فرهنگ مصادیق:نگهداری حیوانات از منظر دین

نگهداری حیوانات از منظر دین

مقدمه

تبعات و مفاسد نگهداری از حیوانات خانگی در جامعه کنونی بیشتر از مصالح ، فواید و برکات نگهداری آن است.
سایت دخت ایران نوشت: مقولۀ نگهداری حیوانات خانگی در منزل ازجمله اموری است که در وهلۀ نخست حاکی از اهتمام آموزه‌های دینی به رعایت حق وحقوق حیوانات است، لذا روایات متعددی در این مسأله از باب استحباب واردشده است؛ بدین نحو که پیامبر اکرم(ص) و ائمۀ معصومین(ع) همگان را به این امر دعوت نمودند و آثار و فوایدی را نیز برای آن ذکر نموده‌اند، اما پرسش کلیدی در این است که در عصر و زمانه‌ای که سبک زندگی مردم به حالت آپارتمان نشینی و در حد و اندازۀ چند ده متر واحد مسکونی خلاصه شده است و فضای پرتراکم شهری و آسمان خراش‌های غول پیکر بر آسمان شهرها سایه افکنده است، آیا بازهم می‌توان ورود حیوانات خانگی در محیط غیرطبیعی را برای نگهداری از این حیوانات تجویز نمود؟ آیا دور کردن حیوانات از محیط حیوانی و در تنگنا قرار دادن این مخلوقات زبان بسته در محیط انسانی در شهرها با اهداف اولیۀ سفارشات ائمۀ اطهار(ع) مبنی بر لزوم رعایت حقوق انسان‌ها و نیز رعایت حق حیوان و عدم ظلم و اجتناب از اذیت و آزار حیوانات در تضاد قرار ندارد؟ ازاین رو دخت ایران در مطلب پیش رو به واکاوی مسائل مختلف نگهداری حیوانات خانگی در جامعۀ امروزی خواهد پرداخت.

نگهداری حیوانات خانگی از منظر دین

در آموزه‌های دینی و سیرۀ پیشوایان دین در رابطه با مسئلۀ نگهداری حیوانات خانگی از قبیل خروس، مرغ، گوسفند، بز ماده شیرده و کبوتر و حتی مواظبت از گربه روایاتی به دست ما رسیده است که وجود این روایات استحباب و ثواب در امر نگهداری این گونه حیوانات را می‌رساند، لذا نگاه دقیق دین و آموزه‌ای اسلامی به امر نگهداری حیوانات خانگی می‌توان مبیّن اهتمام آموزه‌های دینی به بهره گیری از فواید مادی و معنوی حیوانات خانگی و نیز رعایت حقوق حیوانات باشد. در ادامه برخی روایاتی که نگهداری حیوانات خانگی را مورد تأیید قرار داده‌اند برای مخاطبین ارائه می‌گردد:
به عنوان نمونه توصیه‌های فراوانی که در مورد نگه داری کبوتر وجود دارد؛ زید شحام نقل کرده است: در نزد امام صادق(ع) صحبت از کبوتر شد و ایشان فرمودند: «آنها را در خانه‌های خود داشته باشید که محبوب هستند».
پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله) به عمه خود فرمودند: «که چه مانع است تو را از آن که در خانه خود برکتی نگاه داری؟ گفت: یا رسول اللّه برکت کدام است؟ فرمودند: گوسفندی که شیر دهد. هر که در خانه او گوسفند شیرده یا بز شیرده یا گاو شیرده باشد باعث برکت خانه او می‌شود.» امام کاظم(ع) فرمود: «نشاید که خانه هر یک از شماها از سه چیز تهی باشد که آنها آباد کن خانه باشند: گربه و کبوتر و خروس و اگر با خروس مرغی هم باشد چه بهتر وگرنه باکی نیست بر کسی که توانا بر آن نیست. » هم چنین روایات بی شماری، درزمینهٔ نگهداری حیوانات در منزل از سوی ائمۀ اطهار(ع) ذکر گردیده است که برای اجتناب از اطاله در کلام مخاطبین می‌توانند به آن منابع مراجعه نمایند.

