فرهنگ مصادیق:لجاجت - سایت مهر زندگی
محتویات
مقدمه
یکی دیگر از صفات ناشایست رایج بین زن و شوهر «لجاجت» است و درصورتیکه این صفت در هریک از زوجین بروز یابد پایههای تفاهم و مهربانی ایجاد شده در آغاز زندگی مشترک بهسرعت سست و آرامش از زندگی خانوادگی سلب میشود. در این بخش پس از تعریف کوتاهی از واژهٔ لجاجت، پارهای از علائم و آثار این صفت را بیان و سپس برخی از علل و عوامل پیدایش لجاجت را بررسی و در نهایت پارهای از راهکارهای مهار و درمان آن را تشریح میکنیم.
مفهوم لجاجت
واژهٔ لجاجت به مفهوم تکرار عمل و استمرار آن در صورتی است که مطابق میل و خواستهٔ فرد نباشد ؛ مثلاً مردی دوست ندارد وقتی وارد منزل میشود همسر خود را با لباس و سر و وضع ژولیده ببیند، اما خانم پیوسته سر و وضع نامرتبی دارد و به خواستهٔ شوهر توجهی نمیکند، یا خانمی دوست ندارد وقتی شوهر از بیرون وارد خانه میشود سریع به سراغ روزنامه خواندن یا تماشای تلویزیون برود بلکه میخواهد شوهرش دقایقی را به گوش سپردن و توجه کامل به حرفهای او اختصاص دهد و گوش شنوا و مونسی برای درددلهای خانم باشد.
البته لازم به ذکر است که به اصرار، پافشاری و تکرار خواستهای که مورد درخواست، احقاق حقی باشد لجاجت نمیگویند؛ بهعنوان نمونه پافشاری بر انجام کار شایسته یا تأکید بر انجام ندادن عمل ناشایست، لجبازی و لجاجت نیست. لجاجت در واقع اصرار ورزیدن بر کار ناصحیح یا حرف اشتباه و به دور از منطق است که شخص مبتلا به آن پیوسته با بهانهجوییهای مختلف درصدد لجبازی برمیآید.
علائم و آثار لجاجت
این صفت نابهنجار در شخصیت برخی از مردها و زنها ابعاد گستردهای دارد و به صور متنوعی در اشخاص مبتلا، بروز و ظهور میکند.
برخی از علائم و آثار لجاجت عبارتند از:
بدبینی و بیاعتمادی
لجبازی با دیگران در صورت تکرار و تداوم، رفتهرفته شخص مبتلا بهسمت اختلال در نیروی شناخت سوق میدهد و در نهایت موجب بیاعتمادی او به دیگران میشود.
پرخاشگری
یکی از آثار قطعی و اجتنابناپذیر لجاجت، رفتار خشن و توأم با پرخاشگری است؛ زیرا شخص لجوج نسبت به دیگران احساسات منفی دارد و پیوسته درصدد تلافی و تخلیهٔ احساسات منفی خود است. ازاینرو ـ به شکل ناخودآگاه ـ در معرض پرخاشگری و تهاجم لفظی قرار میگیرد.
کاهش ابهت و احترام
لجاجت با دیگران کمکم شخصیت فرد لجوج را تنزل میدهد و سست میکند و در نتیجه ابهت شخص در نگاه اطرافیان کمرنگ میشود. از دیدگاه قرآن کریم هم برخورد لجاجتآمیز و ایجاد نزاع با دیگران یکی از عوامل کمشدن قدرت و اقتدار انسان معرفی شده است.
«... وَلَا تَنَازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ ...» (مسیر اختلاف و ستیزهجویی را برنگزینید تا نیروی شما سست شده و از نفوذتان کاسته شود.)
سلب کنترل در گفتار و رفتار
لجاجت رذیلهای است که وقتی در شخصیت انسان جا پیدا میکند موجب از بین رفتن کنترل عقلانی و اندیشیدن صحیح میشود. در واقع لجاجت بهمنزلهٔ حجاب بزرگ و ضخیمی بر اندیشهٔ آدمی است و اجازه درست فکر کردن را به او نمیدهد. در تعبیر زیبا و گویای امام علی علیهالسلام آمده است: «لا مرکب أجمخ من اللّجاج» (هیچ مرکبی سرکشتر از لجاجت نیست.)
