فرهنگ مصادیق:وضو

وضو

تعریف

وُضو، یا آنگونه که در برخی مناطق ایران گفته می‌شود، دست نماز یا آب دست، شستن صورت و دست‌ها و مَسح سر و پاها با شیوه‌ای خاص است. وضو به خودی خود مستحب است و برای برخی کارها مانند نماز و طواف کعبه، واجب می‌شود. در برخی موارد باید به جای وضو، غسل یا تیمم کرد. وضو را می‌توان به شیوه ترتیبی و ارتماسی انجام داد. وضوی جبیره‌ای، جایگزینی برای وضو در صورت وجود زخم است.

قرآن در آیه وضو، شیوه کلی وضو گرفتن را بیان کرده، و اهمیت و جزئیات وضو، در روایات آمده است. وضو و طهارتِ دائمی، در روایات اسلامی مورد تاکید قرار گرفته است. وضوی شیعیان و اهل سنت، در چند مورد متفاوت است؛ شستن دست‌ها، شستن یا مسح سر، و همچنین شستن یا مسح پا.

وضو چیست

وضو، شستن صورت و دست‌ها و مَسحِ (دست کشیدن بر) سر و پاها به شیوه خاص است. این عمل، شرط درستی نماز و طواف و همچنین موجب جواز دست زدن به خط قرآن است. شیوه انجام وضو و همچنین اهمیت وضو، در قرآن و احادیث ذکر شده است. این عمل را از آن جهت که موجب پاکیزگی جسم و جان می‌شود، «وضو» نامیده‌اند.[نیازمند منبع] وضو گرفتن به خودی خود مستحب است و برای خواندن نماز، انجام طواف، لمس خط قرآن، لمس نام خدا و بنابر احتیاط واجب لمس نام پیامبر(ص) و اهل بیت(ع)، واجب می‌شود.[نیازمند منبع] استحباب وضو برای کارهایی مانند حمل قرآن، قرآن خواندن، دعا خواندن، مسجد یا زیارت رفتن، بیشتر است.[نیازمند منبع]

وضو در قرآن و روایات

تنها آیه قرآن درباره وضو و شیوه انجام آن، آیه ششم سوره مائده است: « یا أَیهَا الَّذینَ آمَنُوا إِذا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاهِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ وَ أَیدِیَکُمْ إِلَی الْمَرافِقِ وَ امْسَحُوا بِرُءُوسِکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ إِلَی الْکَعْبَینِ»؛ ای کسانی که ایمان آورده‌اید، هنگامی که به نماز می‌ایستید، صورت و دست‌ها را تا آرنج بشویید و سر و پاها را تا مفصل[برآمدگی پشت پا] مسح کنید.
از مجموعِ حدود ۶۰ هزار حدیث موجود در دو کتاب وسائل الشیعه و مستدرک الوسائل، حدود ۵۶۵ روایت درباره وضو نقل شده است.[نیازمند منبع] بخشی از این روایات، درباره احکام شرعی وضو و برخی دیگر، درباره تاثیرات وضو هستند؛ از جمله اینکه بنابر برخی روایات، وضو طول عمر را زیاد می‌کند، خشم و غضب را از بین می‌برد، غم و اندوه را برطرف می‌کند، وضو نور است و وضوی روی وضو، نوری دو چندان و کفاره گناهان بین دو وضوست، و همچنین اینکه وضو گرفتن پیش از غذا فقر را و پس از آن وسواس را از بین می‌برد.

تفاوت وضوی شیعیان و اهل سنت

در مسئله وضو، بین شیعیان و اهل سنت، سه تفاوت دیده می‌شود؛ جهت شستن دست‌ها، مقدار لازم در مَسح سر و همچنین مسح یا شستن پاها.[نیازمند منبع]
اختلافات بین شیعه و سنی درباره وضو، بیشتر ناشی از اختلاف برداشت از معنای آیه ششم سوره مائده، که آیه وضو خوانده می‌شود، و یا اختلاف در قرائت آن است.[نیازمند منبع] شیعیان با تکیه بر روایاتی از ائمه معصوم (ع)، عبارت «و أیدیکم إلی المرافق» در آیه مذکور را به معنای وجوب شستن دست‌ها از بالا به پایین می‌دانند، بر خلاف مذاهب چهارگانه اهل سنت، که قائل به شستن دست‌ها از پایین به بالا هستند.

همچنین بر اساس حکم فقهای شیعه، شستن دست راست باید مقدم بر دست چپ باشد. این حکم در مذاهب اهل سنت، مستحب شمرده شده است.

