نمایش مبدأ برای شبهات دین و حکومت دینی

<div class="head1"> شبهات دین و حکومت دینی </div>
نویسنده: آیت الله عبدالله جوادی آملی<br/>

== مقدمه ==
با توجه به نفی اکراه در دین داری آیا می‌توان با [[امر به معروف]] و نهی از منکر، دیگران را وادار به اجرای احکام الهی کرد و یا اجرای این فریضه الهی با آزادی آدمی سازگاری ندارد؟ در پاسخ به این سؤال در آغاز لازم است به سنخ و جایگاه [[امر به معروف]] و [[نهی از منکر]] بپردازیم.<br/>
خداوند متعال تعلیم را به همه انبیا(علیهم السلام) و اولیا(علیهم السلام) و جانشینان آنها و تعلّم را نسبت به توده مردم واجب کرده است. مردم باید عقاید و اخلاق و فقه و حقوق را از راهنمایان دین فرا بگیرند. آنچه که مربوط به اعتقاد است، بدان معتقد شوند و آنچه مربوط به اخلاق است، بدان متخلّق گردند و آنچه به اعمال مربوط می‌شود آن راعمل کنند. پس تعلّم بر مردم واجب است؛ «فاسئلوا أهل الذکران کنتم لاتعلمون»<ref>سوره نحل، آیه ۴۳.</ref> ؛ و تعلیم بر رهبران مذهبی و جانشینان آنها، «و یعلّمهم الکتاب و الحکمة و یزکیهم»<ref>سوره بقره، آیه ۱۲۹.</ref> ؛ «فلو لانفر من کل فرقة منهم طائفة لیتفقّهوا فی الدین و لینذروا قومهم اذا رجعوا الیهم»<ref>سوره توبه، آیه ۱۲۲.</ref> ؛ خداوند برای تأمین نیازهای فرهنگی جامعه با وجوب تعلیم و تعلّم فضاسازی می‌کند. پس از تأمین فضای فرهنگی جامعه و مشخص شدن محدوده اطاعت و عصیان و حلال و حرام، نوبت به [[امر به معروف]] می‌رسد. چون [[امر به معروف]] به معنای سخنرانی کردن، کتاب نوشتن، یاد دادن احکام و موعظه و نصیحت و ارشاد مردم نیست. امور یاد شده از سنخ تعلیم است. تعلیم جاهل [[امر به معروف]] نیست. بر عالم لازم است که جاهل را به احکام دین آشنا و هدایت کند. اما وقتی که فضای فرهنگی جامعه به نصاب لازم رسید و مردم اعم از اشخاص، احزاب، گروه‌ها، دسته جات و قبایل به حلال و حرام آگاهی یافتند، اگر کسی از روی علم و عمد بخواهد معصیت کند، باید او را [[امر به معروف]] کرد. جایگاه [[امر به معروف]] پس از تعلیم و تعلّم است. یعنی جاهل را باید آگاه و عالم کرد، ناسی و ساهی و غافل را باید متنبّه ساخت و هشدار داد. یا اگر کسی از روی اضطرار یا اکراه کار خلاف انجام می‌دهد، باید در کار او گره گشایی کرد و ضرورتش را بر طرف ساخت. پس اگر کسی از روی جهل به موضوع یا جهل تصوری به حکم یا سهو و نسیان و غفلت و اضطرار و اکراه دست به [[گناه]] بزند، مشمول حدیث رفع است.<br/>
منکری نیست تا نیازی به نهی داشته باشد. همه امور یاد شده مربوط به قبل از [[امر به معروف]] است چون هیچ یک از این‌ها معصیت و ترک معروف نیست، تا سخن از [[امر به معروف]] و [[نهی از منکر]] به میان آید. کسی که از روی اضطرار حرامی را مرتکب می‌شود، گرچه فعل او فی نفسه منکر است، اما او کار منکر انجام نداده است. چون بر پایه حدیث رفع یکی از امور برداشته شده موارد اضطرار است، «رفع عن أمتی تسعة...و ما اضطروا الیه<ref>بحار، ج ۲، ص ۲۷۴.