مشارکت عمومی - مسئولیت همگانی
|
خطا در ایجاد بندانگشتی: نمیتوان تصویر بندانگشتی را در مقصد ذخیره کرد | |
| نویسنده | مرزبان کریمی |
|---|---|
| زبان | فارسی |
| ناشر | نقش نگین، کهندژ |
| محل انتشارات | اصفهان |
| تاریخ نشر | ۹۲/۰۵/۲۸ |
| قطع | رقعی (شومیز) |
| شابک | ۹۷۸–۶۰۰-۶۲۸۶–۵۳-۲ |
| دانلود | [ PDF] |
مقدمه
فریضه ی امر به معروف و نهی از منکر در اسلام اهمیت ویژه و حیاتی دارد که بنیان مراتب آن قلب است. جهادی است دو مراتب که ریشه ی آن قلوب اهل ایمان است. «نخستین شکست شما، شکست در جهاد با دست است، سپس با زبان و در پایان شکست با قلب است. قلب اگر معروف و منکر را نشناسد، و منکر را منکر، و معروف را معروف نداند، مقلوب و دگرگون می شود، در دنیا سرگردان و در آخرت گرفتار خواهد شد». حضرت علی در جایی دیگر مردم را دستهبندی کرده و می فرماید: برخی آنهایند که منکر را با دست و زبان و قلب اعلام می کنند؛ این گروه تمام ویژگی های خیر را دارند؛ بعضی دیگر فقط به انکار قلبی و زبانی اکتفا می کنند؛ اینان دو ویژگی خیر را دارند؛ بعضی دیگر فقط با قلب انکار می کنند، اینان فقط به یک ویژگی خیر چنگ ده اند و بعضی از مردم از هر سه ویژگی محرومند و اینان «مردگانی هستند در یان زندگان»؟ امر به معروف و نهی از منکر، جایگاه برجسته و ویژه ای در طام اعتقادی اسلام و در مکتب اهل بیت دارد. حضرت علی نهج البلاغه: حکمت ۳۶۷، ص ۱۲۶۴ نهج البلاغه، حکمت ۳۶۶، ص ۱۲۶۳
جوامع ابتدایی در حد خانواده به کلان شهرهای چند میلیونی تبدیل شده است..
ضرورت زندگی اجتماعی، انسان را مجبور می کند تا از برخی خواسته ها و آرزوهای خود چشم بپوشد و سعی کند رفتار خود را در چارچوب قواعد تعریف شده برای آن اجتماع، کنترل کند؛ زیرا اگر در جامعه، هر کس بخواهد به دنبال خواسته های خود باشد و سایرین را مد نظر قرار ندهد، این اجتماع دوام و بقا نخواهد داشت. در نتیجه باید گفت که رمز بقای یک اجتماع، وجود قواعد تنظیم شده ی رفتارهای اجتماعی است.
قواعد و مقررات به شیوه های گوناگون از ابتدای شکل گیری جوامع انسانی وجود داشته و تأثیر آن، کنترل و هدایت رفتار افراد بوده است؛ هرچند تحت شرایطی با سوء استفاده از این قواعد و زمینه ی ایجاد یک قاعده و قانون، برخی افراد صرفاً به دنبال خواسته های فردی خود بوده اند، ولی امروزه پذیرفته شده است که حفظ حقوق و آزادی های فردی و نیز حفظ نظم عمومی در گرو وجود قوانین و مقررات است.
مسلماً قواعد و مقررات وضع شده نمی تواند تمام رفتار و حرکات افراد یک اجتماع را کنترل کند؛ زیرا گریزگاههای مختلفی برای متخلفان و قانون شکنان وجود دارد و دستگاه های قضایی و انتظامی به تنهایی قادر نخواهند بود نظم اجتماعی مورد انتظار را به طور کامل تحقق بخشند. از این رو لازم است در کنار مراجع حکومتی، افکار عمومی نیز به عنوان عامل کنترل و نظارت، سهیم باشند و وظیفه ی خود را انجام دهند.
در دین مبین اسلام، عامل کنترل و نظارت عمومی، امر به معروف و نهی از منکر است و به عموم افراد جامعه تکلیف می کند از کنار مسایل پیرامون اطراف خود بی اعتنا نگذشته و نسبت به اجتماع مسؤول باشند. تمام پیامبران الهی، همه ی هستی خویش را فدای اقامه ی خوبی ها و ریشه کن کردن بدی ها کرده اند و با ظهور آخرین فرستادهی خداوند، این موضوع شتاب بیشتری به خود گرفت و به صورت جدی جزو قوانین حکومتی شد. زندگی کردن در اجتماع بدون قبول مسؤولیت بی معناست. کسانی که احساس مسؤولیت نمی کنند؛ یعنی بی اعتنا هستند. به عبارت دیگر این عمل به بی تحرکی و در نهایت مرگ حامعهی اتنی نجر می شود.
