معانی واژه های امر و نهی و معروف و منکر
معانی واژه های امر و نهی و معروف و منکر
درباره سر گذشت امر بمعروف و نهی از منکر آوردیم. بمعانی واژه ها می پردازیم،
در لغت برای واژه «امر » معانی مختلفی گفته اند و صاحب معالم در کتاب الاصول ومرحوم ملا صالح مازندرانی در حاشیه بر آن تفصیل معانی امر را ذکر کرده اند از آن جمله امر بمعنای فعل،شان فعل عجیب و اظهر از معانی آن (هو القول المنشأ بالصیغة) گفتاری است که با صیغه «افعل » انشا میشود، یعنی از واژه ماده «ا م ر» صیغه ای که بر قالب امر حاضر بکار میرود در کتاب امثله نیز آمده (الامر هو طلب الفعل ممن هو دونه علی سبیل الاستعلاء) یعنی طلب فعل از کسی که از حیث رتبه و شأن پایین تر و گوینده پس از او برتری جویی نیز داشته باشد. یعنی امر باید در رتبه و موقعیت خویش علو داشته و مستعلی هم باشد. در بحثهای اولیه علو مرتبه را امری اعتباری که شرایط زمان و مکان در آن دخیل است، بیان می فرمودند مثلا چنانجه صاحب منصبی در موقعیت خویش باشد دارای علو است در محبس علو مرتبه از آن زندانبان است. بد نیست در این باره یاد آور شویم که مرحوم صاحب کفایه ره علو مرتبه آمر را کافی می داند.
«الظاهر اعتبار العلو فی معنی الامر فلا یکون الطلب من السافل او المساوی امرا و لو اطلق علیه کان بنحو من العنایة کما ان الظاهر عدم اعتبار الاستعلا فیکون الطلب من العالی امرا و لو کان مستخفضا بجناحیه» . لکن حضرت امام ره در تحقق معنای امر، علو مرتبه و استعلا – برتری جویی – یابه تعبیر دیگر آمرانه خواستن را شرط میداند و در مسئله امر بمعروف و نهی از منکر چنین گفته اند «الامر و النهی فی هذا الباب مولوی من قبل الآمر و الناهی و لو کانا سافلین فلا یکفی فیهما ان یقول ان الله امرک بالصلاة او نهاک عن شرب الخمر الا ان یحصل المطلوب منهما بل لابد و ان یقول صل مثلا او لا تشرب الخمر و نحوها مما یفید الامر و النهی من قبله[۱] »
بنا براین بنظر حضرت امام ره در صدق معنای امر به معروف و نهی از منکر استعلاء «آمریت و ناهویت » لازم است. (لابد و ان یکون عالیا و مستعلیا) و اظهر معانی امر استعمال آن در طلب آمرانه از همان صیغه افعل است مثل اشرب، صلّ و امثال آن و در ماده نهی بگونه ماده نهی است.
نتیجه
چنانچه در امر و نهی علو و استعلاء هر دو شرط تحقق باشد کما اینکه نظر حضرت امام چنین است بدون استعلاء از ناحیه آمر یا ناهی فریضه امر بمعروف و نهی از منکرامتثال نشده گر چه ممکن است از باب ارشاد و دعوت به خیر تلقی شود همانگونه که صدور آیه شریفه (و لتکن منکم امة یدعون الی الخیر...) اقتضا دارد لکن امر بمعروف و نهی از منکر علو مرتبه آمر یا ناهی از باب ولایت داشتن مومنین بر یکدیگر است ، گر چه مرتبه اجتماعی آمر یا ناهی از فرد امر شده یا نهی شده بالاتر نباشد یا حتی پایین تر باشد، و آیه شریفه «و المومنون و المومنات بعضهم اولیاء بعض یامرون بالمعروف و ینهون عن المنکر و یقیمون الصلاة و یوتون الزکاة و یطیعون الله و رسوله اولئک سیرحمهم الله ان الله عزیز حکیم[۲] » بر این ولایت ، ولایت مومنین بر یکدیگر، دلالت دارد.