</ref> » همچنین اگر جاهل و غافل و ساهی و ناسی مرتکب کار خلافی شوند، کار آنها از سنخ معصیت نیست، تا نوبت [[امر به معروف]] برسد. [[امر به معروف]] و [[نهی از منکر]] مربوط به جایی است که کسی بخواهد از روی علم وعمد [[گناه]] کند. پس مقام اول، مقام ساخت و ساز فرهنگی فرد و جامعه توسط انبیاء و اولیا و فقها و مبلغان و نویسندگان و گویندگان است یعنی باید افراد را به عقاید و اخلاق و فقه و حقوق عالم کرد تا فضای فرهنگی جامعه به نصاب لازم برسد. در مقطع تعلیم انسان باید احکام الهی را یاد بگیرد و یاد دهد، چه مربوط به اصول دین باشد «ادع الی سبیل ربّک بالحکمة و الموعظة الحسنة و جادلهم بالّتی هی أحسن»<ref>سوره نحل، آیه ۱۲۵.</ref> یا مربوط به فروع دین، «لیتفقهوا فی الدین و لینذروا قومهم»<ref>سوره توبه، آیه ۱۲۲.</ref> ، به هر تقدیر احکام و حکم دین باید برای مردم روشن شود. اگر مسایل دینی برای فرد و جامعه مشخص نشد، نوبت به [[امر به معروف]] نمی‌رسد.<br/>
پس از فضا سازی فرهنگی و آگاهی عمومی از معروف‌ها و منکرها اگر کسی معروفی را ترک یا منکری را انجام داد مقام اجرا و مربوط به [[امر به معروف]] و [[نهی از منکر]] است. یعنی اگر کسی از روی علم و عمد تصمیم به ارتکاب خلافی گرفت، باید او را [[امر به معروف]] و [[نهی از منکر]] کرد و در این کار نیز باید مراحل آن را رعایت کرد. انزجار قلبی، تذکر زبانی، تعرض عملی در صورتی که به ضرب و شتم نرسد، مراتب [[امر به معروف]] و [[نهی از منکر]] است.<br/>
البته افزون بر دو مقام یاد شده، مقام سوّمی نیز متصور است که کار دستگاه اجرایی و قضایی است. یعنی اگر کار خلاف صورت گرفت و متخلف باید مجازات شود، اینجا جای [[امر به معروف]] و [[نهی از منکر]] نیست، بلکه دستگاه قضایی باید برابر «أیمان» و «بینات» مجرم را کیفر دهد. حکم و قضا واجب است. یعنی تشکیل دستگاه قضایی واجب است. هم بر قاضی حکم کردن واجب عینی و کفایی است. هم پذیرش حکم قضایی و محکمه عدل واجب است.<br/>
بنابراین در فضای دینی هر سه مرحله یاد شده واجب است. هم وجوب تعلیم بر عالمان و تعلّم بر توده مردم در فضای فرهنگی جامعه امری قطعی است. هم (امر به معروف و نهی از منکر) واجب متقابل است؛ «والمؤمنون و المؤمنات بعضهم أولیاء بعض یأمرون بالمعروف و ینهون عن المنکر»<ref>سوره توبه، آیه ۷۱.</ref> مؤمنی باید مانع ارتکاب کار خلاف توسط مؤمن دیگر شود. هم (اجرای حدود و تعزیرات بر دستگاه قضایی) لازم و واجب است.<br/>
بر این اساس می‌توان گفت: آیه شریفه «لااکراه فی الدین» نه با این واجب‌های سه گانه معارض است و نه مراد از آیه شریفه اباحه گری است بلکه باید گفت کسی که وارد دروازه دین شد، قدم به قدم احکام الزامی دین او را همراهی می‌کند و او باید نسبت به همه آنها ملتزم و پای بند باشد.<br/>
نه این که هر گونه دلش بخواهد عمل کند و هیچ حکم الزامی نداشته باشد. آری، اگر کسی شاک متفحص باشد، تا زمانی که در مقام تحقیق در مورد اصل دین است و حق برای او روشن نیست، معذور است. اما وقتی حقانیت دین برایش ثابت شد و اصل دین را پذیرفت، باید به احکام و حِکمِ دینی پای بند باشد و نمی‌تواند از هیچ حکمی شانه خالی کند. چنانچه در فراگیری حکمی از احکام دین مسامحه کند. در مرحله نخست باید تعلیمش داد. تا آن را یاد بگیرد. اما اگر پس از فراگیری سهل انگاری کرد و سرباز زد، نوبت به [[امر به معروف]] و [[نهی از منکر]] می‌رسد. یعنی باید او را پس از یاد گرفتن احکام به اجرای آن وادار کرد. آنگاه اگر [[امر به معروف]] مؤثر نیفتاد، نوبت دستگاه قضایی است که باید متخلّف را کیفر دهد.<br/>
