیم به قوام الأمر و ملاکه، و إذا کثر الخبث عمّ العقاب الصّالح و الطّالح، و إذا لم یأخذوا علی ید الظّالم أوشک أن یعمّهم اللّه تعالی بعقابه فَلْیَحْذَرِ الَّذِینَ یُخالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ أَنْ تُصِیبَهُمْ فِتْنَةٌ أَوْ یُصِیبَهُمْ عَذابٌ أَلِیمٌ (النور/ 63). فینبغی لطالب الآخرة، و السّاعی فی تحصیل رضا اللّه- عزّ و جلّ- أن یعتنی بهذا الباب؛ فإنّ نفعه عظیم لا سیّما و قد ذهب معظمه، و علی الآمر بالمعروف أن یخلص نیّته و لا یهابنّ من ینکر علیه لارتفاع مرتبته لأنّ اللّه تعالی قال: وَ لَیَنْصُرَنَّ اللَّهُ مَنْ یَنْصُرُهُ (الحج/ 40)، و قال تعالی: وَ مَنْ یَعْتَصِمْ بِاللَّهِ فَقَدْ هُدِیَ إِلی صِراطٍ مُسْتَقِیمٍ (آل عمران/ 101)، و قال تعالی: وَ الَّذِینَ جاهَدُوا فِینا لَنَهْدِیَنَّهُمْ سُبُلَنا (العنکبوت/ 69)، و قال تعالی: أَ حَسِبَ النَّاسُ أَنْ یُتْرَکُوا أَنْ یَقُولُوا آمَنَّا وَ هُمْ لا یُفْتَنُونَ* وَ لَقَدْ فَتَنَّا الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلَیَعْلَمَنَّ اللَّهُ الَّذِینَ صَدَقُوا وَ لَیَعْلَمَنَّ الْکاذِبِینَ (العنکبوت/ 2- 3) و اعلم أنّ الأجر علی قدر النصب و لا یترکه أیضا لصداقته و مودّته و مداهنته و طلب الوجاهة عنده و دوام المنزلة لدیه، فإنّ صداقته و مودّته توجب له حرمة و حقّا، و من حقّه أن ینصحه و یهدیه إلی مصالح آخرته، و ینقذه من مضارّها، و صدیق الإنسان، و محبّه هو من سعی فی عمارة آخرته و إن أدّی ذلک إلی نقص فی دنیاه، و عدوّه من یسعی فی ذهاب أو نقص آخرته، و إن حصّل بسبب ذلک صورة نفع فی دنیاه. و إنّما کان إبلیس عدوّا لنا لهذا، و کانت الأنبیاء- صلوات اللّه و سلامه علیهم أجمعین- أولیاء للمؤمنین لسعیهم فی مصالح آخرتهم و هدایتهم إلیها، و نسأل اللّه الکریم توفیقنا و توفیق أحبابنا و سائر المسلمین لمرضاته. و ینبغی للآمر بالمعروف و النّاهی عن المنکر أن یرفق لیکون أقرب إلی تحصیل المطلوب، فقد قال الإمام الشّافعیّ- رحمه اللّه-: «من وعظ أخاه سرّا فقد نصحه و زانه، و من وعظه علانیة فقد فضحه و شانه» «2»، ثمّ إنّ الأمر بالمعروف و النّهی عن المنکر فرض کفایة إذا قام به بعض النّاس سقط الحرج عن الباقین، و إذا ترکه الجمیع أثم الکلّ ممّن تمکّن منه بلا عذر و لا خوف. ثمّ إنّه قد یتعیّن کما إذا کان فی موضع لا یعلم به إلّا هو أو لا یتمکّن من إزالته إلّا هو و کمن یری زوجته أو ولده أو غلامه علی منکر أو تقصیر فی المعروف. قال العلماء- رحمهم اللّه-: «لا یسقط عن المکلّف الأمر بالمعروف و النّهی عن المنکر لکونه لایفید فی ظنّه، بل یجب علیه علیه الأمر و النّهی لا القبول، و کما قال اللّه عزّ و جلّ: ما عَلَی الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلاغُ (المائدة/ 99) و مثّل العلماء هذا بمن یری إنسانا فی الحمّام أو غیره مکشوف بعض العورة و نحو ذلک، قال العلماء: لا یشترط فی الآمر و النّاهی أن یکون کامل الحال ممتثلا ما یأمر به مجتنبا ما ینهی عنه بل علیه الأمر، و إن کان مخلّا بما یأمر به، و النّاهی و إن کان متلبّسا بما ینهی عنه، فإنّه یجب علیه شیئان: أن یأمر نفسه و ینهاها، و یأمر غیره و ینهاه، فإذا أخلّ بأحدهما کیف یباح له الإخلال بالآخر. قال العلماء:<br/>
و لا یختصّ الأمر بالمعروف و النّهی عن المنکر بأصحاب الولایات؛ بل ذلک جائز لآحاد المسلمین.<br/>