بنابراین نمی توان در جامعه زندگی کرد و از کنار مسائلی که سلامت آن را به خطر می اندازد بی اعتنا گذشت؛ زیرا در جامعه ای که سرنوشت اعضایش به هم پیوسته است، تنها با سلامت آن می توان سالم ماند و امر به معروف و نهی از منکر، بزرگترین ضامن سلامت جامعه است. پیامبر اکرم در تعبیری زیبا، جامعه را به کشتی و افراد را به مسافران آن تشبیه کرده و می فرماید:
اگر در میان مسافران، کسی به ادعای آن که به اندازه ی خودش در کشتی سهم دارد کشتی را سوراخ کند، سرانجام کشتی و مسافران آن غرق خواهند شد؛ ولی اگر دیگران با او برخورد کنند و از این عمل ناپسند أو جلوگیری کننده خود و او را از هلاکت رهایی بخشیده اند ..
امر به معروف و نهی از منکر علاوه بر آنکه وظیفه ای فردی است، وظیفه ای اجتماعی نیز هست و اجتماع را از گزند انحرافات دور می کند و سالم نگه می دارد. اجرای صحیح امر به معروف و نهی از منکر به نهادها و دستگاه های کنترل و نظارت کمک می کند تا در انجام وظایف قانونی خود موفق تر باشند. نظر به اهمیت موضوع به تعدادی از آیات و احادیث اشاره می شود.
«ولتکن منکم أمة یدعون الی الخیر ویأمرون بالمعروف وینهون عن المنکر و اولئک هم المفلحونه»
باید در میان شما جمعی باشند که به کار نیک دعوت کرده، امر به معروف و نهی از منکر کنند؛ به درستی که چنین کسانی رستگار خواهند شده است.
این آیه که در سوره ی آل عمران و در مدینه نازل شده است، از دو جهت دلالت بر وجوب امر به معروف و نهی از منکر دارد. از یک سو واژه اولتکن» لفظ امر است و از سوی دیگر یگانه راه رستگاری را در این عمل می داند. ۴ امیر مؤمنان علی در بیان اهمیت این دو فریضه ی الهی می فرمایند:
گروهی از مردم با دست و زبان و قلب به مبارزه با منکرات برمی خیزند آنها تمام خصلتهای نیک را به طور کامل در خود جمع کرده اند. گروهی دیگر تنها با زبان و قلب، نهی از منکر می کنند (نه با دست؛ اینها به دو خصلت یک تمسک کرده اند و یکی را از دست داده اند. گروهی دیگر تنها با قلبشان مبارزه می کنند، اما مبارزه با دست و زبان را ترک کرده اند؛ این گروه بهترین خصلت ها را از این سه ترک کرده اند و تنها یکی را گرفته اند، و گروهی دیگر نه به زبان و نه با دست و نه با قلب نهی از منکر می کنند. اینها در حقیقت مردگانی در میان زندگان هستند. (بدانید) تمام کارهای نیک و جهاد در راه خدا در برابر امر به معروف و نهی از منکر، همچون قطره ای است مقدار آبی که در دهان جمع شود)، در مقابل در پای پهناور و إبدانید) امر به معروف و نهی از منکر نه مرگ کسی را نزدیک می کند و نه از روزی کسی می کاهد و اما از همه ی این ها مهم تر، سختی است که برای دفاع از عدالته در برابر پیشوای ظالم و ستمگر گفته شود در گفتار حضرت علی نکات بسیار ارزنده و قابل تأملی وجود دارد؛ ولی آنچه مورد نظر است، اشاره به اهمید. این دو فریضه ی الهی از سوی امیر مؤمنان است که ایشان با این که جهاد از مهم ترین واجبات دینی است و از ارگان دین به شمار می رود، در مقابل امر به معروف و نهی از منکر، درجه اهمیت کمتری برای آن قائل هستند. شاید علت این برتری این است که تأثیر امر به معروف و نهی از منکر در اصلاح جامعه بیش از جهاد است؛ زیرا جهاد. واقعه ای است که گهگاه پیش می آید؛ ولی این دو فریضه امر به معروف و نهی از منکر، همواره وجود دارند.
از سوی دیگر ایشان به منظور ایجاد تحرک و تشویق مؤمنان به اجرای این دو فریضه ی الهی بر این تأکید دارند که امر به معروف و نهی از منکر، دو صفت از صفات خداوند است و قطعاً نه مرگ انسان را نزدیک می کند و نه از رزق و روزی او می کاهد. ۳. معنای معروف و منکر و راه های شناخت آن | در دین اسلام امر به معروف و نهی از منکر وظیفهای همگانی است. به عبارت دیگر، نظارت عمومی بر جامعه است و لازمه ی اجرای صحیح آن به سیله ی همه ی افراد جامعه، شناخت مصادیق معروف و منکر است و باید براساس آگاهی و شناخت صحیح، امر به معروف و نهی از منکر کنند.
