فرهنگ مصادیق:معنای تجسس

معنای تجسس

مقدمه

یکی از صفات رذیله و نکوهیده در آیات قرآن و احادیث اهل بیت (ع) تجسّس در زندگی و احوال دیگران است.
تجسس میدونم صفتی بسیار بد و ناشایسته‌ای است ... !!

یه سوال :

وقتی بالفرض صدای بلند توی کوچه می‌شنوی ... قصد تجسس نداری ... ولی باز هم به طرف کوچه می‌روی یا اینکه گوشات رو تیز تر می‌کنی تا بدونی این صدای چیه .. !!
خب حالا این فرضی که بنده عرض کردم حکم تجسس رو داره که در قران کریم ازش گفته شده است؟
کانون گفتگوی قرآنی
با سلام و عرض ادب
کلمه تجسس به معنای پی‌گیری و تفحص از امور مردم است، اموری که مردم عنایت دارند پنهان بماند و تو آنها را پی‌گیری کنی تا خبردار شوی.
«وَلَا تَجَسَّسُوا وَ ...»
معنای آیه این است که: دنبال عیوب مسلمانان را نگیرید، و در این مقام بر نیایید که اموری را که صاحبانش می‌خواهند پوشیده بماند تو آنها را فاش سازی‏.
انسان مومن باید نسبت به دیگران حسن ظن داشته در روابط خود با دیگران اصل را بر درستی و راستی افراد جامعه بگذارد تا در سایهٔ آن بتواند در تعامل با ایشان، هم فردی مفید بوده و هم از وجود ایشان منتفع گردد.
حضرت علی در این رابطه می‌فرماید:
ضع امر اخیک علی احسنه حتی یاتیک ما یغلبک منه و لا تظنن بکلمه خرجت من اخیک سوء و انت تجدلها فی الخیراعمال برادرت را بر بهترین وجه (ممکن) حمل کن مگر آنکه حجت و دلیلی برای تو پیدا شود که راه توجیه را بر تو ببندد؛ و هرگز نسبت به سخنی که از برادر مسلمانت صادر شده است، در صورتی که می‌توانی محمل نیکی برای آن بیابی گمان بد مبر».
علامه مجلسی (ره) در شرح این کلام مولا علی (ع) می‌نویسد:
«مقصود این است که آنچه از گفتار یا کردار از برادرت صادر می‌گردد را بر بهترین آنچه احتمال آن می‌رود حمل نمایی و اگر چه (احتمال صحت) مرجوح و ضعیف باشد، و نبایستی تجسس کنی، تا وقتی که امری از او به تو برسد که تاویل و توجیه آن (به نیکی و خوبی) برای تو ممکن نباشد، و اینکه به خاطر آن است که ظن و گمان چه بسا که به خطا رود، و از تجسس کردن نیز نهی شده است».
بر هیمن اساس است که علمای اسلام در علم و اصول فقه معیار و مبنا را بر اصل صحت (اصالهٔ الصحه) نهاده‌اند و این اصل در تمامی امور اجتماع و قراردادهای افراد آن معتبر و جاری است، و در صورتی که به آن عمل نشود کلیهٔ امور اجتماع متزلزل و مختل خواهد شد.
«در کتاب شریف مصباح الشیعه آمده است: حسن ظن از ایمان انسان و سلامت روحش ناشی می‌شود و از نشانه‌های پاکی روح آن است که انسان هر چه را که می‌بیند با خوبی و فضیلت می‌نگرد. رسول خدا (ص) فرمود: گمان خود را نسبت به برادران دینی خوب کنید که بدین وسیله به صفا و طهارت طبع می‌رسید» (پیشین). در روایات و اخبار پیامبر گرامی اسلام و اهل بیت عصمت و طهارت (ع) احادیث فراوانی در مدح حسن ظن و تقبیح سوء ظن در کتب حدیثی ثبت و ضبط گردیده است. از جمله امام جعفر صادق (ع) از پدر بزرگوارشان نقل کرده است ایشان فرموده‌اند:
«ایاکم و الظن فان الظن اکذب الکذب و کونوا اخواثا فی الله کما امرکم الله شما از ظن و گمان (بد) بر حذر می‌دارم زیرا که ظن دروغ‌ترین دروغهاست و با یکدیگر در (راه) خدا برادر باشید همانگونه که خداوند شما را امر نموده است».
حضرت علی (ع) در مورد سوء ظن می‌فرماید:
«سوء ظن بالمحسن شر الاثم و اقبح الظلم؛ بدگمانی نسبت به انسان نیکوکار (و بی گناه) بدترین گناه و زشت‌ترین ستم است».
در جای دیگر می‌فرماید:
«اطرحوا سوء الظن بینکم فان الله عزوجل نهی عن ذلک؛ از بین خودتان سوء ظن را به دور افکنید، زیرا خداوند عزوجل از آن نهی نموده است».
وقتی بالفرض صدای بلند توی کوچه می‌شنوی ... قصد تجسس نداری ... ولی باز هم به طرف کوچه می‌روی یا اینکه گوشات رو تیز تر می‌کنی تا بدونی این صدای چیه .. !!
خب حالا این فرضی که بنده عرض کردم حکم تجسس رو داره که در قران کریم ازش گفته شده است؟
کارشناس بحث: پاسخگوی مباحث کلامی
با سلام و عرض ادب
از تاخیرم در پاسخگویی عذرخواهی می‌کنم
اصل و مبنای دین اسلام حسن ظن به دیگری است، سوء ظن باعث کدورت و دوری مومنین از همدیگر می‌شود فلذا سعی بفرمایید همیشه و نسبت به همه کس حسن ظن داشته باشید البته دستور قرآن کریم نیز همین است؛ سوء ظن داشتن به دیگری مجوز تجسس و گوش دادن به سخنان دیگری نمی‌باشد.
از مصادیق تجسس حرام، استماع مکالمات غیرعلنی اشخاص است که مشمول حکم آیه دوازدهم سوره حجرات و احادیث مربوط به آن می‌گردد. در حدیث، کسی که به رغم خواست افراد به گفتگوی آنان گوش دهد نکوهش شده و جزایش در روز قیامت، ریختن سرب گداخته در گوش وی ذکر گردیده است. در اصل ۲۵ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران نیز انواع تجسس، از جمله ضبط و فاش کردن مکالمات تلفنی و استراق سمع، ممنوع شده است.
بنابراین گوش کردن صحبت‌هایی که در خانه همسایه صورت می‌گیرد خلاف مقررات دینی و قوانین جزایی است، اما اگر این صحبت‌ها علنی باشد گوش دادن شامل تجسس ممنوع نخواهد بود.
در بیرون از خانه دو نفر با همدگیر صحبت می‌کنند ما حق نداریم گوشمان را تیز کرده تا صدای ایشان را بشنویم اگر چه قصد داریم بفهیم ایشان در مورد من چه می‌گویند و چه دیدگاهی نسبت به من دارند. (البته استثنائاتی در این مورد وجود دارد که شامل موارد مطروحه شما نمی‌شود از جمله امر ازدواج که تجسس در حد خود مجاز است و همچنین در امور حکومتی و اجتماعی نیز تجسس ایرادی ندارد)
سلام
وقتی صدا واقعا بلنده چیکار کنیم؟
یا در حدی هست که ما نه کاملا می‌شنویم و نه کاملا نمی‌شنویم
اگر فرد براش مهم نباشه و به صورت عادی حرف بزنه نه با صدای خیلی آروم اون وقت گوش دادن عیب نداره؟
با سلام و عرض ادب
قبلا نیز عرض شد که اگر مشاجره‌ها علنی باشند گوش دادن به سخنان آنها ایرادی ندارد؛ اما اگر علنی نباشد یعنی مثلا در خانه خود و یا در خفا مشاجره می‌کنند گوش دادن به سخنان انها ایراد دارد و لازم است در صورتی که ناخود اگاه صدای آن‌ها به گوش ما می‌رسد به هر نحو از رسیدن صدا مانع بشویم مثل اینکه محل را مدتی ترک کرده و یا خود را مشغول کرده (مانند گوش دادن به رادیو و ...) و از این طریق مانع رسیدن صدا بشویم.
اگر برای فرد مهم نباشد در صورتی که شامل مشاجره علنی بشود استماع اشکالی نخواهد داشت.
موید باشید