شایان ذکر است: [[امر به معروف]] و [[نهی از منکر]] متوقف بر قدرت است. لکن بخش وسیعی از اعمال قدرت و اقتدار مربوط به حکومت است. وظیفه توده مردم اعتراض زبانی و فوق زبانی است. مثلاً اگر کسی مشغول حمل شراب است، انسان می‌تواند با دست جلویش را بگیرد، باید این کار را بکند، اما اگر بخواهد به زد و خورد برسد، وظیفه حکومت است. ضرب و شتم و بالاتر از آن که درجات نهایی [[امر به معروف]] و [[نهی از منکر]] می‌باشد، حکومت متصدی انجام آن است. پس اگر عده‌ای در صدد توطئه‌ای برآمدند تا جایی را منفجر کنند، ولی هنوز عملاً کاری انجام نداده‌اند، وظیفه مردم در مرحله نخست اعتراض زبانی، پس از آن جلوگیری عملی است، اما اگر کار به درگیری بیانجامد توده مردم وظیفه‌ای ندارند، و گرنه هرج و مرج می‌شود. بلکه وظیفه حکومت است که جلوی آنها را بگیرد، هرچند به قتل توطئه گران منفجر شود. از این رو، محقق در شرایع الاحکام و دیگران به این امر فتوا داده‌اند. یعنی آمر و ناهی حکومت در صورت نیاز می‌تواند جلوی کسی را که قصد تخریب جایی را دارد بگیرد. هرچند منجر به قتل او گردد و این بالاترین مرحله [[امر به معروف]] و [[نهی از منکر]] است. در چنین موردی به لحاظ این که حکم قضایی نیست چنانچه اولیای مقتول به محکمه قضایی مراجعه کنند، این شخص یعنی مأمور دولت باید بینه اقامه کند و ثابت نماید که برای جلوگیری از انجام توطئه ناچار به این کار (قتل توطئه گران) شده است. اگر ثابت کند، حرجی برای او نیست و گرنه مشکل دارد.<br/>
ناگفته نماند مراد از معروف چیزی است که دین آن را به رسمیت بشناسد یعنی نزد دین معرفه باشد و منکر چیزی را گویند که دین آن را به رسمیت نمی‌شناسد. نزد دین نکره است. گفتنی است: تعبیر به معروف و منکر برای آن است که صبغه قبول داشته باشد. چون اگر گفته می‌شد: امر به واجب و نهی از حرام صبغه تکلیف داشت. «مکروه» در آیه شریفه «کل ذلک کان سیئة عند ربّک مکروهاً»<ref>سوره اسراء، آیه ۳۸.</ref> هر چیزی را گویند که خدا آن را به رسمیت نشناخته است. یعنی نزد خدا ناشناخته (منکر) است. در مقابل چیزی که خدا آن را به رسمیت شناخته است یعنی نزد خداوند شناخته شده (معروف) است. از این رو خداوند فرمود: «المؤمنون و المؤمنات بعضهم اولیاء بعض یأمرون بالمعروف و ینهون عن المنکر».<ref>سوره توبه، آیه ۷۱.</ref> <br/>
اما این که آیا در مستحبات هم [[امر به معروف]] است؟ پاسخ اش در فقه این گونه آمده است: امر به واجب، واجب؛ نهی از حرام، حرام؛ امر به حرام، حرام؛ امر به مستحب، مستحب؛ [[نهی از منکر]] مستحب! امر به مکروه، مکروه است. یعنی باید به مأمور به نظر کرد در این [[امر به معروف]] اگر معروف واجب بود، امر واجب است. اگر معروف مستحب است مثلاً نماز شب مستحب است. امر به آن هم مستحب است، چه این که نهی از مکروه نیز مستحب است، همچنان که امر به مکروه و ترغیب به آن مکروه است.<br/>
