فرهنگ مصادیق:فلسفه قربانی در عید قربان چیست؟

فلسفه قربانی در عید قربان چیست؟

مقدمه

اگر مردم می‌دانستند قربانی در روز عید چه اجری دارد وام می‌گرفتند و قربانی می‌کردند چرا که با اولین خون آن صاحب قربانی آمرزیده می‌گردد.
قربانی در واقع به معنی پیشکش آوردن و هدیه دادن است. چیزی که در این هدیه دادن و پیشکش آوردن بسیار مهم است آن است که این عمل با خلوص نیت انجام پذیرد.
قربانی کردن در واقع ریشه در ایران باستان دارد. انسان‌ها در ادوار گذشته برای به دست آوردن ترحم خدایان، موفقیت در جنگها، دور کردن خود از معرض امراض و شکرگذاری به قربانی کردن حیوانات و یا انسانها مبادرت می‌کردند.

در پاره‌ای از موارد در امر قربانی افراط صورت می‌گرفت و به این علت در برخی ادیان و ملل منسوخ گردیده است. به طوری که در دوران آریایی زردشت به دلیل خروج آریاییان از حد اعتدال در قربانی کردن با این آیین مبارزه سختی کرده و آن را حذف می‌کند.
قربانی در اسلام روز ذبح اسماعیل است به دست ابراهیم خلیل الله
خداوند که پس از سالهای طولانی اسماعیل را به ابراهیم هدیه کرده بود او را در معرض آزمایشی بسیار سخت قرار می‌دهد و خواهان قربانی اسماعیل می‌شود. ابراهیم (ع) که در تمام دوره نبوت خویش از فرمان الهی سرپیچی نکرده است این بار هم تسلیم پیام حق می‌شود و فرزند خود را قربانی می‌کند.
امر قربانی اسماعیل به خواست خدا انجام نمی‌پذیرد اما ابراهیم خلیل الله به خوبی از آزمایش الهی سربلند می‌شود و علاقه خود را به پروردگار اثبات می‌کند. حجاج به پاس بزرگداشت این روز در منی گرد هم می‌آیند و آیین قربانی را انجام می‌دهند.
در خصوص منشاء تشریع قربانی باید گفت: آن طو که در قرآن ذکر شده است خداوند در سوره حج پیرامون این موضوع می‌فرماید: "والبدن جعلناها لکم من شعائر الله لکم فیها خیرا، فاذکرو ااسم الله علیها صراف فاذا وجبت جنوبها فکلوامنها واطعمو القانع والمعتر کذلک سخرناها لکم لعلکم تشکرون"
"شتران تنومند را برای شما از شعائر الهی قرار دادیم، در این شتران برای شما خیر است پس هنگامی که آنها برای نهر ردیف شدند نام خدا را بر آنها ذکر کنید، پس چون پهلوی آنها فرو افتاد از آنها بخورید و به درماندگان آبرومند و فقیرانی که در معرض هستند بخورانید ما این شتران را برای شما رام و مسخر گرداندیم تا شکر ایزد تعالی را به جا آورید."
همان طور که از سخن پروردگار مشاهده می‌گردد قربانی یکی از شعائر الهی است که اجرای آن تقوا ایجاد می‌کند و در صورتی که با خلوص نیت و برای رضای حق انجام پذیرد انسان را به قرب الهی نزدیک‌تر میýکند.
در حقیقت مراد از قربانی کردن یاری رساندن به مستمندان و گرسنگان است. زیرا اگر خون حیوان بدون دلیل و استفاده خاصی باشد در اسلام منع می‌گردد تا آنجا که پیامبر اکرم (ص)فرمودند: به قتل مرسان گوسفند یا شتری را مگر برای خوردن.
در اسلام برخلاف ایران باستان آیین قربانی کردن به صورت هدفمند انجام می‌پذیرد. زیرا گفته می‌شود گوشت قربانی باید برای برقراری عدالت اقتصادی در جامعه اسلامی به اهل استحقاق برسد.
عید قربان در شریعت اسلام به قدری مورد تاکید قرار گرفته است که امیرالمومنین علی (ع) در خصوص آن فرموده‌اند: "اگر مردم می‌دانستند قربانی در روز عید چه اجری دارد وام می‌گرفتند و قربانی می‌کردند چرا که با اولین خون آن صاحب قربانی آمرزیده می‌گردد."