واکاوی چرائی نگهداری حیوانات خانگی از منظر دین

حال باید دید فلسفۀ سفارشات فراوان ائمۀ اطهار(ع) مبنی بر نگهداری حیوانات خانگی در منزل چیست و آیا فواید و آثاری بر آن مترتب است؟با نگاهی اجمالی بر روایات می‌توان آثار و کارکردهای فراوان مادی و معنوی را در نگهداری از حیوانات خانگی مشاهده نمود، اما مهم‌ترین شاخصه‌ها و کارکردهای موجود درآموزه‌های دینی را می‌توان در این امور خلاصه نمود:

استحباب و برکت

با مروری بر روایات ذکرشده و با تأمل در آموزه‌های دینی می‌توان به مستحب بودن و نیکو بودن نگهداری حیوانات خانگی اذعان نمود هم چنین برکت در نگهداری این گونه حیوانات در زندگی مالک آن حیوان ازجمله مواردی است که در روایات و آموزه‌های دینی به صراحت و متعدد ذکرشده است.
به عنوان نمونه عبدالله بن سنان از امام صادق نقل می‌کند که فرمود:
«اذا اتخذ اهل بیت شاة أتاهم الله بارزاقهم وارتحل عنهم الفقر مرحلة. فاذا اتخذو شاتین أتاهم الله بارزاقها وزادفی ارزاقهم وارتحل الفقر عنهم مرحلتین و ان اتخذو ثلاثة أتاهم الله بارزاقها وارتحل عنهم الفقر رأساً.)» هرگاه اهل خانه‌ای، گوسفندی در اختیار گیرند خداوند، روزی آن را به ایشان بدهد و در روزی شان بیفزاید و فقر و نداری، یک درجه از آنان دور شود. و هرگاه دو گوسفند در اختیار گیرند، روزی آنها را به ایشان بدهد و در روزی شان بیفزاید و فقر، دو درجه از آنان دور شود و اگر سه گوسفند در اختیار گیرند، روزی آنها را به ایشان بدهد و فقر، به کلی از آنان رخت بربندد.

حق حیات

نباید فراموش نمود در آموزه‌های دینی رعایت حقوق حیوانات ازجمله حق حیات و عدم اذیت و آزار حیوانات خانگی به عنوان یکی از شاخصه‌های سفارش ائمۀ اطهار مبنی بر نگهداری و مراقبت از این حیوانات مورد تأکید قرارگرفته است.
در آموزه‌های دینی و در کلام فقهای اسلامی حفظ جان حیوانات و ضرورت رسیدگی از قبیل تأمین آب و غذای حیوانات مورد تأکید قرارگرفته است ،لذا در آموزه‌های اسلامی کشتن حیوانات و سلب حیات از آنها از پلیدترین اعمال شمرده شده است، همان گونه که امام صادق(ع) فرمود: « اقذر الذنوب ثلاثة: قتل البهیمة.... کشتن حیوان از پلیدترین گناهان است.
اجمالاً در باب رعایت حقوق حیوانات به ویژه حیوانات خانگی می‌توان به حق اذیت و آزار ندیدن، حق تولیدمثل، حق عدالت در برخورد با حیوان و دوری از رفتار زشت و نفرت انگیز، حق اختصاص جایگاه و استراحتگاه برای حیوان، و نیز حق بهداشت برای پاکیزگی حیوان و نیز حق تأمین غذا و آب برای سرپرستی مطلوب به حیوان اذعان نمود.
لذا می‌توان اهتمام دین به حفظ جان حیوانات را به عنوان یکی از ویژگی‌های سفارش رسول اکرم(ص) و امامان معصومین (ع) مبنی بر نگهداری از حیوانات خانگی مدنظر قرارداد.

رفع بلا

مقولۀ رفع بلا از اهل منزل از مهم‌ترین کارکردهای نگهداری حیوانات خانگی است که در آموزه‌های دینی بیان شده است، به عنوان نمونه در حدیث معتبر از حضرت صادق (علیه السلام ) منقول است که خروس بال گشاده سفیدی که در خانه باشد آن خانه و هفت خانه دور آن خانه را از بلاها نگاه می‌دارد... .

نگهداری حیوانات و فواید معنوی

در حدیث دیگر منقول است که خدمت حضرت امام رضا (علیه السلام ) تعریف حُسن طاوس می‌کردند حضرت فرمود که هیچ حیوانی حسنش زیاده از خروس سفید نیست و خروس خوش آوازتر از آن است و برکتش بیشتر است وتو را آگاه می‌کند در وقت نمازها .