با دقت در این جمله امام میتوان فهمید که حین بروز لجاجت، انسان در واقع سوار بر مرکب افسارگریخته و بدون مهاری است که احتمال دارد صاحب خود را بهسوی هر نوع مهلکه و آسیبی بکشاند.
بیتدبیری (سوءمدیریت)
یکی دیگر از علائم آشکار لجاجت از دست رفتن مدیریت و توان ادارهٔ امور زندگی به شکل صحیح است. در تعبیر شیوای امام علی علیهالسلام میخوانیم: «لیس لللجوج تدبیر » (انسان لجباز تدبیر ندارد). راز اصلی از دست رفتن تدبیر و مدیریت در شخص لجوج، انجام اعمالی است که برخلاف عقل اوست؛ به تعبیر دیگر لجاجت به شخص لجوج اجازه نمیدهد رفتار و گفتار حسابشده و عقلانی داشته باشد. ازاینرو فرد با پیروی از هوای نفس و غریزهٔ انتقامجویی منفی طوری رفتار میکند و طوری حرف میزند که صرفاً برندهٔ میدان باشد و طرف مقابل خود را بیازارد و ناخشنود کند.
کینهتوزی
هنگامیکه فرد لجباز با همسر و اطرافیان خود از سر لجبازی برخورد میکند، تخم دشمنی را در دل خویش پرورش میدهد و کینهٔ طرف مقابل را به دل میگیرد. ازاینرو هر انسان لجوجی خواسته یا ناخواسته در دام کینهتوزی و دشمنی میافتد.
در تعبیر امام علی علیهالسلام میخوانیم: «اللجاج ینتج الحروب و یوغر القلوب » (لجاجت ورزیدن بهبارآورندهٔ ستیزهجوییها است و دلها را کینهتوز میکند.)
در معرض آسیبقرار گرفتن
لجاجت با همسر در رفتار و گفتار یکی از عوامل مهم سلب آرامش روح و روان انسان است و زمینهٔ پیدا شدن استرس را مهیا میکند. زمانیکه زن یا شوهر پیوسته با شریک زندگی خود لجبازی و یکدندگی میکند در واقع جسم و روح خود را در معرض آسیبهای گوناگون قرار میدهد.
تشدید درگیری و تنش
یکدندگی فضای مهربانی و الفت بین زن و شوهر را کمرنگ و پایههای اصلی ارتباط سازنده و سالم را بین آنها متزلزل میکند که بستر مناسبی برای ایجاد درگیری و پرخاشگری طرفین است.
علل و عوامل لجاجت در همسرها
رفتار منفی همسر
لجاجت در اثر عوامل مختلفی شکل میگیرد. یکی از آن عوامل، رفتار ناصحیح زن یا شوهر است که باعث حساس شدن شریک زندگی میشود. حال اگر این رفتارها در زندگی مشترک تداوم یابد رفتهرفته احساس تنفر همسر را برمیانگیزد و در نتیجه او را به فردی لجباز تبدیل میکند.
انتقامجویی
یکدندگی هریک از زن و شوهر در واقع عکسالعمل آنها به نوع رابطهشان است. درصورتیکه هریک از طرفین از عملکرد و برخورد شریک زندگی خود راضی نباشد یا از او کممحبتی و کممحلی ببیند به شکل طبیعی درصدد انتقام گرفتن از او برمیآید.
لجاجت باید به شکل صحیح ریشهیابی شود. در واقع لجاجت در زندگی زناشویی نوعی انتقامجویی است که فرد میخواهد ازاینطریق صدای اعتراض خود را به گوش شریک زندگیاش برساند. اگر در سالهای اولیهٔ زندگی، همسرها به اندازهٔ کافی از شریک زندگیشان مهربانی و محبت ببینند و اگر آنها در ابراز محبت بجا همواره همسر خود را سیراب کنند، قطعاً در سالهای میانسالی که بچهها بزرگ میشوند و به دنبال زندگی خود میروند، تنها نمیمانند.
خودبرتربینی
یکی از عوامل لجبازی در برخی از افراد مبتلا، کبر و غرور نابجا و بزرگ دیدن شخصیت خود در برابر دیگران است. بین زن و شوهر هم میتواند چنین حالتی بروز کند و زمینهساز یکدندگی یکی در برابر دیگری شود. زن یا مردی که خود را برتر از دیگری میبیند حاضر نیست حرف طرف مقابل را بپذیرد. از دیدگاه قرآن هم تکبر باعث یکدندگی و لجاجت است؛ بهعنوان نمونه به دو آیه توجه کنید.