به هر تقدیر، جزم علمی به لحاظ مبادی اختیاری اش (یعنی چگونگی تحصیل، انتخاب راه و کتاب و معلم، پرهیز از شبهات و مغالطات، امرپذیر است. همچنین در عزم عملی (ایمان) که زمامش به دست خود انسان است، در این فرض نیز از راه‌هایی که نفس بتواند اراده کند، باید امر کرد، نه اکراه چون امر غیر از اکراه است. همه این امرها، امرهای تشریعی است. معنای امر تشریعی این است که میان آمر و مأمور به اراده مأمور فاصله است.اما بخش‌های افعال و تروک که زمام کار هم به دست خود شخص است هم در اختیار علل و عوامل بیرونی، اکراه پذیر است. کارهای خارجی نظیر رعایت [[حجاب]] یا بی حجابی، می‌گساری و ترک آن و.. این‌ها افعال و تروکی است که اختیار آن هم دست انسان است. هم در اختیار دیگری است. از این جهت اکراه پذیر است.<br/>
[[امر به معروف]] و [[نهی از منکر]] به منزله بهداشت و دستگاه اجرایی و قضایی به مثابه درمان است. یکی پیش گیری و دیگری معالجه است. [[امر به معروف]] و [[نهی از منکر]] برای این است که [[گناه]] واقع نشود و این کار توده مردم است. اما کار دستگاه قضایی که [[اجرای حدود]] و تعزیرات است، مربوط به پس از وقوع جرم است. در [[امر به معروف]] و [[نهی از منکر]] به فرد یا جامعه گفته می‌شود: این کار را نکن، اما دستگاه قضایی پس از وقوع جرم، مجرم را مؤاخذه می‌کند که چرا مرتکب فلان جرم شدی و این مقام سوم بحث است که ناظر به تخلّف است.<br/>
از آنجا که وجوب تعلیم و تعلّم و [[امر به معروف]] و [[نهی از منکر]] و حکم قضایی در عقاید نیز مطرح است، تعلیم و [[امر به معروف]] و [[نهی از منکر]] در عقاید هم واجب است. بنابر مبنایی که کفار مکلّف به فروعند، همچنان که مکلّف به اصول هستند.<ref>برخی از فقها مانند آیة اللّه العظمی خویی (ره) دربارهٔ مکلّف بودن کفار به فروع خدشه کرده است.</ref> هر فرد لائیک و کافری که دین را نپذیرفته نیز زیر مجموعه این مباحث قرار می‌گیرد. پس اگر شعاع [[امر به معروف]] و [[نهی از منکر]] مسایل اصولی را هم در بردارد، چنانکه مسایل اخلاقی و فقهی و حقوقی را شامل می‌شود، نسبت به کافر نیز نخست باید فضای فکری او را روشن کرد و تعلیمش داد، سپس [[امر به معروف]] و [[نهی از منکر]] کرد، آنگاه حکم قضایی را جاری ساخت.<br/>
کوتاه سخن: آیه شریفه «لا اکراه فی الدین» اگر ناظر به مسایل علمی باشد، در مورد جزم علمی اکراه معنا ندارد. چون جزم علمی (تصدیق،تکذیب، شک) هیچ یک در اختیار خود انسان نیست چه رسد به دیگری، عزم عملی یعنی اراده و نیت و اخلاص و ایمان و اعتقاد باشد، زمامش در اختیار صاحب نفس است. هیچ فشاری از بیرون اثر ندارد. چون میان عقیده و نفس اراده فاصله است. به رهبری اراده نفس، انسان چیزی را قبول می‌کند و گردن می‌نهد یا نکول می‌کند و نمی‌پذیرد. پس زمام قبول و نکول و تردید در اختیار اراده نفس، است. هیچ کس را نمی‌توان وادار به ایمان و کفر یا تردید کرد. تردید اصطلاحاً در بخش ایمان، بین قبول و نکول بکار می‌رود و شک در بخش علم میان تصدیق و تکذیب و تردید غالباً در مقابل عزم و شک در برابر جزم است. از این رو ایمان تحت تکلیف است چون فعل اختیاری است. علم وصف نفس و ایمان فعل نفس است. میان نفس و ایمان اراده انسان حایل است. پس باید این آیه و سایر آیاتی که دلالت بر آزادی و حریت انسان دارد را در کنار آیاتی که بر تکلیف، [[امر به معروف]] و [[نهی از منکر]] و عقاب الهی دلالت دارند، قرار داد و سنجید تا معنای آن‌ها روشن شود. آیه شریفه «لا اکراه فی الدین» و آیات مشابه در واقع تحلیل یک حقیقت کلامی و روانی است. نه فتوای به آزادی و گرنه تخویف به عذاب که در آیات فراوانی آمده است، معنا نخواهد داشت.<br/>