نگهداری از سگ در خانه؛ نمونه‌ای دیگر از فرهنگ وارداتی غرب

در آموزه‌های دینی، با در نظر گرفتن مصالح و مفاسد، درباره نگهداری برخی حیوانات در محل زندگی انسان توصیه‌هایی شده، چنان که از نگهداری برخی نهی شده است که می‌توان روایات فراوان در نهی از نگهداری سگ به عنوان حیوانی نجس را مدنظر قرارداد.
متأسفانه برخی افراد با نادیده گرفتن آموزه‌های دینی و ضعف هویتی دینی در راستای تقلید کورکورانه از مؤلفه‌های فرهنگی غرب و بی توجهی مفرط به مفاسد موجود در نگهداری سگ به عنوان حیوانی نجس برآمدند،درحالی که نگهداری این حیوان در خانه در منابع روائی و دینی به شدت مورد نکوهش پیامبر اکرم(ص)و ائمۀ معصومین(ع) قرارگرفته است، گرچه همین سگی که در اسلام عین نجس دانسته شده، دارای منافعی بوده و در فقه اسلامی خریدوفروش آنها جهت استفاده از نگهبانی، شکار و ... صحیح است ، لیکن با تأمّل در آموزه‌های دینی باید به این نکته اذعان نمود که از برخی حیوانات همچون سگ باید در حد لزوم و برای اموری مانند نگهبانی منازل، دام و یا شکار و یا جهت کاربردهای جدیدی همانند جستجوی مواد منفجره، مواد مخدر و نیز عملیات امداد و نجات در زلزله‌ها و بلایای طبیعی و موارد مشابه دیگر بهره گرفت، نه اینکه فضای اجتماعی جامعه به سمت نگهداری از این حیوان در خانه کشیده شود و این همزیستی نامأنوس به تقلید از سبک غربی‌ها بدان جا منتهی شود که ارتباط با سگ‌ها، جایگزین ارتباطات اجتماعی برای برخی انسان‌ها گردد!.
در تشریح نهی آموزه‌های دینی از نگهداری سگ در منزل باید به شیوع بعضی میکروب‌ها و امراض از قبیل هاری و جنون و لزوم رعایت احکام طهارت و نجاست و نیز اعمال عبادی هر فرد مسلمان و بسیاری از مفادس دیگر اشاره نمود. بنابراین، خداوند چیزهایی را به جهت انواع مفاسد و ضررهایی که در آنها وجود دارد، نجس دانسته و از مردم خواسته است تا استفاده از آنها را نه ممنوع، بلکه محدود سازند تا زندگی سالم و پاکی داشته باشند.
در تبیین روایات مربوط به نکوهش و نهی از نگهداری سگ در خانه باید گفت، امام صادق (ع) می‌فرمایند : در خانه‌ای که در آن سگ نگهداری می‌شود، نماز گزارده نمی‌شود، زیرا فرشتگان داخل خانه‌ای که در آن سگ نگهداری شود نمی‌گردند، مگر اینکه سگ شکاری بوده و او را در قسمت جداگانه‌ای نگهداری نمایند که در این صورت ایرادی ندارد.
هم چنین در کتاب مفاتیح الحیات از علامه جوادی آملی آمده است:پیامبر اکرم(ص) فرمود: خانه‌ای که سگ در آن باشد، ملائکه الهی به آن در نمی‌آیند.امیرمومنان علی (ع) فرمود: از نگهداری سگ در خانه بپرهیزید.
لذا اشارات صریح ائمۀ اطهار(ع) در نکوهش نگهداری از سگ، مگر درمواردی که از سوی آموزه‌های دینی برای منافع عقلایی استثنا شده است، مبیّن مفاسد بی شمار نگهداری این حیوان نجس در منزل است،ازاین رو اهتمام جامعۀ اسلامی به رعایت این امور و اجتناب از مؤلفه‌های وارداتی غرب از قبیل نگهداری سگ در منزل می‌تواند از بروز بسیاری از تبعات موجود در این امر جلوگیری نماید.

