فرهنگ مصادیق:مجسّمه سازی از نظر فقهی

مجسّمه سازی از نظر فقهی

مقدمه

یکی از مسائلی که حرمت آن در بین فقهای شیعه اتفاقی است و هیچ کس در آن اختلافی ندارد، بحث ساختِ مجسّمه جان دار است که احادیث معتبری در این رابطه وجود داشته و به آنها استناد شده است.
یکی از مسایل هنری که امروزه در جامعه ترویج شده و جنبه شرعی آن لحاظ نمی‌شود، مجسمه سازی و عروسک سازی می‌باشد.
آن چه که از ادلّه و اقوال فقها بر می‌آید، ساختن مجسمه کامل انسان و هر حیوانی که دارای روح باشد بالاتفاق حرام است و همه فقها نیز به این مسأله قائل اند. از طرفی ساخت مجسمه درخت، گیاه و امثال آن، به اتفاق فقها معاصر جایز است.
در ادامه نگاهی اجمالی به ادلّه و اقوال فقهای گذشته و فتوای فقهای معاصر خواهیم داشت. همچنین فروعاتی مرتبط با این مسأله را بیان می‌نماییم.

روایات دال بر حرمت مجسمه سازی

برای اثبات حرمت مجسمه سازی به روایاتی استناد شده که برخی از آنها به این شرح است:
مرحوم کلینی در کافی از ابن ابی عمیر از مردی از امام صادق علیه السلام روایت می‌کند که امام فرمود: «من مثّل تمثالا کُلّف یوم القیامه أن ینفخ فیه الروح؛ هرکس مجسّمه‌ای بتراشد، روز قیامت او را مجبور می‌کنند که روح را در آن بدمد». مرحوم صدوق در کتاب ثواب الاعمال از امام صادق علیه السلام روایت کرده که فرمود: «ثلاثه یعذّبون یوم القیامه: من صوّر صورهً من الحیوان یعذّب حتی ینفخ فیها ...؛ سه دسته روز قیامت عذاب می‌شوند: دستۀ نخست کسانی هستند که حیوانی را به تصویر کشیده باشند: آنان به خاطر این کار عذاب می‌شوند تا زمانی که در آن روح بدمند [درحالی که از انجام چنین کاری عاجزند] و... ». مرحوم صدوق در کتاب من لایحضره الفقیه روایت کرده که پیامبر صلی الله علیه وآله از تصویر گری نهی کرده و فرموده است: «من صوّر صوره کلّفه اللّه یوم القیامه أن ینفخ فیها ولیس بنافخٍ؛ هرکس تصویری بکشد خداوند اورا در روز قیامت مکلف می‌سازد که روح در آن بدمد، در حالی که او از انجام این کار ناتوان است». برقی درمحاسن از امام باقر علیه السلام روایت کرده که فرمود: «إِنَّ الَّذِینَ یُؤْذُونَ اللٰهَ وَ رَسُولَهُ ، هُمُ المُصَوّرونَ یکلفون یومَ القیامه أن ینفخوا فیها الروح؛ مسبّبین آزار خدا و رسول او، تصویرگران اند، این‌ها در روز قیامت مکلف خواهند شد تا در ساخته‌های خود روح بدمند». این روایت نشان گر شدت حرمت مجسّمه سازی است؛ زیرا در آن تصریح شده که این کار آزار خدا و رسول صلوات الله علیه وآله را فراهم می‌سازد.
البته با توجه به اینکه در این دو حدیث اشاره به تصویرگری شده است، ظهور درحرمت نقاشی دارد؛ ولی به هر حال اگر واقعا منظور نقاشی هم باشد به طریق اولی مجسمه سازی را در بر می‌گیرد. «عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ تَمَاثِیلِ الشَّجَرِ وَ الشَّمْسِ وَ الْقَمَرِ فَقَالَ لَا بَأْسَ مَا لَمْ یَکُنْ شَیْئاً مِنَ الْحَیَوَانِ؛ محمد بن مسلم می‌گوید: از امام صادق علیه السلام از تمثال درخت و خورشید و ماه پرسیدم. حضرت فرمود: تا زمانی که چیزی از حیوان نباشد اشکالی ندارد».