== آزادی یا رهایی ==
تحلیل معنای آزادی به محدودیت می‌انجامد. مکتب‌های گوناگون، اخلاق، اعمال و مسایل حقوقی فراوانی که در جهان وجود دارد، هر یک از دیگری متمایز است. آنان که ندای آزادی سرمی دهند نیز معتقد به تساوی این‌ها نیستند، بلکه به یقین بعضی حق و برخی باطلند. پس میان این امور تساوی نیست تا انسان مخیر به انتخاب یکی باشد.<br/>
توضیح: در بخش مربوط به مکتب انسان یا مارکسیستی فکر می‌کند، یا الهی می‌اندیشد. آن که مارکسیست است، نفی الوهیت را حق می‌پندارد و آن که موحد است، اثبات آن را حق می‌داند، برپایه قانون استحاله جمع نقیضین، یکی حق و دیگری باطل است. در جهان یا خدایی هست یا نیست، اعتقاد به وحی و عصمت و دین و معاد یا حق است یا باطل. همه مکاتب و آرای گوناگونی که در این زمینه وجود دارد،یکی حق است و دیگری باطل. حق پنداشتن دو طرف، اجتماع نقیضین است که محال است. پس اگر یکی از طرفین حق است و دیگری باطل و انسان میان حق و باطل آزاد و مخیر نیست، بلکه یا ملحد است یا موحد، پس ناگزیر است یکی را برگزیند. بنابراین آزادی به معنای رهایی نیست تحلیل آزادی خود فتوا به محدودیت آن می‌دهد.<br/>
همچنین است اخلاق و حقوق و اعمال؛ عفاف و بی عفتی، سرقت و عدم سرقت، رشوه و عدم رشوه، خون ریزی و سلطه گری و سلطه پذیری (نظام سلطه) و نظام عدالت و... نیز هر یک در دو طرف نقیض حق و باطل قرار دارند. یکی حق و دیگری باطل، یکی زشت و دیگری زیبا، یکی حسن و دیگری قبیح است و انسان ناگزیر از انتخاب یکی از این دو است. حتی کسی که زندگی گیاهی یا حیوانی دارد، همه اشیا و امور جهان نسبت به او یکسان نیست. به هر تقدیر یکی را باید برگزیند. ملحد طبیعت را مطابق با واقع می‌پندارد و زندگی اش را بر این محور قرار می‌دهد و موحد حق و واقع را خدا می‌داند. «الحق من ربّک»<ref>سوره آل عمران، آیه ۶۰.</ref> ، چون انسان باید هماهنگ با نظام طبیعت باشد. مثلاً رعایت بهداشت یا حق است یا باطل، هر فردی ناگزیر از انتخاب یکی از این دو است، یعنی انسان رهای محض نیست. پس قبل از ورود و پذیرش مکتب آنگاه که نه دین دار است نه بی دین، یکی از این دو حق است. کسی که بی دینی را حق می‌پندارد، بی دین می‌شود و آن که دین را حق می‌داند، دین دار می‌گردد. بنابراین آزادی به معنای رهایی مطلق وجود ندارد. زیرا انسان مافوق قانون جهان نیست و هنگامی که مکتبی را پذیرفت، قهراً باید در چهار چوب آن حرکت کند و به محدودیت‌های آن تن در دهد. چون هیچ مرام و مکتبی رهایی محض نیست. هر مرامی برای خود مرامنامه‌ای دارد. دیواری دور تا دور آن را احاطه کرده است. چه مکتب اسلام باشد یا مرام کمونیستی و مارکسیستی که مارکس و انگلس آورده‌اند.<br/>
پس انسان هم وقتی که بیرون دروازه مکتب قرار دارد، محدود است، هم زمانی که مکتبی را پذیرفت، محدودتر می‌شود. مفهوم این سخن همان است که گفتیم. تحلیل معنای آزادی به محدودیت آن فتوا می‌دهد.<br/>
 
== آزادی کاذب و صادق ==