قال إمام الحرمین: و الدّلیل علیه إجماع المسلمین، فإنّ غیر الولاة فی الصّدر الأوّل، و العصر الّذی یلیه کانوا یأمرون الولاة بالمعروف و ینهونهم عن المنکر مع تقریر المسلمین إیّاهم و ترک توبیخهم علی التّشاغل بالأمر بالمعروف و النّهی عن المنکر من غیر ولایة. ثمّ إنّه إنّما یأمر و ینهی من کان عالما بما یأمر به و ینهی عنه، و ذلک یختلف باختلاف الشّی‌ء، فإن کان من الواجبات الظّاهرة و المحرّمات المشهورة کالصّلاة و الصّیام و الزّنا و الخمر و نحوها، فکلّ المسلمین علماء بها، و إن کان من دقائق الأفعال و الأقوال و ممّا یتعلّق بالاجتهاد لم یکن للعوامّ مدخل فیه و لا لهم إنکاره بل ذلک للعلماء، ثمّ العلماء إنّما ینکرون ما أجمع علیه، أمّا المختلف فیه فلا إنکار فیه 
القطب الأعظم فی الدین:<br/>
قال الإمام أبو حامد الغزالیّ- رحمه اللّه-: «إنّ الأمر بالمعروف و النّهی عن المنکر هو القطب الأعظم فی الدّین، و هو المهمّ الّذی ابتعث اللّه له النّبیّین أجمعین، و لو طوی بساطه، و أهمل علمه و عمله لتعطّلت النّبوّة، و اضمحلّت الدّیانة، و عمّت الفترة ، و فشت الضّلالة، و شاعت الجهالة، و استشری الفساد، و اتّسع الخرق، و خربت البلاد، و هلک العباد، و لم یشعروا بالهلاک إلّا یوم التّناد، و قد کان الّذی خفنا، فإنّا للّه و إنّا إلیه راجعون، إذ قد اندرس من هذا القطب عمله و علمه، و انمحق بالکلّیّة حقیقته و رسمه، فاستولت علی القلوب مداهنة الخلق و انمحت عنها مراقبة الخالق، و استرسل النّاس فی اتّباع الهوی و الشّهوات استرسال البهائم، و عزّ علی بساط الأرض مؤمن صادق لا تأخذه فی اللّه لومة لائم، فمن سعی فی تلافی هذه الفترة، و سدّ هذه الثّلمة إمّا متکفّلا بعملها أو متقلّدا لتفنیدها مجدّدا لهذه السّنّة الدّاثرة ناهضا بأعبائها و متشمّرا فی إحیائها کان مستأثرا من بین الخلق بإحیاء سنّة أفضی الزّمان إلی إماتتها، و مستبدّا بقربة تتضاءل درجات القرب دون ذروتها.<ref>موسوعة النضرة النعیم فی مکارم أخلاق الرسول الکریم صلی الله علیه و آله و سلم‏.حمید، صالح بن عبد الله، موسوعة النضرة النعیم فی مکارم أخلاق الرسول الکریم صلی الله علیه و آله و سلم‏،  چاپ چهارم، دار الوسیله، جده، 1426.ج‏3،ص:527.</ref>
==حیا  مانع امر به معروف نیست==
لحیاء الحقیقیّ لا یمنع من الأمر بالمعروف أو النّهی عن المنکر:<br/>
قال صاحب «فضل اللّه الصّمد»: فإن قیل إنّ‌صاحب الحیاء قد یستحیی أن یواجه بالحقّ، فیترک الأمر بالمعروف و النّهی عن المنکر، و قد یحمله الحیاء علی الإخلال ببعض الحقوق و غیر ذلک ممّا هو معروف فی العادة، فأقول إنّ ذلک لیس بحیاء حقیقة، بل هو عجز و خور و مهانة و إنّما أطلقوا علیه حیاء تشبیها و مجازا ، و إنّما یکون الحیاء حقیقیّا حیث یکون قبح المستحیا منه حقیقیّا، فلا یدخل فیه الانقباض عمّا یستقبحه النّاس و هو فی الحقیقة حسن، و لا الانقباض عمّا هو فی الأصل قبیح و لکنّ الانقباض عنه یؤدّی إلی ما هو أقبح منه، مثال ذلک ما یقع من بعض خرعات النّساء، یعرض لها فاجر فی خلوة یحاول استکراه‌ها، فتنقبض نفسها عن أن تستغیث و تصرخ، لأنّها تستقبح أن یشیع عنها أنّ فاجرا تعرّض لها، و لو عقلت لعلمت أنّ شیوع ذلک لیس بقبیح إذا اقترن بإبائها عن الفاحشة، و النّاس یثنون علیها بالعفّة و الحزم و الثّبات إذا سمعوا أنّها انتهرته و صرخت بأهلها فجاءوا و دفعوه، و علی ذلک فالحیاء فی قوله صلّی اللّه علیه و سلّم «الحیاء لا یأتی إلّا بخیر» هو الحیاء الحقیقیّ.<br/>
و قد ثبت أنّه صلّی اللّه علیه و سلّم کان أشدّ حیاء من العذراء فی خدرها و هو لنا فی ذلک قدوة- لا یقوم دون غضبه شی‌ء إذا انتهکت حرمات اللّه.<ref>موسوعة النضرة النعیم فی مکارم أخلاق الرسول الکریم صلی الله علیه و آله و سلم‏.حمید، صالح بن عبد الله، موسوعة النضرة النعیم فی مکارم أخلاق الرسول الکریم صلی الله علیه و آله و سلم‏،  چاپ چهارم، دار الوسیله، جده، 1426.ج‏5،ص:1800.</ref>
