فرهنگ مصادیق:تهمت و پیامدهای منفی آن در روابط اجتماعی؟

تهمت و پیامدهای منفی آن در روابط اجتماعی؟

گفتاری از مرحوم آیت الله آقا مجتبی تهرانی

یکی از دردهای جامعه بشری که انسان از دیرباز با آن دست به گریبان بوده و از آن، آسیب‌های فراوان دیده است، بیماری نابود کننده تهمت است.
تهمت همانند دیگر بیماری‌های مهم زبان از قبیل (دروغ و غیبت)، پیامدها و آثار شوم و بسیار مخربی برای جامعه انسانی دارد؛ بدین سبب باید در راه شناخت حقیقت و درمان آن بسیار کوشید.
به گزارش بلاغ به نقل از حوزه، گفتاری از مرحوم آیت الله آقامجتبی تهرانی(ره) پیرامون تهمت، پیامدهای منفی و راهکارهای درمان این بیماری مهلک را در ادامه می‌خوانیم:

تعریف تهمت

(تهمت) از ریشه (وهم )، به معنای اظهار گمان بدی است که به دل انسان راه یافته است .
هر رفتاری از مجموعه رفتارهای انسان که در جامعه پدیدار می‌شود، به دو گونه قابل تفسیر و برداشت است : برداشتی (خوب و مثبت )، و برداشتی (بد و منفی ). در تهمت، انسان از رفتار، گفتار یا حالت دیگری، برداشت (بد و منفی) می‌کند که البته این برداشت، گاه به خود رفتار باز می‌گردد به این معنا که خود رفتار، ناپسند و ناشایست تلقی می‌شود، و گاه از آن رفتار، صفات درونی و ویژگی‌های ناپسند برداشت می‌شود بی آن که خود رفتار بد و ناپسند باشد که در این صورت، رفتار، فقط به منزله آینه و نمای آن صفت درونی گرفته می‌شود؛ یعنی گاه (تهمت) دربارهٔ زشتی ذات عمل و خود رفتار است، و گاه عمل و رفتار پلی قرار داده می‌شود تا برخی از زشتی‌های درونی به شخص نسبت داده شود.

تفاوت سوءظن با تهمت

هر گاه کسی از رفتار، گفتار یا حالات دیگران برداشت بدی داشته باشد، ولی این برداشت، فقط در درونش پنهان بماند و آشکار نشود، به (سوء ظن) (بدگمانی) مبتلا شده است ؛ ولی اگر برداشت ناشایستش را اظهار کرد، به رفتار او (تهمت) گفته می‌شود؛ پس ‍تفاوت (سوء ظن) و (تهمت) در آشکار کردن گمانی است که از رفتار دیگری برداشت شده است .

تفاوت بهتان با تهمت

در (بهتان) انسان می‌داند کسی که به او نسبت ناروا می‌دهد، کار نادرستی انجام نداده است ؛ ولی از روی اغراض و خواسته‌های نفسانی، همانند دشمنی، کینه و حسد، صفت یا رفتار ناشایستی را به او نسبت می‌دهد؛ اما در تهمت، انسان برداشت خویش از رفتار دیگری را مدنظر قرار می‌دهد و او را متهم می‌سازد؛ در حالی که نمی‌داند این رفتار از او سر نزده است ؛ برای نمونه اگر انسان، شخصی را با سلاح گرم در کنار مقتولی مشاهده کند و به او نسبت قتل بدهد؛ در حالی که می‌داند قاتل نیست، رفتارش (بهتان) نامیده می‌شود و اگر نداند او قاتل نیست، به رفتار او (تهمت) گفته می‌شود.
سرچشمه تهمت، (سوء ظن) است. بدگمانی به کردار، گفتار یا حالات دیگران ممکن است موجب شود شخص چه در حضور و چه در غیاب ایشان تهمت بزند؛ پس سوء ظن می‌تواند به تهمت بینجامد؛ به این گونه که در سوء ظن، برداشت انسان از عمل، سخن یا حالت دیگری، برداشتی بد در درون خود او است و ممکن است به سبب عواملی از درون انسان به بیرون تراوش کند؛ یعنی به دیگران اظهار شود که در این صورت به تهمت تبدیل می‌شود.

