فرهنگ مصادیق:پرورش و استقلال عقل و فکر
عقل، قوهای در نفس انسان است که بدان حسن و قبح و کمال و نقصان و خیر و شر تمییز و تشخیص داده میشود. در مکتب حیات بخش اسلام، عقل دارای جایگاه رفیع و بلندی است.
بعضی از را ههای پرورش عقل و فکر و کسب استقلال فکری عبارت اند از:
استفاده از معلم و استاد دلسوز، ارتباط با کتاب و مطالعه، سیر در زمین و مطالعه تاریخ گذشتگان، تفکر و اندیشه ورزی در آیات الاهی، پرهیز از تقلید کورکورانه،و پیروی از روی فکر و اندیشه، ارتباط با خردمندان و دانشمندان و دانایان، عدم غلبه احساس بر عقل و ... .
پاسخ تفصیلی
گوهر عقل، ارزشمندترین نعمت الاهی برای بشریت است و به همین جهت است که انسان اشرف مخلوقات نامیده شده است. به واسطه این نعمت بزرگ است که انسان میتواند خیر را از شر، هدایت را از ضلالت، دوست را از دشمن، نور را از ظلمت و ... تمییز دهد و از آفات و خطرات مصون و محفوظ بماند. در مکتب حیات بخش اسلام، عقل دارای جایگاه رفیع و بلندی است. در کلام الاهی تأکیدات زیادی بر تعقل و تفکر شده است و بشارتهای فراوانی به صاحبان فکر و اندیشه داده شده است. امام صادق (ع) در باره عقل میفرماید: "به واسطه عقل است که خداوند پرستش و بهشت دست یافتنی میشود...".[۱]
علامه طباطبائی (ره) در وصف عقل میگوید: "عقل شریفترین نیرو در وجود انسان است".[۲] گر چه عقل به تنهایی نمیتواند عمق همه حقایق را درک کند و برای فهم و درک عمیق به وحی نیاز مبرم دارد. اما پرورش آن و کسب استقلال فکری، انسان را در مسیر رشد و تعالی حرکت داده و بصیرت او را بالا میبرد. راههای زیادی برای پرورش عقل و فکر و کسب استقلال فکری وجود دارد که به بعضی از آنها اشاره میکنیم:
۱. استفاده از معلم و استاد دلسوز؛ امام علی (ع) یکی از گروههای سعادت مند را دانشجویانی میداند که درپی یافتن راه از طریق تعلیم و بهره گیری از اساتید و معلمان دلسوز هستند.[۳]
۲. ارتباط با کتاب و مطالعه؛ چنان که امام صادق (ع) فرمود: "مطالعه فراوان در مطالب علمی عقل را باز و شکوفا میسازد".[۴]
۳. سیر و سفر در زمین و مطالعه تاریخ گذشتگان؛ قرآن در موارد متعددی انسان را امر به مسافرتهای تحقیقاتی کرده و فرموده است: "بگو: روی زمین گردش کنید! سپس بنگرید سرانجام تکذیب کنندگان آیات الاهی چه شد؟!".[۵] "بگو: در روی زمین سیر کنید و ببینید عاقبت کار مجرمان به کجا رسید"!. [۶]"بگو: در زمین بگردید و بنگرید خداوند چگونه آفرینش را آغاز کرده است؟ سپس خداوند (به همین گونه) جهان آخرت را ایجاد میکند یقیناً خدا بر هر چیز توانا است"![۷] . "بگو: در زمین سیر کنید و بنگرید عاقبت کسانی که قبل از شما بودند چگونه بود؟ بیشتر آنها مشرک بودند"![۸]
۴. تفکر و اندیشه ورزی در آیات الاهی؛ مسلماً در آفرینش آسمانها و زمین، و آمد و رفت شب و روز، نشانههای (روشنی) برای خردمندان است. قرآن مجید صاحبان عقل و اندیشه را کسانی میداند که در نشانههای خداوند تفکر میکنند و میفرماید: " .... برای خردمندان است، همانها که خدا را در حال ایستاده و نشسته، و آن گاه که بر پهلو خوابیدهاند، یاد میکنند و در اسرار آفرینش آسمانها و زمین میاندیشند (و میگویند:) بار الها! اینها را بیهوده نیافریدهای! منزهی تو! ما را از عذاب آتش، نگاه دار"! [۹]
۵. پرهیز از تقلید کورکورانه؛ قرآن مشرکان را که به تقلید کورکورانه از پدران مشرک خود میپرداختند به شدت مذمت مینماید و میفرماید: "و هنگامی که کار زشتی انجام میدهند میگویند: پدران خود را بر این عمل یافتیم و خداوند ما را به آن دستور داده است! بگو: خداوند (هرگز) به کار زشت فرمان نمیدهد! آیا چیزی به خدا نسبت میدهید که نمیدانید"؟! [۱۰]
۶. ارتباط با خردمندان و دانشمندان و دانایان؛ امیرالمؤمنین علی (ع) میفرماید: "قطع ارتباط از خردمند مساوی با پیوستن به نادان است ". [۱۱] و یا در بخشی از حدیث پیامبر اکرم (ص) آمده است: "شایسته است که شخص خردمند عاقل شبانه روز خود را به چهار بخش تقسیم کند: ... بخشی را به همنشینی با دانشمندی که او را در امر دینش یاری دهد، صرف نماید".[۱۲]