اختلاف دیگر بین اهل سنت و شیعیان در وضو، درباره مسح سر است. بنا به نظر امامیه، مسح سر باید با استفاده از رطوبت وضو باشد، یعنی همان آبی که برای شستن دست‌ها استفاده شده، اما مذاهب چهارگانه اهل سنت، مسح سر با آب جدید را واجب یا بافضیلت تر از رطوبت وضو می‌دانند.

برخلاف مذاهب چهارگانه اهل سنت که شستن پاها به همراه قوزک را در وضو واجب می‌دانند، شیعیان قائل به مسح پاها از سر انگشت‌ها تا برآمدگی روی پا هستند. این مسح هم مانند مسح سر باید از رطوبت وضو باشد.

آغاز اختلاف در وضو از عصر عثمان

بر اساس برخی گزارش‌های تاریخی، تا پایان خلافت عمر بن خطاب اختلافی در وضو نبوده و همه مسلمانان به یک صورت وضو می‌گرفته‌اند.[نیازمند منبع] بر اساس منابع، اختلاف در شیوه وضو گرفتن، از زمان عثمان بن عفان ایجاد شد. به گفته متقی هندی، عثمان در وضو تغییراتی ایجاد کرد. به تصریح منابع تاریخی، عثمان، در تشریح وضوی پیامبر(ص)، یک بار از مسح پاها سخن گفته و در جای دیگر، وضو را با شستن پا توصیف کرده است. این موارد در حالی است که در روایات نقل شده از اهل بیت (ع)، وضوی پیامبر با مسح پاها ذکر شده است.

وضوی ترتیبی، ارتماسی، جبیره‌ای

در شرایط عادی می‌توان وضو را به شیوه ترتیبی یا ارتماسی انجام داد و در شرایط خاصی لازم است به شکل جبیره‌ای انجام شود.

وضوی ترتیبی

معمول‌ترین نوع وضو، وضوی ترتیبی است که در آن پس از نیت، ابتدا صورت و سپس به ترتیب، دست راست و دست چپ شُسته شده و جلوی سر و روی پاها با باقیمانده رطوبت کف دست مَسح می‌شود.[نیازمند منبع] شستن صورت و دست‌ها: در وضوی ترتیبی، صورت را باید از بالا به پایین، از جایی که معمولا موی سر می‌روید تا انتهای چانه و به پهنای یک دست (اندازه بین انگشت شست تا سر انگشت وسط) شُست. دستها نیز از کمی بالای آرنج تا سرانگشتان شسته می‌شود، آب به زیر انگشتر و ساعت و النگو نیز باید برسد. مسح سر و پاها: در وضوی ترتیبی، پس از شستن دو دست، با رطوبت باقیمانده کف دست‌ها، یک بار جلوی سر و یک بار روی پای راست و سپس روی پای چپ مَسح می‌شود. مسح سر باید بر روی موهای جلوی سر (بین پیشانی تا فرق سر) یا بیخ موها یا پوست آن قسمت، از بالا به سمت پیشانی انجام گیرد. اندازه مسح سر، به هر مقدار که باشد کافی است.

وضوی ارتماسی

در وضوی اِرتِماسی به جای اینکه آب را بر اعضای وضو بریزند، دست‌ها را به قصد وضو از بالا به پایین داخل آب فرو می‌برند یا ابتدا آنها را داخل آب فرو برده و به نیت وضو از بالا به پایین از آب بیرون می‌آورند و با خیسی دست‌ها، مسح سر و پاها را انجام می‌دهند.

وضوی جبیره‌ای

چیزی که با آن زخم یا عضو شکسته را می‌بندند، و دوایی که روی زخم و مانند آن می‌گذارند، جَبیره نام دارد و وضوی با آن را وضوی جَبیره‌ای می‌گویند. اگر باز کردن جبیره، دشوار بوده یا ضرر داشته باشد، یا روی زخم یا شکستگی نتوان مستقیم آب ریخت یا دست کشید، وضوی جبیره‌ای گرفته می‌شود، یعنی جاهایی را که می‌توان شُست به طور معمول باید شسته شود، و سپس باید دست خیس، روی پارچه‌ای که روی زخم قرار داده بکشد. در حکم شرعی جزئیات موارد ذکر شده، اختلافاتی میان مراجع تقلید شیعه دیده می‌شود.[نیازمند منبع]

شرایط و احکام وضو

در رساله‌های توضیح المسائل، شرایط و احکام درستی وضو ذکر شده است. برخی از آنها عبارتند از اینکه آب و اعضای وضو باید پاک باشند (نجس نباشند)، آب وضو مطلق باشد (مُضاف مانند آب میوه، گُلاب، آب گل آلود نباشد)، ظرف آب وضو و مکان وضو غصبی نباشند، ظرف آب وضو طلا و نقره نباشد، ترتیب و پی در پی بودن اجزاء وضو رعایت شود، و اینکه مانعی از رسیدن آب به اعضای وضو نباشد.