قربانی

قربانی، از دو قسمت «قربان» و «ی» تشکیل شده که ترجمه فارسی آنها می‌شود «نزدیک کننده» «من». در فرهنگ دینی به هر چیزی که سبب قرب و نزدیکی انسان به خدا شود واژه قربان بر آن اطلاق می‌گردد. در روایت می‌خوانیم: «الصَّلَاهُ قُرْبَانُ کُلِّ تَقِی‏»؛ نماز نزدیک کننده متقیان به خداوند متعال است.
امّ سلمه نزد پیمبر آمد و گفت: یا رسول اللّه عید أضحی فرا می‌رسد و من بهای قربانی ندارم، پس آیا اجازه دارم قرض بگیرم و قربانی کنم؟ حضرت فرمود: قرض بگیر و قربانی کن؛ زیرا آن قرضی است اداشدنی (یعنی این قرض را خداوند سبحان ادا می‌کند چون در جهت رضای اوست)
در روایتی که در روضه کافی آمده است هابیل گوسفندی از دامهای خود را برای تقرب به درگاه خدا آورد و قابیل مقداری از محصول زراعت خود را در نهایت فَتُقُبِّلَ قُرْبَانُ هَابِیلَ وَ لَمْ یُتَقَبَّلْ قُرْبَانُ قَابِیلَ قربان هابیل پذیرفته شد و قربان قابیل نه. در همین روایت است که عبارت «قربانی» آمده است و دقیقا همان معنایی را دارد که ما در ابتدا برای آن ارائه کردیم.

قربانی در عید قربان

قربانی در عید قربان به آن حیوانی گفته می‌شود که برای قرب و نزدیکی به خداوند متعال ذبح یا نحر می‌شود. باید توجه داشت که خداوند متعال نیازی به گوشت این حیوانات ندارد؛ آنچه که در این جریان اثرگذار است و همان موجب قرب الی الله می‌شود تقوا، اطاعت پذیری و حرکت برای انجام دستور خداست که از این قربانی در جان قربانی کننده می‌ماند.
خداوند متعال می‌فرماید:
لَن یَنَالَ اللَّهَ لحُومُهَا وَ لَا دِمَاؤُهَا وَ لَاکِن یَنَالُهُ التَّقْوَی مِنکُمْ(۳۷/حج)؛ هرگز گوشتها و خونهایشان به خدا نمی‌رسد؛ بلکه تقوای شما به او می‌رسد.

قربانی واجب و مستحب

بر کسانی که مشغول اعمال حج هستند واجب است تا در روز دهم ذی الحجه یا همان عید قربان؛ شتر، گاو، بز و یا گوسفندی را در منا ذبح کنند.
اما کسانی که در حج نیستند:
امام صادق علیه السّلام فرمود: در یوم النحر (یعنی روز عید قربان) هیچ عملی بهتر از آن نیست که خونی به رسم قربانی ریخته شود یا در مسیر احسان به والدین یا خویشاوندی که قطع رحم می‌کند گامی برداشته شود و آنکه حاجی درباره آن خویشاوند، تفضّل بیشتری مبذول دارد و در گفتن سلام سبقت جوید یا از قسمت مرغوب گوشت قربانی اطعام کند و پس از آن بقیّه همسایگان خود را از یتیمان گرفته تا مسکینان و بردگان را به استفاده از آن فراخواند و اسیران را تفقّد کند.
در روایات است که امامان معصوم علیهم السلام یک سوم قربانی را به همسایگان، یک سوم آن را به نیازمندانی که درخواست داشتند می‌دادند و یک سوم باقی مانده را برای خانواده خود نگه می‌داشتند از این رو مستحب است که قربانی سه قسمت شود: یک سوم آن را خودش بخورد و یک سومش را صدقه بدهد و یک سومش را هدیه نماید و احتیاط آن است که چیزی از آن بخورد اگر چه واجب نیست شیخ صدوق(ره) در شرح این فراز می‌نویسد: «بزرگان برآنند که این اعمال در روز عید قربان بطور مطلق مطلوب است اگر چه در مِنا نباشد و ما اضافه می‌کنیم اگر چه قربانی در روز عید قربان نباشد؛ لکن در منا و روز عید قربان ثوابش بیشتر خواهد بود.»