معروف یعنی شناخته شده، مرسوم، خوب و متداول و عمل معروف، آن عملی است که توسط عقل و دین شناخته شده و مورد تأیید باشد و با فطرت و ذات پاک انسان نیز سازگاری داشته باشد منکر یعنی ناشناخته، ناپسند، ناروا و زشت و عمل منکر، عملی است که زشت است و مورد تأیید عقل و دین نیست و با فطرت پاک انسانی نیز سازگاری ندارد. به بیانی دیگر معروف و منکر را این گونه تعریف می کنند معروف، هر کار نیکی است که علاوه بر تیکی آن، انجام دهنده اش، آن را به این وصف (نیکی) بشناسد، یا توسط دیگری به این عنوان شناسانده شود واژه ی منکر، هر کار بدی است که انجام دهنده اش آن را به این وصف زیدی) بشناسد یا به وسیله ی دیگری به این عنوان شناسانده شود.
در خصوص این که منکر شامل کار حرام می شود یا مکروه و یا اینکه معروف عمل حلال است یا مباح، سخن بسیار گفته شده است. به طور خلاصه، واژهی المعروف» به معنی چیزی است که عقل و فطرت پاک، آن را به نیکی بشناسد، و منکر آن است که عقل و فطرت آن را به نیکی نشناسد. در معنای بسیار مختصر، معروف عمل خوب و منکر عمل بد است.
بهترین راه شناخت مصداق های معروف و منکر (خوب و بد) این است که به شرع مقدس، که همان عقل خارجی است، مراجعه کنیم. همان گونه که عقل در وجود انسان حجت داخلی است. بر این اساس هر چیزی را که شارع مقدس اسلام به آن امر کرده و مردم را به انجام آن تشویق کرده است معروف و به عکس هرگاه شارع مقدس، به چیری امر نمی کند و مردم را از انجام دادن آن نهی و سرزنش می کند، منکر است. البته نباید از نظر دور داشت که موضوع معروف و منکر بر حسب مراتب خوبی و بدی، دارای درجه های مختلف است.
در تعریف معروف و منکر، از دو وازهی فطرت و عقل سلیم نیز سخن به میان آمده است؛ از جمله راههای شناخت مصادیق معروف و منکر نیز مراجعه به این دو است. به این معنا که از طریق عقل می توان معروفات و منکرات را شناخت؛ زیرا عقل سلیم به خوبی می توانند عمل خوب و بد را از هم تشخیص دهد ۴، حکم امر به معروف و نهی از منکر.
معروف و منکر قلمرو وسیعی دارد و در محدودهی عبادات و یا تیکی به مردم خلاصه نمی شود. منکر هر کار بدی است که انجام دهنده ی آن خودش آن را به این وصف بشناسد یا توسط دیگری به وی شناسانده شود و معروف در مقابل منکر است که علاوه بر واجبات، شامل مستحبات، نیز می شود. همچنانکه کلمه ی عنکر علاوه بر محرمات شامل مکروهات نیز می شود. از این رو امر به معروف و نهی از منکر دو گونه است؟
۱. نهی از منکر واجب، نسبت به کارهای حرام و امر به معروف واجب، نسبت به واجبات
۲. امر به معروف مستحب، نسبت به مستحبات و نهی از منکر مستحب السبت به مکروهات
در این باره حضرت امام خمینی (ره) در اتحریرالوسیله، می فرمایند: آنچه عقلا یا شرعأ واجب است، امر به آن واجب و آنچه عقلا زشت است و شرعاً حرام، نهی از آن واجب است. آنچه مستحب است، امر به آن مستحب و آنچه مکروه است، نهی از آن مستحب است».
امر به معروف و نهی از منکر قدر مسلم واجب و از فروع دین مبین اسلام است؛ اما نوع وجوب آن به نظر اکثر فقها واجب «کفایی است. به این معنا که اگر عده ای از مسلمانان به انجام آن مبادرت ورزند، پر دیگر مسلمانان واجب نیست. (توضیح این که: واجب در احکام دو نوع است: واجب عینی و کفایی. واجب عینی آن است که همه ی مسلمانان خودشان موظف به انجام آن هستند و در صورتی که دیگران آن را انجام دهند، تکلیف از مکلف ساقط نمی شود؛ مثل نماز یومیه؛ اما واجب کفایی آن است که اگر سایر مسلمانان آن را انجام دهند، بر دیگر مسلمانان واجب نیست، مثل نماز میت و با کفن کردن میت).
نتیجه این که: هر عملی که موجب کمال و رشد انسان شود و از نظر شرع و عقل و نیز فطرت پاک، ارزش شمرده شود، معروف و هر عملی که باعث انحطاط فرد و اجتماع و ضد ارزش شمرده شود، منکر نامیده می شود.
