فرهنگ مصادیق:سرانجام خودبینی و خودستایی
ذات اقدس خداوند خودستایی را وصف گروهی از اسرائیلیها دانسته، میفرماید:
«أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُزَكُّونَ أَنْفُسَهُمْ بَلِ اللَّهُ يُزَكِّي مَنْ يَشَاءُ وَلَا يُظْلَمُونَ فَتِيلًا»[۱]
آیا نمینگرید کسانی را که خودپسند و مغرورند و خویش را می ستایند!
مدح و خودستایی سه حالت دارد: گاهی انسان دروغ میگوید و ادعای بی جایی دارد. چنین کسی که در باره او گفته شده:
«هلک من ادعی و خاب من[۹۸]
افتری» [۲]
گذشته از خودبینی مذموم، سخنش کذب و حرام است؛ اما گاهی سخن و ستایش او کذب نیست؛ یعنی حقیقتا درجهای علمی یا کمالی عملی دارد؛ اما همین عجب و غرور، زشت است. خودستایی به این معنا که من این کمال را دارم، تکبر، غرور، عجب است و مذموم.
گاهی کسی کمال علمی یا عملی را دارد و ضرورت هم اقتضا میکند که خودرا به داشتن آن معرفی کند که ازباب عجب و خودستایی و خودپسندی نیست؛ بلکه از باب اتمام حجت و از باب «وَأَمَّا بِنِعْمَةِ رَبِّكَ فَحَدِّثْ» [۳]
است، چنانکه امیرالمؤمنین (علیه السلام) گاهی در نامههایی که برای امویان مینگارد خود را به عظمت معرفی میکند و آنگاه میفرماید:
«لولا ما نهی الله عنه من تزکیه المرء نفسه لذکر ذاکر فضائل جمه»[۴]
اگر خداوند ازخودستایی نهی نکرده بود، فضایل فراوان خود را برمی شمردم. غرض آن که، اگرانسان توفیق خدمتی یافت و آنگاه آن را به رخ دیگران کشید، عمدا سعی خودراهدر داده است و اگر خدا به ما توفیقی داده، علمی آموخته و عملی اندوختهایم باید معتقد باشیم نعمت الهی است و آن را به خدا نسبت بدهیم نه به خود.
خودستایی، کار اسرائیلیها و برخی از ترسایان است که به دروغ گفتند:
«نَحْنُ أَبْنَاءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ» [۵]
یا گفتند:
«لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كَانَ هُودًا أَوْ نَصَارَى» [۶]
بهشت مخصوص یهودیها یا ترساهاست که این نیز دروغ است؛ یا گفتند:
«لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّامًا مَعْدُودَةً قُلْ أَتَّخَذْتُمْ عِنْدَ اللَّهِ عَهْدًا فَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ عَهْدَهُ أَمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ» [۷]
ما در قیامت، بیش از چند روز معذب نیستیم. خداوند میفرماید: آیا شما از خداوند عهد و میثاقی گرفتهاید؟ این خودستاییها برای چیست؟
خودبینی و خودستایی، بسیار زشت است و اگر به صورت بیماری واگیرداری درآید و به جامعه ستایی و گروه ستایی تبدیل گردد، بلای عظیمی میشود و خطر نژاد پرستی مانند نژاد پرستی اسرائیلیها، را در پی دارد؛ از این رو قرآن و سنت معصومین (علیهم السلام) خودستایی فردی را تحریم و منع کردهاند تا به نژاد پرستی منجر نشود.