استفاده از آب خارج از وضو

برای مسح سر و پاها نمی‌توان از آبی غیر از رطوبت حاصل از شستن دست و صورت در وضو استفاده کرد ولی اگر در هنگام شستن دست و صورت کمی آب خارجی با آب وضو مخلوط شود، مانند این که هنگام باز و بسته کردن شیر آب، قطراتی به آب وضو اضافه شود یا قطراتی از آب وضوی دیگران بر اعضای وضو بریزد، می‌توان نیت کرد این قطرات اضافه نیز جزء آب وضو باشد و وضو صحیح خواهد بود. قبل از شستن دست چپ نیز می‌توان با همان دستْ شیر آب را بست و سپس آب مُشت شده در دست راست را به علاوه این قطرات جدید، آب وضو به حساب آورد، پس از پایان شستن دست چپ نباید با رطوبت اضافه‌ای مسح سر و پا انجام شود.

وضو با آرایش یا ژل مو

اگر کِرِم یا آرایش، دارای جِرمی باشد که مانع رسیدن آب به پوست شود، باید برطرف شود، ولی چربی معمولی اشکالی ندارد. در صورت استفاده از ژل، روغن و تافت در موها، اگر موقع وضو فرق باز کند و بر پوست سر مسح بکشد کافی است.[نیازمند منبع]

جوهر خودکار، تَتو و خالکوبی

اگر جوهر خودکار، تتو یا خالکوبی بر روی پوست بوده و جِرم داشته باشد، مانع وضوست و باید برطرف شود، اما اگر جرم نداشته و تنها رنگ آن باقی مانده و در پوست نفوذ کرده باشد، وضو و غسل با آن اشکالی ندارد.

مسح بر کلاه گیس

لازم است کلاه گیس برای وضو و غسل از سر برداشته شود. اگر موی کاشته شده (بدون وجود چسب)، جزئی از بدن شده باشد، وضو و غسل صحیح هستند، ولی در صورت کاشت مو با چسب که مانع رسیدن آب به پوست سر می‌شود، اگر بخشی از محل مسح سر، موهای طبیعی خود اوست، بر همان قسمت می‌تواند مسح بکشد ولی اگر تمام آن قسمت را مو کاشته، فتاوا مختلف است: مسح همان مو، وضوی جبیره‌ای، تیمم، جمع بین تیمم و وضوی جبیره‌ای.

لاک و کاشت ناخن

اگر لاک استفاده شده را بتوان به راحتی برطرف کرد، باید آن را برطرف کند و بعد وضو بگیرد و اگر نمی‌توان آن را برطرف کرد یا بسیار سخت است، لازم است وضوی جبیره بگیرد و تیمم هم انجام دهد. در این مسئله، اختلافاتی در فتواها وجود دارد. برخی از مراجع، استفاده از لاکی که برطرف کردن آن بسیار سخت است را حرام دانسته‌اند.[نیازمند منبع]

اگر موانع رسیدن آب به پوست مانند لاک، روی ناخن انگشتانِ پا یا بخشی از روی پاها باشد، ب طرف کردن موانع یک انگشت از هر پا برای وضو کافی است و لازم نیست در همه انگشتان پا برطرف شود.

کاشت ناخن در صورتی که برای وضو و غسل نشود آن را برداشت، به فتوای برخی مراجع جایز نیست.

تاول در اعضای وضو

اگر در اعضای وضو، تاول باشد، شستن و مسح روی آن کافی است، و اگر سوراخ شود، رساندن آب به زیر پوست ضرورتی ندارد. اگر پوست یک قسمت آن کنده شود، لازم نیست آب را به زیر قسمتی که کنده نشده برساند، ولی اگر پوستی که کنده شده، گاهی به بدن می‌چسبد و گاهی بلند می‌شود، لازم است آب را به زیر آن قسمت هم برساند.