اقسام تهمت

آشکار کردن گمان نادرست و اظهار آن، به دو صورت ممکن است :

اظهار حضوری

گاه تهمت زننده، رفتار یا ویژگی زشتی را در حضور خود متهم، به او نسبت می‌دهد و مدارک و اسناد این نسبت که می‌تواند شامل عمل، سخن یا حالتی از او باشد را نیز ارائه می‌کند.

اظهار غیابی

گاه تهمت زننده در حضور فرد چیزی بیان نمی‌کند؛ بلکه در غیابش به او رفتار یا صفت ناپسندی را نسبت می‌دهد که این امر دو حالت دارد:
الف . تهمت زننده فقط نتیجه برداشت خود را از رفتار شخص در غیابش به او نسبت می‌دهد و از خود رفتار، سخنی به میان نمی‌آورد به این معنا که تهمت زننده نمی‌گوید به دلیل دیدن چه رفتاری از متهم، چنین برداشتی از او داشته است ؛ البته تفاوتی نیست بین آن که برداشت او از رفتار متهم در برخورد با خود او باشد یا دیگران ؛ زیرا در هر دو صورت، اظهار بدگمانی شده و حقیقت تهمت پدید آمده است .
ب . خود آن رفتار، گفتار یا صفات را نقل می‌کند؛ سپس برداشت خود از آن را به دیگران ارائه می‌دهد.

زشت‌ترین مصداق تهمت

تهمت، ابراز کردن گمان بد به دیگری است که از زشت‌ترین مصادیق آن، این است که انسان در آغاز کار، شخصی را امین و معتمد خود کند و کاری را به او واگذارد؛ سپس به او سوء ظن یافته، این بدگمانی را به شخص ‍بگوید.
امام جعفر صادق (علیه السلام) از قول پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) روایت کرده است : لیس لک ان تتهم من ائتمنته حق نداری به کسی که او را امین خویش ساخته‌ای، تهمت بزنی .

نکوهش تهمت از دید شرع

تهمت، ابراز سوء ظن نزد دیگران است و از آن جا که گمان بد به رفتار یا گفتار یا صفات ناپسند مربوط می‌شود، تهمت به شکلی، بازگفتن امور ناشایست دیگران است ؛ به همین جهت می‌توان آن را نوع خاصی از اقسام غیبت به شمار آورد.
وقتی برای شخصی، سوء ظن به دیگری پیش می‌آید، با بیان آن گمان بد، آن هم در غیاب خود متهم، به غیبت آلوده می‌شود و اگر این عیوب یا رذایل در شخص متهم وجود نداشته باشد، باز گفتن آن را می‌توان نوعی از انواع (بهتان) به شمار آورد. البته میان هر سه عنوان، تفاوت‌های دقیقی وجود دارد. با این بیان می‌توان تهمت را رفتاری مردد میان (غیبت) و (بهتان) دانست که البته هر دو حرام هستند و در نتیجه، تهمت نیز حرام خواهد بود؛ چرا که یا در شمار مصادیق غیبت قرار می‌گیرد یا عنوان (بهتان) بر او صدق می‌کند. ریختن آبروی دیگران نزد شخص سوم یا گروهی از مردم، با توجه به آگاهی نداشتن دیگران از این که آن فرد مرتکب عمل خاصی شده یا خیر، حرام است .

رد تهمت

وظیفه انسان حمایت از شخصی است که مورد بهتان و یا تهمت قرار گرفته است و باید آبروی او را از گزند تهمت مصون داشت .
پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید: من اذل عنده مؤمن و هو یقدر علی ان ینصره فلم ینصره، اذله الله یوم القیامه علی رءوس الخلائق کسی که نزد او مؤمنی را خوار کنند، در حالی که می‌تواند وی را یاری کند و این کار را نکند، خداوند او را روز قیامت در راس تمام آفریده‌هایش خوار می‌کند. در مواردی که انسان توانایی حمایت از آبروی دیگری را ندارد می‌تواند مجلس را ترک کند و اگر نمی‌تواند چنین کاری کند، باید در دل از حضور در چنین مجلسی ناخشنود باشد. بی تفاوتی درونی نیز در برابر چنین رفتار زشتی، بد و نازیبا است .