۷. پیروی از روی فکر و اندیشه؛ چنان که انبیا و پیامبران الاهی نیز همواره مردم را به تفکر و بصیرت در دستورات و آموزههای آیین خود دعوت میکردند. در این مورد قرآن کریم میفرماید: "بگو این راه من است، من و پیروانم با بصیرت کامل همه مردم را به سوی خدا دعوت میکنیم". [۱۳] و نیز پیامبر اکرم (ص) فرمود: "تسلیم راهنمایی عقل باشید که به کمال دست یابید، و از آن سر نتابید که سرانجام پشیمان میگردید.[۱۴]
۸. عدم غلبه احساس بر عقل از دیگر موارد رشد عقل و کسب استقلال فکری است. امام سجاد (ع) در این رابطه میفرمایند: " آن کس که عقلش کاملترین اندوخته اش نباشد، هلاکش بسیار آسان است". [۱۵]
در نتیجه پرورش فکر و کسب استقلال فکری با توجه به آیات و روایات، انسان در راه رسیدن به رشد و تعالی پیشرفت چشمگیری مینماید و نهایتاً معرفت و شناخت او به خداوند متعال ارتقا مییابد. قرآن کریم در این باره میفرماید: "خردمندان کسانی هستند که به پیمان با پروردگار پایبندند و پیمان نمیشکنند و به هر موردی که خدا امر فرموده رابطه برقرار میکنند (و به هر جا که به گسستن امر کرده بگسلند) و از خدای بترسند و از سختی حساب قیامت هراسناک باشند. و کسانی هستند که جهت نیل به رضای خداوند خویش، شکیبایی پیشه کنند و نماز را به پای دارند و از آن چه خدا روزی شان کرد. پنهان و آشکار اتفاق نمایند و در برابر بدی، نیکی پاداش دهند".[۱۶]
نتیجه رشد و تعالی فکر و عقل خداشناسی و معرفت به پروردگار متعال و حرکت به سوی رضای او است. [۱۷]
پانویس
- ↑ الکافی، ج 1، ص 11، حدیث 3 "... أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ قُلْتُ لَهُ مَا الْعَقْلُ قَالَ مَا عُبِدَ بِهِ الرَّحْمَنُ وَ اکْتُسِبَ بِهِ الْجِنَانُ"
- ↑ طباطبائی، محمد حسین، المیزان، ج 3، ص 57.
- ↑ نهج البلاغه، ص 496 ، النَّاسُ ثَلَاثَهٌ فَعَالِمٌ رَبَّانِیٌّ وَ مُتَعَلِّمٌ عَلَی سَبِیلِ نَجَاهٍ وَ هَمَجٌ رَعَاع.
- ↑ طباطبائی، محمد حسین، المیزان، ، ج 5، ص 413.
- ↑ انعام، 11، " قُلْ سیرُوا فِی الْأَرْضِ ثُمَّ انْظُرُوا کَیْفَ کانَ عاقِبَهُ الْمُکَذِّبینَ".
- ↑ نمل، 69، "قُلْ سیرُوا فِی الْأَرْضِ فَانْظُرُوا کَیْفَ کانَ عاقِبَهُ الْمُجْرِمینَ"
- ↑ عنکبوت، 20، "قُلْ سیرُوا فِی الْأَرْضِ فَانْظُرُوا کَیْفَ بَدَأَ الْخَلْقَ ثُمَّ اللَّهُ یُنْشِئُ النَّشْأَهَ الْآخِرَهَ إِنَّ اللَّهَ عَلی کُلِّ شَیْ ءٍ قَدیرٌ"
- ↑ روم، 42، "قُلْ سیرُوا فِی الْأَرْضِ فَانْظُرُوا کَیْفَ کانَ عاقِبَهُ الَّذینَ مِنْ قَبْلُ کانَ أَکْثَرُهُمْ مُشْرِکینَ".
- ↑ آل عمران، 191 ، 190 ، ... "لّأُوْلیِ الْأَلْبَابِ()الَّذِینَ یَذْکُرُونَ اللَّهَ قِیَمًا وَ قُعُودًا وَ عَلیَ جُنُوبِهِمْ وَ یَتَفَکَّرُونَ فیِ خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَاذَا بَاطِلًا سُبْحَانَکَ فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ"
- ↑ اعراف، 28، "وَ إِذا فَعَلُوا فاحِشَهً قالُوا وَجَدْنا عَلَیْها آباءَنا وَ اللَّهُ أَمَرَنا بِها قُلْ إِنَّ اللَّهَ لا یَأْمُرُ بِالْفَحْشاءِ أَ تَقُولُونَ عَلَی اللَّهِ ما لا تَعْلَمُون "
- ↑ طباطبائی، محمد حسین، المیزان ، ج 5، ص 114.
- ↑ همان ، ص 113
- ↑ یوسف، 108
- ↑ حسینی دشتی، مصطفی، معارف و معاریف (دایره المعارف جامع اسلامی)، ج 5، ص 412.
- ↑ همان.
- ↑ رعد، 22- 19 . "إِنمَّا یَتَذَکَّرُ أُوْلُواْ الْأَلْبَابِ()الَّذِینَ یُوفُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَ لَا یَنقُضُونَ الْمِیثَاقَ()وَ الَّذِینَ یَصِلُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَن یُوصَلَ وَ یخْشَوْنَ رَبهُّمْ وَ یخَافُونَ سُوءَ الحِسَابِ()وَ الَّذِینَ صَبرُواْ ابْتِغَاءَ وَجْهِ رَبهِّمْ وَ أَقَامُواْ الصَّلَوهَ وَ أَنفَقُواْ مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ سِرًّا وَ عَلَانِیَه"
- ↑ نک: سؤال شماره 899 (سایت: 987)، نمایه: اسلام و عقلانیت