تعدیل آموزه‌های دینی در برابر مصالح و مفاسد عقلی

باید اذعان نمود در روایات متعددی فواید مادی و معنوی علل و چرائی نگهداری حیوانات خانگی ذکرشده است، لیکن پرسش کلیدی این است که در جامعۀ کنونی و درحالی که فضای عمومی و زندگانی انسان‌ها به ویژه فضای اجتماعی شهرها که هیچ شباهتی به محیط و فضای سکونت در دوران سابق ندارد و بسترهای لازم برای نگهداری از این مخلوقات خداوند فراهم نیست و نیز با نگهداری از حیوانات خانگی هر آن احتمال بروز آسیب‌های مختلف بهداشتی و سلب امنیت از خانواده، جامعه و همسایگان وجود دارد، آیا بازهم می‌توان با تمسک بر روایات وارده استحباب و جواز این امر را توصیه نمود؟ آیا در چنین شرایطی و با وضعیت محیط اندک مردم برای زندگی می‌توان امید داشت تا با نگهداری از حیوانات خانگی به آثار و فواید مادی و معنوی آن دست یافت؟
به نظر می‌رسد برای پاسخ به این پرسش باید در کنار روایات وارده در استحباب نگهداری از حیوانات، آموزه‌های دینی در باب نهی از نگهداری از برخی حیوانات همچون سگ و نیز روایات موجود در تقبیح اذیت و آزار حیوانات و نکوهش دور نمودن حیوانات خانگی از محیط حیوانی و اجتناب از ضایع نمودن حقوق حیوانات را موردبررسی قرارداد تا مسأله روشن گردد.
بدیهی است مغایرت فضای کنونی جامعه و آپارتمان نشینی مردم به گونه‌ای است که نمی‌توان به هیچ عنوان حق وحقوق حداقلی حیوانات خانگی از قبیل اختصاص جای نگهداری حیوان، و دیگر حقوق ضروری را برای حیوانات خانگی تأمین نمود، هم چنین ضرورتاً نگهداری حیوانات خانگی در جامعۀ امروزی و در وضعیت کنونی قطعاً منجر به تضییع حقوق خانواده و همسایگان خواهد گردید، لذا باید گفت استحباب نگهداری از حیوانات خانگی به علت مغایرت‌های فراوان با وضعیت کنونی سبک و سیاق زندگی مردم دچار تغییر خواهد شد.
در تبیین این مسأله باید گفت انطباق اسلام و آموزه‌های دینی با مقتضیات زمان منجر به تغییر قانون اسلامی خواهد شد، تغییری که خود اسلام اجازه داده است، لذا در موضوع نگهداری از حیوانات خانگی و به علت مغایرت‌های فراوان زندگی اجتماعی در عصر کنونی با استحباب شرعی این امر در محیط خانه، عقل مصلحت و مفسده‌ای را کشف می‌کند که قطعاً شرع نیز با آن مصالح و مفاسد خود را هماهنگ خواهد کرد. ازاین رو حکم عقل نه تنها بیان استحبایی شرع را محدود خواهد کرد که حتی بیان وجوب و حرمت مسائل را نیز محدود خواهد کرد، چه برسد به مسئله‌ای استحبابی در مقولۀ نگهداری از حیوانات خانگی که با فضای جامعۀ کنونی دارای مغایرت‌های فراوان است.