عید قربان

امّ سلمه نزد پیمبر آمد و گفت: یا رسول اللّه عید أضحی فرا می‌رسد و من بهای قربانی ندارم، پس آیا اجازه دارم قرض بگیرم و قربانی کنم؟ حضرت فرمود: قرض بگیر و قربانی کن؛ زیرا آن قرضی است اداشدنی (یعنی این قرض را خداوند سبحان ادا می‌کند چون در جهت رضای اوست).
بنابراین بر دیگرانی که در احرام نیستند مستحب است در روز عید قربان یکی از این حیوانات را بنا بر سنت الهی قربانی نمایند؛ در این مورد لازم نیست که حتما قربانی کننده قبلا حج رفته و حاجی شده باشد. این عمل مانند نمازی که در این روز خوانده می‌شود یکی از اعمال بسیار سفارش شده است که عمل به آن احیای شعار الهی در جامعه است که یقینا اگر مردم به آن اقبال کنند و نشانه‌های آن در کوی برزن جلوه گری کند اسباب عنایت و ریزش رحمت الهی را در پی خواهد داشت که این وعده خداوند در قرآن کریم است که «اگر اهل شهرها و آبادی‌ها ایمان می‌آوردند و پرهیزکاری پیشه می‌کردند، یقیناً [درهایِ‏] برکاتی از آسمان و زمین را بر آنان می‌گشودیم.‏»

خوردن از گوشتی که خود فرد قربانی کرده است

در روایت است که امام باقر علیه السّلام فرمود: امیرالمؤمنین علیه السّلام را معمول چنین بود که روز عید قربان غذایی نمی‌خورد تا از گوشت قربانی خود غذائی تناول کند. و نیز آن حضرت فرمود: در روز عید قربان چیزی نخور مگر از گوشت قربانی خود و اگر قدرت تمکن مالی برای قربانی کردن نداری در این صورت معذوری.
از این روایات به دست می‌آید اگر برای انسان مقدور بود در روز عید، قربانی کرد اولین چیزی که در آن روز می‌خورد از گوشت همان قربانی باشد.
امیرالمومنین علیه السلام می‌فرمود: چون مراسم قربانی را برگزار کردید از گوشت قربانی بخورید و هدیّه بدهید و خدا را به پاس این نعمت که گوشت شتران و گاوان و گوسفندان را روزی شما ساخته؛ سپاسگزاری کنید.

کیفیت تقسیم قربانی در روایات است که امامان معصوم علیهم السلام یک سوم قربانی را به همسایگان، یک سوم آن را به نیازمندانی که درخواست داشتند می‌دادند و یک سوم باقی مانده را برای خانواده خود نگه می‌داشتند از این رو مستحب است که قربانی سه قسمت شود: یک سوم آن را خودش بخورد و یک سومش را صدقه بدهد و یک سومش را هدیه نماید و احتیاط آن است که چیزی از آن بخورد اگر چه واجب نیست.

بنابراین اگر کسی علاقه مند بود تمام گوشت قربانی را برای خود نگه دارد منعی نخواهد داشت.

پانویس

منبع: پایگاه اطلاع رسانی رسالات - تاریخ برداشت :۹۵/۲/۱۲

بازگشت به قربانی