وضوی بعد از غسل

اگر کسی غسل جنابت انجام داده باشد، تا زمانی که حَدَثی از او سر نزده و وضویش باطل نشده، باید با همان غسل نماز بخواند و نباید وضو بگیرد. اگر در این حالت وضو گرفت، کار حرامی انجام داده، ولی غسل و نمازش صحیح است.[نیازمند منبع]

برخی از مراجع تقلید معتقدند تنها با غسل جنابت می‌توان نماز خواند، اما برخی دیگر از مراجع، همه غسل‌های واجب و مستحب را مانند غسل جنابت می‌دانند که نیازی نیست بعد از آن وضو گرفته شود.

شکیات وضو

شک در اصل وضو (شک دارد وضو گرفته یا نه)

قبل از نماز ((باید وضو بگیرد))
در بین نماز (( نماز باطل است))
پس از نماز ((نماز خوانده شده صحیح است ولی باید برای نمازهای بعد وضو بگیرد))

شک در جزئی از وضو

در بین وضو ((باید برگشته و جزء مشکوک را انجام دهد، سپس به ترتیب وضو را کامل کند))
پس از وضو ((وضو صحیح است))
اگر کسی قبلا وضو داشته ولی الان شک دارد وضویش باطل شده یا نه، لازم نیست دوباره وضو بگیرد و اگر مطمئن است وضوی او باطل شده ولی شک دارد بعد از آن وضو گرفته یا نه باید وضو بگیرد.

مبطلات وضو

چند چیز وضو را باطل می‌کند؛ از جمله خروج ادرار، منی، مدفوع، باد معده و روده از بدن، خوابی که به واسطه آن چشم نبیند و گوش نشنود، چیزهایی که عقل را از بین می‌برد؛ مانند دیوانگی، مستی و بیهوشی، استحاضه در زنان، هر کاری که برای آن باید غسل کرد، مانند جنابت و لمس بدن میت در شرایطی خاص.

مستحبات وضو گرفتن

مستحب است رو به قبله وضو بگیرد، مسواک بزند که ثواب نماز را ۷۰ برابر می‌کند، قبل از وضو مَضمَضه و اِستِنشاق کند، آب وضو بیش از ۷۵۰ گرم (حدود سه لیوان) نشود و بعد از وضو گرفتن، اعضای وضو را خشک نکند. هنگام وضو قرائت سوره قدر نیز سفارش شده است.

دعای هنگام وضو

مستحب است هنگام وضو گرفتن، دعای زیر را که از امام علی (ع) روایت شده، خوانده شود. برخی از اسرار و آداب باطنی وضو، در این دعا بیان شده است:
هنگام دیدن آب اَلْحَمْدُ لِلَهِ الَّذی جَعَلَ الْمآءَ طَهُورا وَلَمْ یجْعَلْهُ نَجِساً ستایش خدای را که آب را پاک کننده قرار داد، و آن را ناپاک نگردانید
شستن دستها بِسْمِ اللَهِ وَبِاللَهِ اَللّهُمَّ اجْعَلْنی مِنَ التَّوّابینَ وَاجْعَلْنی مِنَ الْمُتَطَهِّرینَ به نام خدا، و به حق ذاتش، خدایا مرا از توبه کنندگان، و پاکی طلبان قرار ده
هنگام مضمضه اَللّهُمَّ لَقِّنی حُجَّتی یوْمَ اَلْقاک وَاَطْلِقْ لِسانی بِذِکراک خدایا روزی که ملاقاتت می‌کنم دلیل محکمی به من تلقین فرما، و زبانم را به ذکرت گویا کن
هنگام استنشاق اَللّهُمَّ لاتُحَرِّمْ عَلَی ریحَ الْجَنَّهِ وَاجْعَلْنی مِمَّنْ یشَمُّ ریحَها وَرَوْحَها وَطیبَها خدایا بوی بهشت را بر من حرام مکن، و از کسانی قرارم ده که بو و نسیم و عطر آن را ببویند
شستن صورت اَللّهُمَّ بَیضْ وَجْهی یوْمَ تَسْوَدُّ فیهِ الْوُجُوهُ وَلاتُسَوِّدْ وَجْهی یوْمَ تَبْیضُّ فیهِ الْوُجُوهُ خدایا چهره‌ام را سپید گردان، روزی که چهره‌هایی سیاه می‌شود، و چهره‌ام را سیاه مکن، روزی که چهره‌هایی سپید می‌گردد
شستن دست راست اَللّهُمَّ اَعْطِنی کتابی بِیمینی وَالْخُلْدَ فِی الْجِنانِ بِیساری وَحاسِبْنی حِساباً یسیراً خدایا پرونده‌ام را به دست راستم ده، و نامه جاوید بودن در بهشت را به دست چپم، و حسابم را آسان رسیدگی کن
شستن دست چپ اَللّهُمَّ لاتُعْطِنی کتابی بِشِمالی وَلا مِنْ وَرآءِ ظَهْری وَلاتَجْعَلْها مَغْلُولَهً اِلی عُنُقی وَاَعُوذُ بِک مِنْ مُقَطَّعاتِ النّیرانِ خدایا پرونده‌ام را نه در دست چپم بگذار و نه از پشت سر در اختیارم قرار ده، آن را به گردنم نیز نیاویز، از پاره‌های آتش به تو پناه می‌برم
مسح سر اَللّهُمَّ غَشِّنی رَحْمَتَک وَبَرَکاتِک خدایا مرا غرق رحمت و برکاتت قرار ده
مسح پاها اَللّهُمَّ ثَبِّتْنی عَلَی الصِّراطِ یوْمَ تَزِلُّ فیهِ الاَقْدامُ وَاجْعَلْ سَعْیی فیما یرْضیک عنّی یا ذَاالْجَلالِ وَالاِکرامِ بار الها مرا بر صراط ثابت بدار در روزی که قدمها می‌لغزند، و کوششم را در آنچه تو را از من خشنود می‌کند قرار ده، ای صاحب بزرگی و اکرام
پس از پایان وضو اَللّهُمَّ اِنّی اَسْئَلُک تَمامَ الْوُضُوءِ وَتَمامَ الصَّلوهِ وَتَمامَ رِضْوانِک وَالْجَنَّهَ. اَلْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمینَ خدایا از تو کمال وضو و کمال نماز و کمال خشنودی و بهشتت را مسئلت می‌کنم. ستایش خاص خدای پروردگار جهانیان است