==منشا امر به معروف و نهی از منکر==
تشکّل الإرادة القویّة عنصرا مهمّا من عناصر الإلزام الخلقیّ، ذلک أنّها تعبّر عن بواعث نفسیّة هی الحبّ أو البغض، و علی أساس هذین الأمرین تکون خلقیّة السّلوک قولا کان أو فعلا، و تمتدّ جذور هذه الإرادة فی أعماق النّفس، و من هنا یکون «فعل المأمور به صادرا عن هذه القوّة الإرادیّة»، و لا یقف الأمر بالإرادة عند هذا الّذی تتّسم فیه بالعمق و القوّة و الثّبات فی مجالی الفعل و التّرک، و إنّما تتقدّم خطوة أخری لتعبّر عن مزید من العمق و الصّلابة حینما تتّخذ لها مجالا یتمثّل فی الأمر بالمعروف و النّهی عن المنکر، و بذا یصبح الأمر بالمعروف و النّهی عن المنکر صادرا عن المحبّة و الإرادة.<ref>موسوعة النضرة النعیم فی مکارم أخلاق الرسول الکریم صلی الله علیه و آله و سلم‏.حمید، صالح بن عبد الله، موسوعة النضرة النعیم فی مکارم أخلاق الرسول الکریم صلی الله علیه و آله و سلم‏،  چاپ چهارم، دار الوسیله، جده، 1426.ج8، ص3197.</ref>
==تعریف منکر==
المنکر: کلّ فعل تحکم العقول الصّحیحة بقبحه، أو تتوقّف فی استقباحه و استحسانه العقول فتحکم بقبحه الشّریعة<ref>موسوعة النضرة النعیم فی مکارم أخلاق الرسول الکریم صلی الله علیه و آله و سلم‏.حمید، صالح بن عبد الله، موسوعة النضرة النعیم فی مکارم أخلاق الرسول الکریم صلی الله علیه و آله و سلم‏،  چاپ چهارم، دار الوسیله، جده، 1426.ج11، ص5653.</ref>

==حسبه و محتسب در بازار==
پیغمبر (ص) بر فروشنده جنس خوراکی گذشت که کالایش به صورت توده و خرمن بود. پس‌دست در آن فرو کرد و زیر جنس خیس بود، از صاحب جنس پرسید: این چیست؟ گفت:<br/>
باران زده است. حضرت فرمود: چرا ظاهر نمی‌کنی که ببینند. هر کس غشّ در معامله کند، از ما نیست. ترمذی گوید: این حدیث حسن و صحیح است.<br/>
ابن عمر گوید: مردم پیش می‌رفتند و از کاروان در حال سواره خوراکی می‌خریدند.<br/>
حضرت، پیش از رسیدن کاروان به بازار، منع فروش کرد. همچنین کسانی که کالا را بدون پیمانه یا وزن یا عدد می‌فروختند، وادار می‌شدند بارها را به جای خود برگردانند (و به قاعده بفروشند).<br/>
در الاستیعاب آمده است که پیغمبر (ص) سعید بن سعید بن عاص را بعد از فتح بر بازار مکه گماشت. در الاصابه آمده است که سعید کمی پیش از فتح مکه مسلمان شده بود.<br/>
در الاستیعاب از سمراء بنت نهیک اسدی سالخورده روایت کرده که حضرت را دیدم در بازار عبور می‌کرد و امر به معروف و نهی از منکر می‌فرمود و تازیانه در دست داشت. در کتاب التیسیر فی احکام التعسیر تألیف قاضی ابو العباس احمد بن سعید آمده است از جمله شرایط محتسب این است که مرد باشد، و این جهات بی‌شماری دارد، و اینکه عمر محتسب مؤنثی بر بازار گماشت به نام ام الشفاء (مادر سلیمان بن ابی ختمة انصاری) مورد انکار نیست، جز اینکه حکم بر غالب است و بر نادر حکمی نیست و شاید هم وظیفه‌ام الشفاء با زنان ارتباط داشته است.<br/>
مؤلف گوید: اینکه نوشته‌اند ام الشفاء در بازارها می‌گشت و امر به معروف و نهی از منکر می‌کرد، با تأویل قاضی ابو العباس نمی‌سازد؛ اما این را می‌توان گفت که آن زن منصوب پیغمبر (ص) نبود و عمر وی را به محتسبی گماشته است.<ref>نظام اداری مسلمانان در صدر اسلام‌ذکاوتی قراگزلو، علیرضا، نظام اداری مسلمانان در صدر اسلام‏، چاپ اول، سمت، قم، 1384.ص140:</ref>
== پا نویس ==
{{پانویس|colwidth=30em|۲}}