فرهنگ مصادیق:سخن وسخنوری
محتویات
مقدمه
گزارش حاضر مربوط به تلخیص کتاب «سخن و سخنوری» از سلسله گفتارهای فلسفی میباشد، که توسط دکتر “حسین سوزنچی” تدوین شده در اختیار علاقمندان آثار استاد فلسفی(ره) قرار گرفت. کتاب حاضر به همت پژوهشکده باقرالعلوم (ع) قم، برای اولین بار در زمستان ۱۳۸۶ در تیراژ ۳۰۰۰ نسخه چاپ و منتشر شد. این کتاب دارای پیشگفتار، مقدمه، و سه بخش اصلی و خاتمه است.
مؤلف در پیشگفتار کتاب با بیان ۷ نکته به بیان جایگاه سخن و سخنوری و شیوه نگارش کتاب پرداخته است.
در مقدمه کتاب نیز مطالبی چون سخن و اندیشه، دو ممیزه اصلی انسان؛ تفاوتهای صدای حیوان و تکلم انسان؛ تفاوت نسبی انسان و حیوان در یادگیری؛ تفاوت مطلق انسان و حیوان در یاددهی؛ ضرورت تبعیت زبان از عقل و برتری تکلم بر سکوت آمده است.
ویژگیهای شخصیتی سخنور
تقوی
ابعاد مختلف تقوای خطیب:
الف) هماهنگی قول و عمل:
۱.تاثیر هماهنگی و قول و عمل بر نفوذ کلام؛
۲.هماهنگی قول و عمل در سیره معصومین.
ب) انگیزه خطیب؛
جمع بندی: خطبای اسلام جهت موفقیت در کارشان بایستی مراعات دو اصل اساسی را داشته باشند:
اول) دین خدا را در کمال صداقت و راستی و حسن نیت به مردم معرفی کنند.
دوم) تنها به گفتن تعالیم الهی اکتفا نکنند؛ بلکه عملاً گفتههای خویش را نیز به کار بندند.
شجاعت
الف) ماهیت شجاعت؛
ب) ضرورت نجات در هدایت مردم؛
ج) شجاعت معصومین (علیهم السلام)؛
د) حد و مرز شجاعت: شجاعت حد وسط بین تهوّر و جبن است. خطیب توانا و شجاع از یک سو از کنار گناهان و جرایم اجتماعی بی تفاوت نمیگذرد و از سوی دیگر مراقبت میکند به بی باکی گرایش نیابد و تحت تآثیر احساس قرار نگرفته و از مرز حق تجاوز نکند.
وظایف سخنور
مقدمه (سخنور و نفوذ کلام):
الف) مؤلفههای مهم در سخنرانی:
۱-شخصیت سخنران؛
۲-موضوع بحث؛
۳-هنرمندی سخنران در چگونگی القای سخن.
ب) مروری بر وظایف سخنور:
۱- آگاهی و آگاه سازی؛
۲- اقناع شنوندگان؛
۳- ترغیب به عمل:
نیروی محرک برای عمل در شنوندگان، استفاده بهینه از عواطف و احساسات وی است. در میان عواطف، محبت از مؤثرترین آنهاست که برای واداشتن انسانها به ادای فرایض و ترک محرمات از آن میتوان بهره برداری کرد.
۱)بصیرت:
الف) ضرورت آگاهی برای سخنور
ب) مقررات سخن گفتن بدون علم
ج) انواع سخن گفتن بدون علم
د) ضرورت در تفکر گرفتن میزان فهم شنوندگان
۱- تناسب موضوع بحث با فهم مخاطب
۲- تناسب حد بحث با ظرفیت مخاطب: مسئله سخن گفتن در خور فهم شنوندگان آنقدر حائز اهمیت است که تمام پیامبران الهی در راه تبلیغ دین خدا مأموریت یافتند این وظیفه اساس را همواره رعایت نمایند.
رسول اکرم (ص) فرمودهاند:
«ما پیامبران مأموریت داریم که با مردم به قدر عقلشان سخن بگوئیم»
۲)حد شناسی:
الف) ضرورت حد شناسی
ب) ابعاد حد شناسی
۱- حد شناسی به لحاظ علمی:
اولین مسأله در این بحث آن است که سخنران باید به اندازه معلومات خود سخن بگوید که خود این مسأله ابعاد میدارد:
الف) به لحاظ خود معلومات (چه میخواهد بگوید)
ب) به لحاظ سیر بحث (چگونه میخواهد بگوید)
ج) به لحاظ منبع بحث (از کجا میخواهد بگوید)
۲- حدشناسی به لحاظ اجتماعی:
الف) از نظر تقوی
ب) از نظر وزن اجتماعی
ج) از نظر واکنشی سخن
۳- حد شناسی به لحاظ جسمی و روانی:
حالات جسمی و روحی خطیب هنگام سخنرانی باید عادی و طبیعی باشد و در صورت احساس ناراحتی، گرسنگی، بی خوابی و... سخنرانی نکنند. چرا که موجب عدم تمرکز فکر، ضعف حافظه و بیان سخنان ناسنجیده میشود.