منابع

ابن ابی شیبه، ابوبکر، المصنف فی الأحادیث والآثار، المحقق کمال یوسف الحوت، مکتبه الرشد الریاض، الطبعه الأولی، ۱۴۰۹ق.
پاینده، ابوالقاسم، نهج الفصاحه، دارالعلم، ۱۳۸۷ش.
توضیح المسائل مراجع، دفتر انتشارات اسلامی.
توضیح المسائل (المحشی للإمام الخمینی)، دفتر انتشارات اسلامی.
حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، مؤسسه آل البیت، قم، ۱۴۰۹ق.
حسینی دشتی، سید مصطفی، «وضوء»، در معارف و معاریف، ج ۱۰، موسسه فرهنگی آرایه، تهران، سوم، ۱۳۷۹ش.
دارمی، عبدالله بن عبدالرحمن، مسند الدارمی، تحقیق حسین سلیم أسد الدارانی، دار المغنی للنشر والتوزیع، المملکه العربیه السعودیه، الطبعه الأولی، ۱۴۱۲ق.
سبحانی، جعفر، «وضو در کتاب و سنت»، در فصلنامه فقه اهل بیت، تابستان ۱۳۸۳ش.
شیخ بهایی، مفتاح الفلاح، انتشارات حکمت، تهران ۱۳۸۴ش.
شیخ صدوق، محمد بن علی، من لایحضره الفقیه، نشر صدوق، ۱۳۶۷ش.
شیخ مفید، الامالی، مؤسسه النشر الاسلامی، قم ۱۴۱۲ق.
صنعانی، أبوبکر عبد الرزاق، المصنف، المحقق حبیب الرحمن الأعظمی، المکتب الإسلامی، بیروت، الطبعه الثانیه، ۱۴۰۳ق.
علامه مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، دارالکتب اسلامیه، تهران، ۱۳۶۲ش.
عیاشی، محمد بن مسعود، تفسیر عیاشی، تهران، المکتبه العلمیه الاسلامیه، ۱۳۸۰ق.
غضنفری، علی، ره رستگاری، نشر لاهیجی، قم، ۱۳۸۲ش، ج 1.
فقه الرضا، المنسوب للامام الرضا(ع)، المؤتمر العالمی للإمام الرضا(ع)، مشهد ۱۴۰۶ق.
متقی هندی، علی بن حسام، کنزالعمال، المحقق بکری حیانی، صفوه السقا، مؤسسه الرساله، الطبعه الطبعه الخامسه، ۱۴۰۱ق.

پانویس

منبع: ویکی شیعه - تاریخ برداشت : ۹۵/۹/۱۴

بازگشت به وضو گرفتن