تغایر جغرافیایی سبک زندگی سنتی و مدرن

باید اذعان نمود به علت سبقۀ تاریخی نگهداری حیوانات خانگی در محیط‌های انسانی شاید در اولین نگاه نگهداری حیوانات خانگی برای عموم مردم امری طبیعی و امری رایج تلقّی گردد، اما مغایرت‌های فراوان نگهداری این حیوانات در فضای امروزی زندگی انسان‌ها که کاملاً از نشانه شناسی سبک زندگی سنتی فاصله گرفته است امری دور از ذهن به نظر می‌رسد، زیرا منظور از نگهداری حیوانات در منزل در روایات و آموزه‌های دینی نگهداری در فضای زندگی افراد خانواده نیست، بلکه منظور فضاهایی مانند حیاط منزل است آن هم با رعایت اصول بهداشتی که سلامت افراد خانه را به خطر نیندازد و فاصله‌ای قابل قبول برای جلوگیری از آسیب‌های احتمالی ازلحاظ بهداشت، امنیت و پاره‌ای از مسائل دیگر دامن گیر افراد و محیط انسانی نگردد.
بدیهی است سبک معماری و نیز روابط اجتماعی در جامعۀ امروزی همزیستی مسالمت آمیز انسان‌ها با تمام موجودات همچون حیوانات خانگی را در حال حاضر امکان پذیر نمی‌داند، زیرا ما نمی‌توانیم جامعۀ شهری وزندگی امروزی را ازلحاظ امنیت و نیز دارا بودن مؤلفه‌های بهداشتی در حالی ترسیم کنیم که حیوانات خانگی بدون درگیری و تزاحم در محیط انسانی مورد نگهداری قرار گیرند، از سوی دیگر به علت فراهم نبودن فضای جامعۀ امروزی برای حیوانات خانگی هیچ تضمینی وجود ندارد که این گونه حیوانات از سوی انسان‌ها موردتهاجم قرار نگیرند، لذا انسان‌ها گریزی از آن ندارند، جز آنکه از بهره گیری از حیوانات خانگی در محیط منزل و فضای پیرامونی خود در شهرها اجتناب نمایند.

مغایرت فضای جامعه با حفظ حقوق حیوانات

بدیهی است اسلام دین تعادل و میانه روی است که رعایت حقوق حیوانات همچون رسیدگی به آب و غذا و آزار نرساندن به حیوانات به ویژه حیوانات خانگی در اسلام تأکید شده است، زیرا آموزه‌های دینی نگهداری حیوانات را منع نکرده است، ازآن جهت که می‌توان از جنبه‌های علمی، تحقیقی دربارۀ دنیای آفرینش، تقویت روحیۀ محبت و نیز نظاره و دقت بر عجائب خلقت و قدرت خداوند متعال بهره گرفت و درنهایت فواید معنوی و مادی به همراه خواهد داشت، لیکن حفظ حقوق انسان‌ها و حتی حقوق حیوانات در عصر حاضر، دور کردن حیوانات را از حیطۀ حیوانی و محصور ساختن این مخلوقات در محیط غیرطبیعی را برنمی تابد، فراموش نکنیم قطعاً استحباب و جواز سفارش به نگهداری حیوانات و بهره گیری از آثار و برکات آن در آموزه‌های دینی در صورتی پار برجا خواهد بود که انجام آن عمل موجبات ظلم به حیوانات را فراهم نسازد، زیرا بر مبنای آموزه‌های دینی ترک محرمات و انجام واجبات بر هر امر دینی و استحبابی دیگر ترجیح دارد. حال باید گفت از منابع اسلامی به خوبی قابل دریافت است که هرگاه حضور حیوانات ازجمله حیوانات خانگی با مؤلفۀ مزاحمت و ایجاد مشکل برای مالک آن و یا محیط پیرامونی و نیز موجبات اذیت و آزار حیوانات خانگی را رقم بزند، قطعاً حذف نگهداری حیوانات و جلوگیری از ورود این حیوانات خانگی به محیط انسانی موردپذیرش هر روش و آیینی قرار خواهد گرفت.
در تشریح این مدعا باید گفت دین اسلام با سلب حیات از موجودات زنده باهدف خوش گذرانی و تفریح از سوی انسان‌ها به شدت مخالف است و این رویکرد را با حکمت الهی و نظام احسن آفرینش مغایر می‌داند، به عنوان مثال پیامبر اکرم(ص) فرمودند: «هر آن که گنجشکی را بیهوده شکار کند، او در روز قیامت نزد پروردگار شکایت خواهد برد که پروردگارا! بنده تو بیهوده مرا کشت، بدون آن که هیچ سودی از کشتن من نصیب او شود» .
با این اوصاف باید گفت تبعات و مفاسد نگهداری از حیوانات خانگی در جامعۀ کنونی بسی بیشتر از مصالح و فواید و برکات نگهداری از حیوانات در جامعۀ امروزی است. ازاین رو اسلام و آموزه‌های دینی مخالف افرادی هستند که برای کنترل آسیب‌های حضور حیوانات در جامعه در راستای سلب حیات از حیوانات اهلی و خانگی اقدام می‌کنند. درحالی که سلب حیات از حیوانات خانگی به ظاهر برای تأمین آسایش مردم در کوچه و بازار صوت گرفته است، عنوان نمونه عقیم نمودن گربه‌های دستی برای جلوگیری از ولگرد شدن این حیوان طبق نظر برخی مراجع اگر موجب اذیت این حیوان گردد جایز نیست ،هم چنین کشتن گربه‌ها و یا پرنده‌هایی مانند کبوتر که می‌تواند مصداق بارز حیوانات خانگی محسوب گردند، از سوی آموزه‌های اسلامی مصداق اذیت و آزار حیوانات محسوب شده و حتی کشندۀ این حیوانات مستوجب و سزاوار عذاب اخروی قرارگرفته است. لذا دین ظلم به حیوانات خانگی را برنمی تابد و آن را به شدت تقبیح می‌کند.