۱. «فالذین لایومنون قلوبهم منکر و هم مستکبرون » (کسانی که ایمان نیاوردند دارای قلبهای توأم با سختی و انکار هستند درحالیکه مغرور و متکبرند.)
۲. در داستان قوم نوح، حضرت نوح به خداوند میگوید: «قَالَ رَبِّ إِنِّي دَعَوْتُ قَوْمِي لَيْلًا وَنَهَارًا فَلَمْ يَزِدْهُمْ دُعَائِي إِلَّا فِرَارًا وَإِنِّي كُلَّمَا دَعَوْتُهُمْ لِتَغْفِرَ لَهُمْ جَعَلُوا أَصَابِعَهُمْ فِي آذَانِهِمْ وَاسْتَغْشَوْا ثِيَابَهُمْ وَأَصَرُّوا وَاسْتَكْبَرُوا اسْتِكْبَارًا» (بار الها من قوم خود را هر شب و روز دعوت کردم اما دعوت من نتیجهای جز فرار و سر باز زدن آنها نداشت. هر وقت آنان را فرا میخواندم تا زمینهٔ آمرزش تو را برایشان فراهم کنم انگشتان خود را در گوشهایشان فرو میبردند و از روی تکبر از شنیدن حرفهایم خودداری میکردند.)
اگر زن یا شوهر از نظر اخلاقی صحیح تربیت نشده باشند در مراحلی از رشد مادی در زندگی به آفت خودبزرگبینی دچار میشوند؛ مثلاً مردی که در اجتماع جایگاه مناسبی پیدا میکند و به درآمد بالایی دست مییابد یا خودروی مدلبالایی میخرد یا خانمی که به مراتب عالی تحصیلی نایل میشود یا به ارث و مال هنگفتی دست پیدا میکند ممکن است شریک سالهای زندگی خود را فاقد جذابیت ببیند.
نادانی و کماطلاعی
یکی از علل یکدندگی زوجین، جهل و عدم اطلاعات کافی دربارهٔ پیامدهای مادی و معنوی لجبازی و یکدندگی است. زن و شوهری که به زشتیهای لجبازی در زندگی با یکدیگر پی میبرند بر ادامهٔ این حرکت کودکانه اصرار نمیکنند. در حدیثی از قول پیامبر اکرم(ص) میخوانیم: «ایاک و اللجاجة فان اوّلها جهل و آخرها ندامة » (از یکدندگی پرهیز کنید؛ زیرا آغاز این کار نادانی و پایان آن پشیمانی است.)
تیره شدن روابط بر روی تربیت صحیح فرزندان تأثیر میگذارد و فضای گرم و محبتآمیز خانه را به فضای سرد و بیروحی تبدیل میکند.
تحقیر
قطعاً نوع رفتاری که ما با شریک زندگیمان داریم زمینهساز شکلگیری شخصیت خودمان هم هست. هنگامیکه به شکل غیرمنطقی زوجین یکدیگر را تحقیر میکنند ـ هرچند به شکل ناخواسته ـ بذر لجبازی را در قلب شریک زندگی خود میپاشند و آیندهٔ ناآرامی را برای خود و فرزندهایشان آماده میکنند. مرد و زن حق ندارند یکدیگر را با الفاظ بد صدا کنند یا جلوی چشم کودکان کارهای یکدیگر را به باد تمسخر بگیرند؛ مثلاً مرد نباید به همسر خود بگوید، "اینهم غذاست که درست کردی؟ کمی از خواهرت یاد بگیر..."
سرزنش نابجا
سرزنش کردن یکی از عوامل ناآرامسازی رابطهٔ صمیمانه همسرها با یکدیگر و در نهایت لجبازی است. درصورتیکه سرزنش کردن در محیط زندگی مشترک تداوم داشته باشد پایههای اصلی زندگی را سست میکند. شخصیت زن یا مردی که پیوسته و بر سر هر مسئلهٔ کوچکی بارها مورد سرزنش قرار میگیرد کمکم تخریب میشود و توان مدیریت صحیح را از دست میدهد و روزبهروز بر تعداد اشتباهاتش افزوده میشود و هنگامیکه مدیریت و هنر خوب همسرداری کردن از او گرفته شد آتش لجاجت در ذهن او تقویت میشود. از امام علی علیهالسلام میخوانیم: «الافراط فی الملامة یشب میزان اللجاجة » (زیادهروی و تکرار بیجای سرزنش آتش لجاجت را قویتر و برافروختهتر میکند.)