مرحوم کلینی درکافی از امام صادق علیه السلام نقل کرده که امام در تفسیر آیۀ شریفۀ «يَعْمَلُونَ لَهُ مَا يَشَاءُ مِنْ مَحَارِيبَ وَتَمَاثِيلَ»(جنیان، هر چه سلیمان می‌خواست برایش درست می‌کردند: معبدها، تمثالها...) فرمود: «واللّه ما هن تماثیل الرجال و النساء و لکنّها تماثیل الشجر و شبهه؛ به خداقسم، مقصود از مجسّمه‌ها دراین آیه مجسّمۀ مردان و زنان نیست؛ بلکه مقصود، مجسّمۀ درخت و نظیر آن است». از ظاهر روایت به دست می‌آید که حرمت ساخت مجسّمۀ جانداران نزد سؤال کننده و امام معصوم روشن و مسلم بوده است، به این خاطر امام قسم یاد می‌کند که ساحت سلیمان نبی از چنین کاری مبرّا است.
این‌ها نمونه‌ای از روایات معتبر در این مورد است که نمایان گر حرمت مجسمه سازی است. در این جا باید به این نکته توجه داشته باشیم که ملاک حرمت و وجوب خیلی از اعمال برای ما معلوم نیست و ما باید تعبداً به آن ملتزم باشیم.

فتوای فقها

صاحب جواهر و شیخ انصاری -قدس سرّهما- تصریح کرده‌اند که در فتوای فقها و نیز نص روایات، در حرمت مجسّمه سازی اختلافی وجود ندارد. صاحب جواهر دراین باره آورده است: بلکه اجماع منقول و محصل برحرمت مجسّمه سازی وجود دارد، بلکه اجماع منقول در حدّ استفاضه نقل شده است. علامه حلی در کتاب «مختلف الشیعه فی احکام الشریعه» چند تن از فقها را نام می‌برد که تصریح به حرمت مجسمه سازی کرده‌اند. از آن جمله شیخ مفید، ابن ادریس، سلّار، ابن برّاج و... می‌باشند. در این جا این نکته را باید متذکّر شد که بعضی از فقها حرمت نقاشی را نیز از این روایات استنباط کرده‌اند و همان گونه که ذکر شد بعضی روایات، ظهور در نقاشی هم داشتند؛ با این وجود اکثر فقهای معاصر نقاشی جاندار را حرام ندانسته و نهایتاً آن را مکروه می‌شمارند.
مطلب دیگر اینکه ساخت مجسمه کامل حرام است و اگر ناقص باشد اشکالی ندارد؛ از طرفی، کامل کردن مجسمه ناقص هم اشکال دارد. عروسک هم همان ماهیت مجسمه را دارد؛ در نتیجه ساخت آن حرام می‌باشد و همان احکام مجسمه سازی را دارد.
وقتی فعلی حرام باشد، مزد گرفتن برای آن کار نیز حرام است و پولی که از این راه به دست بیاید سُحت بوده و گیرنده مالک نمی‌شود؛ در نتیجه مالی که از مجسمه سازی به دست بیاید، مشروع نیست.
نکته دیگر در مورد خرید و فروش مجسمه و عروسک است که فقط آیات عظام، مکارم و صافی آن را حرام می‌دانند ولی بقیه فقها آن را جایز می‌شمارند. در ادامه برای روشن تر شدن مباحث یاد شده، به عین بعضی از مسائل و استفتائاتی که از مراجع تقلید شده، اشاره می‌شود:

استفتائاتی درباره مجسمه سازی

س- نقاشی کردن و ترسیم چهرۀ اشخاص و حیوانات آیا حرام است یا حکم دیگری دارد؟
ج- اگر برجستگی ندارد مانع ندارد. )

س- آیا در اسلام خرید و فروش عروسک‌های اسباب بازی اشکال دارد یا خیر؟
ج - مانع ندارد، اگر چه ساختن مجسمۀ ذی روح جایز نیست.