۳)پاسخگوئی به شبهات
:
الف) ضرورت پرهیز از پرداختی به شبهات
ب) چگونگی پرداختن به شبهه
ج) نمونهای از روش درست پرداخت به شبهه
ویژگیهای سخنرانی خوب
مقدمه سخن
الف) از نظر لزوم و عدم لزوم:
۱-الف) ضروری
۲- الف) غیر ضروری ولی مقید
۳- الف) غیر ضروری و مضر
۴- الف) غیر ضروری و زاید
ب) رعایت کیفیت
ج) رعایت کمیت
مقدمه فرع است و ذی المقدمه، اول بنابراین سخنران نباید قسمت اعظم وقت مجلسی را به مقدمه اختصاص دهد به طوری که شنوندگان گمان کنند که وی، ذی المقدمه را بی ارزش تلقی نموده یا آن را از یاد برده است.
ساماندهی سخن (زاویه انحراف)
الف) چگونگی شروع بحث
ب) مشخص کردن سیر بحث و استخراج پیام
ج) پرهیز از تناقض گوئی
فصاحت
الف) اهمیت فصاحت
ب) مؤلفههای فصاحت
۱- ب) استفاده از لغات فصیح
۲- ب) ترکیب زیبای عبارات
۳- ب) اندازه گیری سرعت کلام
۴- ب) اندازه گیری صدا
ج) عوامل ضد فصاحت:
۱-ج) به کار بردن کلمات زشت
۲-ج) وقفه در کلام
۳-ج) لکنت زبان: از جمله عوارضی است که منافات با فصاحت متکلم است، لکنت زبان است. این امر، عوامل متصدی میتواند داشته باشد که به برخی از آنها اشاره میشود:
- اضطراب نفس
- سخن گفتن بر خلاف عقیده
- سخنرانی در محضر بزرگان
بلاغت
الف) بلاغت و ابعاد آن
الف- ۱- کمیت کلام: برخی از عوامل پرحرفی را میتوان در موارد ذیل خلاصه کرد:
-اصرار بر بیان همه دانسته ها
-خروج از موضوع بحث
-پرداختن به موضوعات بی فایده
الف - ۲- رعایت تناسب مجلس
الف- ۳- شناخت زمان و اقتضائات آن:
-زمان طبیعی
-زمان تاریخی
-زمان اجتماعی:
- توجه به پیشرفتهای علمی و صنعتی
- توجه به علوم جدید
- توجه به جو سیاسی
الف- ۴- قدرشناسی و ثناگوئی
الف- ۵- احترام به شخصیت شنوندگان
- به نرمی سخن گفتن
- نگاه همه حضار
- کیفیت نقد اجتماعی
۵) رعایت هماهنگی:
الف) ضرورت هماهنگی حرکات و لحن سخن با محتوای سخنوری
ب) رعایت هماهنگی در سیره معصومین
ج) مضرات عدم رعایت هماهنگی
۶) محتوای کلام
- روشهای القای مطلب
۱- سخنان حکیمانه و منطق استدلال
۲- موعظه نیکو
۳- جدل پسندیده
۷) فهماندن سخن
- راهکارهایی برای تفهیم سخن
۱- روانی کلام و استفاده از جملات کوتاه
۲- استفاده از مقایسه
۳- استاده از تشبیه و تمثیل
به کارگیری این روش در پاسخ به بسیاری از پرسشها و شبهات افراد نیز میتواند مؤثر باشد. ؟؟؟ در مقابل سؤال «چرا نماز به عربی خوانده شود؟»
و برای تفهیم مفهوم شعائر دینی، میتوان از تمثیل نماز به سرود ملی یک کشور استفاده کرد که علی رغم وجود زبانها و گویشهای مختلف در یک کشور، سرود ملی به زبان رسمی خوانده میشود.
خاتمه: وظیفه شنوندگان:
۱-حسن استماع
۲-جدیت در استماع
۳-انگیزه استماع مطالب علمی و...