برترین مدل اصلاح رفتار همسر، تذکر سازنده و منطقی توأم با مهربانی و دلسوزی است. با سرزنش و توی سر زدن یک مطلب که در اسلام یکی از گناههای بزرگ هم بهشمار میآید نه تنها نمیتوان به شکل مناسب رفتار نابهنجار همسر را اصلاح کرد بلکه باید در انتظار پیامدهای منفی آن هم بود.
راهکارهای مهار و درمان لجاجت در همسرها
اکنون مهارتهای تئوری و عملی کنترل و درمان لجاجت را بیان میکنیم.
شناخت زشتیها و پیامدهای منفی لجاجت
از برترین مهارتهای برخورد با لجاجت و یکدندگی درک کردن زشتیهای این صفت شیطانی است. لجاجت یکی از پلیدترین صفاتی است که از نگاه خداوند در قرآن کریم مورد عتاب و سرزنش قرار گرفته است و شخص مبتلا را از فهم صحیح حقایق زندگی باز میدارد . کسی که نتواند با اندیشهٔ باز و بیحجاب حقایق زندگی را بفهمد پیوسته بر مواضع باطل و شیطانی تأکید میکند و از دیدگاه قرآن به تکذیب و انکار آیات الهی هم روی میآورد.
در پارهای از احادیث میخوانیم:
۱. «من لجّ و تمادی فهو الراکس الذی ران الله علی قلبه و صارت دائرة السوء علی رأسه » امام علی علیهالسلام فرمودند: «کسی که لجبازی کند و بر این کار خود اصرار بورزد در واقع همان بختبرگشتهای است که خداوند قلب او را با حجاب پوشانده و حوادث ناگوار روی سر او در حال پرواز است.»
۲. قال علی علیهالسلام: «اللجاج اکثر الاشیاء مضرة فی العاجل و الاجل » (لجبازی زیانبارترین چیزها در دنیا و آخرت است.)
۳. قال علیعلیهالسلام: «اللجاج ینتج الحروب و یوغر القلوب » (لجاجت بهبارآورندهٔ ستیزهجوییها و کینهتوزکنندهٔ دلهاست.)
قطع رابطه با افراد لجوج
صفات رذیله در واقع همانند ویروسهای پیشرونده و تکثیرشونده هستند و درصورتیکه آنها را به حال خود واگذاریم رفتهرفته در قلب آدمی بیشتر ریشه میدوانند و بیشتر رشد میکنند. یکی از عواملی که در رشد و تقویت صفات رذیله تأثیر مستقیم دارد برقراری رفاقت و رابطهٔ دوستی با افرادی است که به این صفات مبتلا هستند. به زن یا شوهری که به صفت لجبازی مبتلا شدهاند پیشنهاد میشود که هرچه زودتر رابطهٔ دوستی خود را با افرادی که در محیط کار و منزل لجباز و یکدنده هستند، قطع کنند و تمام سعی خود را به کار گیرند تا با افرادی رابطهٔ دوستی برقرار کنند که بهجای یکدندگی و لجبازی، نرمش و ملاطفت زیاد و قدرت انتقادپذیری بالایی دارند. ارتباط با چنین افرادی میتواند به کنترل هرچه بیشتر صفت لجاجت و در نهایت درمان آن بیانجامد.
افراد لجوج باید سعی کنند که در معرض لجبازی قرار نگیرند
هنگامیکه صفت لجاجت به ظهور و بروز برسد کنترل و مهار آن بهسادگی امکانپذیر نیست؛ زیرا زمانیکه یک صفت رذیله همانند لجبازی رشد و نمو کند درحقیقت فرد مبتلا را در سراشیبی سقوط قرار میدهد و به او اجازه نمیدهد که رفتار مثبتی داشته باشد. ازاینرو توصیه میشود زمانیکه احساس میکنید حس لجبازی شما با همسرتان در حال شعلهور شدن است، خود را با هر مهارت ممکن از صحنه کنار بکشید.