جمع بندی

اصل و مبنای دین اسلام حسن ظن به دیگری است، سوء ظن باعث کدورت و دوری مومنین از همدیگر می‌شود فلذا سعی بفرمایید همیشه و نسبت به همه کس حسن ظن داشته باشید البته دستور قرآن کریم نیز همین است؛ سوء ظن داشتن به دیگری مجوز تجسس و گوش دادن به سخنان دیگری نمی‌باشد.
از مصادیق تجسس حرام، استماع مکالمات غیرعلنی اشخاص است که مشمول حکم آیه دوازدهم سوره حجرات و احادیث مربوط به آن می‌گردد. در حدیث، کسی که به رغم خواست افراد به گفتگوی آنان گوش دهد نکوهش شده و جزایش در روز قیامت، ریختن سرب گداخته در گوش وی ذکر گردیده است. در اصل ۲۵ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران نیز انواع تجسس، از جمله ضبط و فاش کردن مکالمات تلفنی و استراق سمع، ممنوع شده است.
بنابراین گوش کردن صحبت‌هایی که در خانه همسایه صورت می‌گیرد خلاف مقررات دینی و قوانین جزایی است، اما اگر این صحبت‌ها علنی باشد گوش دادن شامل تجسس ممنوع نخواهد بود.
در بیرون از خانه دو نفر با همدگیر صحبت می‌کنند ما حق نداریم گوشمان را تیز کرده تا صدای ایشان را بشنویم اگر چه قصد داریم بفهیم ایشان در مورد من چه می‌گویند و چه دیدگاهی نسبت به من دارند. (البته استثنائاتی در این مورد وجود دارد که شامل موارد مطروحه شما نمی‌شود از جمله امر ازدواج که تجسس در حد خود مجاز است و همچنین در امور حکومتی و اجتماعی نیز تجسس ایرادی ندارد)

پرسش

اگر بی اختیار صدای آن‌ها را بشنویم آیا گوش دادن در این صورت هم اشکال دارد؟

پاسخ

اگر مشاجره‌ها علنی باشند گوش دادن به سخنان آنها ایرادی ندارد؛ اما اگر علنی نباشد یعنی مثلا در خانه خود و یا در خفا مشاجره می‌کنند گوش دادن به سخنان انها ایراد دارد و لازم است در صورتی که ناخود اگاه صدای آن‌ها به گوش ما می‌رسد به هر نحو از رسیدن صدا مانع بشویم مثل اینکه محل را مدتی ترک کرده و یا خود را مشغول کرده (مانند گوش دادن به رادیو و ...) و از این طریق مانع رسیدن صدا بشویم. اگر برای فرد مهم نباشد در صورتی که شامل مشاجره علنی بشود استماع اشکالی نخواهد داشت.

پانویس

منبع: منبع در دسترس نیست - تاریخ برداشت:94/11/19

بازگشت به تجسس در رفتار دیگران