س- آیا ساخت عروسک و یا مجسمه موجودات ذی روح، اعم از انسان یا غیر آن به وسیله دستگاه مخصوص آن جایز است؟
ج: اگر ساخت مجسمه به وسیله دستگاه، مستند به فعل مستقیم انسان نباشد، اشکال ندارد؛ در غیر این صورت اشکال دارد.

س- ساخت عروسک و مجسمه و نقاشی و ترسیم چهره موجودات زنده اعم از گیاهان، حیوانات و انسان چه حکمی دارد؟ خرید و فروش و نگهداری و ارائه آنها در نمایشگاه چه حکمی دارد؟
ج: ساخت مجسمه و نقاشی و ترسیم موجودات بی روح اشکال ندارد و هم چنین نقاشی و ترسیم چهره موجودات ذی روح، اگر بدون برجستگی باشد و یا مجسمه آنها که به صورت غیر کامل باشد، اشکال ندارد، ولی ساخت مجسمه انسان یا سایر حیوانات به صورت کامل اشکال دارد. امّا خرید و فروش و نگهداری نقاشی و مجسمه جایز است و ارائه آنها در نمایشگاه هم اشکال ندارد.

س- آیا بازگرداندن اعضای عروسک مانند دست و پا و سر، مشمول حکم حرمت مجسمه سازی است؟ و مجسمه سازی بر آن صدق می‌کند؟
ج: مجرّد ساخت اعضا یا بازگرداندن آنها، ساخت مجسمه محسوب نمی‌شود و بنا بر این اشکال ندارد. بله، متصل کردن اعضا تا تکمیل شکل حیوان ذی روح اعم از انسان و غیر آن، عمل مجسمه سازی محسوب می‌شود.

س- ساختن مجسمه چه حکمی دارد؟
ج: حرام است.

س- آیا ساختن مجسمه و عروسک، به وسیله خمیر توسط کودکان و یا خریدن آن برای کودک اشکال دارد؟
ج: کودکان مکلّف نیستند و امور مذکوره نسبت به آنها مانعی ندارد.
آیت الله گلپایگانی: ساختن مجسمه حرام است، ولی خرید و فروش آن بعید نیست که جایز باشد، اگر چه احتیاط در ترک آن است.
آیت الله خوئی: ساختن مجسمۀ جاندار بلکه نقاشی آن نیز حرام است، ولی خرید و فروش آن مانعی ندارد، اگر چه أحوط ترک است.
آیت الله تبریزی: ساختن مجسمۀ جاندار بنابر مشهور حرام است و نقاشی آن جایز است و خرید و فروش آن مانعی ندارد، اگر چه أحوط ترک است.
آیت الله سیستانی: ساختن مجسمۀ جاندار بنابر احتیاط حرام است، ولی خرید و فروش آن مانعی ندارد؛ و امّا نقاشی جاندار جایز است.
آیت الله وحید: ساختن مجسّمۀ جاندار حرام است، و همچنین نقاشی آن بنابر احتیاط حرام است، و خرید و فروش و نگهداری آن جایز است، اگر چه احوط ترک است.
آیت الله زنجانی: ساختن مجسمۀ جاندار حرام است و همچنین نقاشی جاندار بنابر احتیاط حرام است، ولی خرید و فروش آن مانعی ندارد هر چند احتیاط استحبابی در ترک آن است.
آیت الله بهجت: ساختن مجسّمۀ موجودات جاندار حرام است امّا نگهداری آن برای مقاصد غیر حرام بنابر أظهر جایز است و نیز معامله به همین مقصود مانعی ندارد، اگر چه احتیاط مستحبّ در ترک آن است. و نقاشی موجودات جاندار بنابر أظهر حرام نیست، اگر چه احتیاط در ناقص یا جدا کشیدن آن است.
آیت الله صافی: ساختن مجسمه حرام است و احتیاط واجب ترک خرید و فروش آن است.
آیت الله مکارم: ساختن و خرید و فروش مجسمه اشکال دارد، ولی خرید و فروش صابون و مانند آن که روی آنها شکل مجسمه یا نقش‌های برجسته است اشکالی ندارد.

پی نویس

منبع: خبرگزاری رسا - تاریخ برداشت : 94/12/10

بازگشت به مجسمه سازی