آزادی به معنای رهایی و بی بند و باری از محدوده اندیشه بیرون است. یعنی چنین معنایی از آزادی محصول پندار باطل است. خداوند متعالی در داستان قوم شعیب (علیه السلام) به این معنا اشاره فرمود؛ «قالوا یا شعیب أصلاتک تأمرک أن نترک ما یعبد آباؤنا أو أن نفعل فی أموالنا ما نشاء انک لأنت الحلیم الرشید»<ref>سوره هود، آیه ۸۷.</ref> ؛ قوم حضرت شعیب (علیه السلام) از چنین اندیشه‌ای برخوردار بودند. آنان به شعیب (علیه السلام) گفتند: نماز تو مانع تصمیم آزادانه ما در کارهای مان می‌شود. چون در نماز عمود دین است و خیمه دین به وسیله آن برپاست. ما اختیار مال خود را داریم. پس در چگونگی مصرف آن آزادیم. چه رشوه بدهیم یا ربا بگیریم، یا هر کاری که می‌خواهیم انجام دهیم، نماز تو جلوی آزادی ما را می‌گیرد. مراد از نماز، دین است. یعنی دین تو ما را محدود می‌کند و... حضرت شعیب (علیه السلام) به قومش فرمود: این آزادی که شما از آن سخن می‌گویید، آزادی کاذب است. کجا می‌خواهید بروید؟! این که گفتید: ما در چگونگی مصرف اموال خود آزادیم، این سخن ناروا است. چون اولاً این مال را دیگری به شما داده است. پس مال شما نیست. ثانیاً عمل به دستورات الهی به سود شماست. پس آزادی به معنای رهایی آزادی کاذب است و همه پیامبران الهی علیهم السلام با این نوع آزادی مبارزه کرده‌اند. هر دینی از ادیان الهی آزادی صادق را تثبیت و پشتیبانی می‌کند و جلوی آزادی کاذب را می‌گیرد. همان گونه که تشخیص فجر صادق و کاذب به تعلیم الهی بر عهده منجّم است و تشخیص عطش صادق و کاذب بر عهده طبیب حاذق و معالج است، بیماری که عمل جراحی اش تمام شده است، پس از به هوش آمدن احساس عطش شدیدی دارد. لکن این عطش، تشنگی کاذب است. از این رو، پزشک معالج او دستور می‌دهد که یک قطره آب نباید به دستگاه گوارش او برسد. زیرا بخش جراحی شده آسیب می‌بیند. تشخیص این عطش کاذب از عطش صادق بر عهده پزشک است. همچنین تشخیص آزادی صادق و کاذب بر عهده کارشناس دین است. خداست که آزادی صادق را از کاذب تمییز می‌دهد.<br/>
به هر تقدیر، این سخن نارواست که اگر دین حکومت کند، مردم باید در مسایل اعتقادی، اخلاقی، فقهی و حقوقی تابع دین و حکومت دینی باشند و این با آزادی انسان هماهنگ نیست. پس دین نمی‌تواند حکومت داشته باشد. زیرا دین چه سیاست و حکومت داشته یا نداشته باشد. محدودیت‌هایی را به همراه دارد. کسی که به جدایی دین از سیاست اعتقاد دارد، نیز در بخش عقاید، باید اعتقادات خاصی داشته باشد، همچنان که در بخش اخلاق و فقه و حقوق هم آداب و سنن و صفات خاصی را می‌پذیرد. در هر صورت محدودیت هست. چه این که بی دینی نیز این گونه است. یعنی کسی که دین را افیون می‌داند و با او معامله مواد مخدر می‌کند، هم خودش از دین فاصله می‌گیرد هم اگر بتواند مانع تبلیغات دینی می‌شود و اجازه نمی‌دهد کسی به مسایل، اخلاق و اعمال دینی عمل کند. پس در بی دینی هم محدودیت وجود دارد. ان که فکر باطل افیون بودن دین و حکومت دینی را در سر می‌پروراند، با دین معامله‌ای قاچاق می‌کند. اکنون همان گونه که خرید و فروش هروئین در جمهوری اسلامی ایران ممنوع است، خرید و فروش قرآن و نهج البلاغه و... نیز در بعضی از کشورهای کمونیستی مانند چین و بخشی از روسیه فعلی ممنوع و جرم است. تبلیغات دینی در قانون این کشورها جرم شمرده شده است. بنابراین بی دین‌ها هم در محدوده کار خود محدودیت دارند.<br/>

== منبع ==
مجلات > عقیدتی، فرهنگی، اجتماعی > پاسدار اسلام > آذر ماه ۱۳۸۲ ، شماره ۲۶۴.<br/>

== پانویس ==
{{پانویس|colwidth=30em|۲}}
[[رده:مقالات]]