در مباحث گذشته گفتیم یکی از عوامل بروز صفت لجبازی در فرد تحقیر و توهین اوست. هنگامیکه خانم یا آقای مبتلا به لجاجت میداند که اگر در فلان جمع حاضر شود یا در فلان جلسه شرکت کند یا با فلان فرد نشست و برخاست کند، بستر توهین و تحقیر او فراهم میشود باید تمام تلاش خود را به کار بندد تا در آن جمع حاضر نشود یا در آن جلسهٔ خاص شرکت نکند یا با آن فرد خاص رفتوآمد نکند تا ازاینطریق خود را از معرض قرار گرفتن در دامنهٔ لجبازی نگه دارد. یا وقتی خانمی میداند که اگر رفتوآمد خود را با برخی از اقوام شوهر زیاد کند احترام خود را از دست میدهد و چون آنها از فرهنگ اجتماعی و خانوادگی خوبی برخوردار نیستند او را سرزنش میکنند، باید با یک برنامهریزی حسابشده به شکلی که آنها متوجهٔ قصد و نیت او نشوند، به بهانههای مختلف رفتوآمد خود را با آن دسته از اقوام شوهری که کمجنبه هستند به حداقل ممکن کاهش دهد. چنین خانمی حق ندارد بدون برنامهریزی صحیح و در عین سادگی با فامیل نشستوبرخاست کند و پس از دریافت امواج منفی توهین و سرزنش، شروع به لجبازی با شوهر و تمام احساسات منفی خود را در محیط خانه بر سر شوهر و فرزندها تخلیه کند!
خانمی هربار که با خواهرشوهرش ملاقات میکند خواهرشوهر از وضع آرایش سروصورت و پوشش لباسهایش ایرادی میگیرد و او هم دلخور و غمگین میشود. درنتیجه وقتی به منزل برمیگردد چه به شکل مستقیم و چه به شکل غیرمستقیم شوهرش را تحت فشار عصبی میگذارد و شروع به اوقاتتلخی، لجبازی و غرولند میکند. اما اگر این خانم با یک مهارت ساده خود را از معرض لجبازی دور کند رابطهٔ شیرین خود را با شوهرش به تلخی نمیکشاند؛ بهعنوان مثال او میتواند با زبانی نرم و بدون پرخاشگری و توأم با احترام به خواهرشوهر خود بگوید، "شوهرم چنین مدل آرایش یا اصلاح موها و صورت را دوست دارد". یا "شوهرم عاشق چنین مدل لباسی است". در واقع او با این روش با ظرافتی خاص مسیر مداخلهجویی و سرزنش نابجای خواهرشوهر را مسدود میکند.
عدم ورود به مباحث جنجالی
بیشترین بروز و ظهور لجاجت در فضای ملتهب و ناآرام است و درمان تدریجی آن هم دور شدن از فضای جنجالی و ستیزهجویی است. زن و شوهری که تمایل دارند این حالت ناخوشایند را از خود دور کنند باید تمام تلاش خود را برای آرام نگاه داشتن منزل به کار بندند و اجازه ندهند که در گفتوگوهایشان جدال حکمفرما شود. بنابراین هنگامیکه متوجهٔ عصبانیت یا خستگی همسر خود میشوید اصلاً با او وارد مشورت و گفتوگو نشوید تا با دست خود آرامش منزل را تبدیل به جهنم و در نتیجه بستر لجبازی خود و همسر را فراهم نکنید. به مردی که وارد خانه میشود و متوجهٔ خستگی، کلافگی و درهمریختگی خانم خود میشود پیشنهاد میشود با گفتن خداقوت و کلمات محبتآمیز، روح همسر خود را آرام کند و قدری از کلافگی او بکاهد. اگر هم گلایهای را از مسئلهای ـ مثلاً از طرز بچهداری یا شوهرداری یا چیدن لوازم و نظافت منزل ـ دارد، در آن شرایط نامساعد چیزی نگوید.
توسل و استمداد از خدای متعال
مبارزه با رذایل نفسانی همانند رذیلهٔ لجاجت کاری بس جانکاه، دشوار و زمانبر است. به زن و شوهری که در برابر همسر لجباز و یکدنده هستند توصیه میشود به توسل به نیروی لایزال الهی بهعنوان یک راهکار مهم و فوقالعاده تأثیرگذار نگاه کنند و باور داشته باشند که اگر ارادهٔ پروردگار نباشد هیچ انسانی موفق به از بین بردن صفات رذیلهنمیشود. خداوند در قرآن کریم بهصراحت بیان کرده است: «... وَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ مَا زَكَى مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ أَبَدًا ...» (اگر عنایت و رحمت پروردگار بر شما نباشد حتی یک نفر هم نمیتواند تزکیه و پاک شود...)