نگهداری از حیوانات خانگی موجب عسرو حرج در جامعه

با این تفاسیر باید به دنبال راه حلی بود تا از یک سو حیوانات خانگی در جامعۀ امروزی مورد ظلم و اذیت و شکنجه قرار نگیرند و از سوی دیگر جامعۀ امروزی نیز از تبعات و آسیب‌های نگهداری از حیوانات خانگی در امان باشند، لذا بهترین راه حل را باید در جلوگیری از ورود حیوانات اهلی و خانگی به جوامع شهری دانست، زیرا مسامحه در این امر موجبات عسر و حرج را فراهم خواهد نمود و محیط خانواده و نیز همسایگان را از نگهداری این حیوانات دچار سختی خواهد نمود، هم چنین این گونه حیوانات نیز از مواجهۀ انسان‌ها در امان نخواهند بود، لذا راه عاقلانه این است که قبل از وقوع مشکلات متعدد برای رفاه و آسایش جامعۀ انسانی و پرهیز از وقوع مشکلات بهداشتی و امنیتی باید رأی به عدم ورود حیوانات خانگی به جامعۀ شهری و پرتردد انسانی داد.
در خاتمه باید گفت فضای اجتماعی در عصر کنونی که مملو از آموزه‌های سبک زندگی غربی و توأم با آپارتمان نشینی است و منازل و معماری شهرهای کشور را با سبک و سیاق عمومی و به دوراز طبیعت و با دل خوشی به آسمان خراش‌های بلند و بی روح مواجه ساخته است، به ناچار برخی سفارشات دینی را دچار انعطاف و تعدیل خواهد نمود، ازاین رو این گونه آموزه‌ها با توجه به زمان و مکان و سایر شرایط محیطی جامعۀ فعلی منطبق خواهد شد.
ازاین رو باید گفت نگهداری از حیوانات خانگی در جامعۀ امروزی در وهلۀ نخست موجبات اذیت و آزار این مخلوقات زبان بسته را فراهم خواهد کرد، زیرا نگهداری از حیوانات خانگی در عصر حاضر، تأکیدات آموزه‌های دینی بر مؤلفۀ «مهربانی با حیوانات» را خدشه دار خواهد نمود، هم چنین به نظر می‌رسد جواز شرعی نگهداری از حیوانات خانگی ناظر به فراهم نمودن شرایط و بسترهای موردنیاز همچون حیاط دار بودن منازل در محیط‌های غیرشهری و خانه باغ‌های وسیع که فاصله‌ای قابل قبول با محیط مسکونی اعضای خانواده وجود دارد، امری طبیعی و قابل قبول است، اما در وضعیت فعلی جامعه و پدیدۀ آپارتمان نشینی و حذف حیاط وسیع از محیط زندگانی و نیز تراکم بی حدوحصر جمعیت در محیط شهری و تهدید اصول بهداشتی، آسایش و آرامش و امنیت.. باید این گونه روایات را تخصیص زد.
امری که بیانگر انعطاف کامل اسلام بر مبنای تعادل و میانه روی و انطباق کامل با مقتضیات زمان است و بر مبنای ضرورت رعایت حقوق همۀ انسان‌ها و حتی لزوم رعایت حقوق حیوانات نگهداری از حیوانات را در جامعۀ کنونی مورد تأیید قرار نمی‌دهد.

منبع: سایت خبرگزاری فارس - تاریخ برداشت : 95/08/08

بازگشت به ظلم بر حیوان