شیوه پیش گیری ازابتلاء به تهمت

گاهی حضور در جمعی که بیش تر افراد آن زشتکارند، منشاء بدگمانی و تهمت می‌شود؛ هر چند خود فرد زشت کار نباشد. عدم حضور در چنین مکان‌ها و مجامعی که برای انجام اهدافی زشت بر پا شده است می‌تواند زمینه اتهام را کاهش ‍دهد. از امام صادق (علیه السلام) نقل شده است که پدر بزرگوارش حضرت باقر (علیه السلام) به او فرمود: یا بنی ! من یصحب صاحب السوء لایسلم و من یدخل مداخل السوء یتهم ای پسرم ! کسی که با بدکاران همنشینی کند، سالم نمی‌ماند. [= بر روح او تأثیر می‌گذارد] و اگر کسی به جایگاهی بد گام نهد، متهم می‌شود.
امام صادق (علیه السلام) در جایی دیگر از رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) چنین روایت می‌کند: اولی الناس بالتهمه من جالس اهل التهمه سزاوارترین مردم به متهم شدن کسی است که با افرادی که متهم هستند همنشینی کند.

ریشه‌های درونی تهمت

ریشه رفتار ناپسند و زننده تهمت را مانند بسیاری از رفتارهای زشت دیگر، باید در رذایل اخلاقی که از عدم اعتدال قوای درونی انسان پدید می‌آیند، جست .
(حسد) (ترس از مجازات) (طمع) و... رذایلی هستند که موجب ارتکاب این رفتار زشت از آدمی می‌شوند. گاه انسان از روی حسادت به کمالی که در دیگری وجود دارد به متهم ساختن وی اقدام می‌کند تا به این وسیله کمال او نادیده گرفته شود.
شخص گاه به سبب واهمه‌ای که از مجازات در برابر کرده زشت خویش ‍دارد، به دیگری اتهام می‌زند و گاه حرص و طمع برای رسیدن به مقام و رتبه متهم، او را به تهمت وا می‌دارد؛ البته توجه به این نکته ضرورت دارد که توهم و بدگمانی پدید آمده از نیروی درونی (واهمه) در تمام این موارد نقش مهمی را ایفا می‌کند.

پیامدهای زشت تهمت

تهمت آثار شومی هم برای تهمت زننده و هم برای تهمت زده شده به بار می‌آورد که می‌توان آن‌ها را در دو عنوان ذیل جای داد:

پیامد تهمت بر بعد معنوی انسان

در روایتی از امام جعفر صادق (علیه السلام) در این باره آمده است: اذا اتهم المؤ من اخاه انماث الایمان من قلبه کما ینماث الملح فی الماء، آن گاه که مؤ من به برادر مؤ منش تهمت زند، ایمان در دل او ذوب می‌شود؛ همان گونه که نمک در آب ذوب می‌شود. همان طور که از این روایت بر می‌آید، تهمت موجب از بین رفتن ایمان مؤمن می‌شود.
در توضیح این مطلب باید گفت که بسیاری از اعمال انسان بر ایمان او تاثیر می‌گذارد. همچنین دربارهٔ این اعمال، دو حالت (انجام) و (ترک) وجود دارد که هر دو حالت، در بعد ایمانی او موثر است . ترک واجبات از سویی و انجام گناهان از سوی دیگر، ایمان انسان را ضعیف می‌کند. (ترک واجب) و (انجام حرام) را می‌توان دو گونه از کفر عملی به شمار آورد که (انجام حرام) شامل (تهمت) هم می‌شود و ضعف و نابودی ایمان را در پی دارد.

پیامد تهمت بر روابط انسانی

تهمت مایه نابودی حریم برادری و روابط انسانی میان افراد جامعه بشری است و جو عدم اعتماد و ترس از اطمینان را فراهم می‌سازد: امام جعفر صادق (علیه السلام) فرمود: من اتهم اخاه فی دینه فلا حرمه بینهما کسی که برادر دینی اش را متهم کند [= به او تهمت بزند]، بینشان حرمتی وجود ندارد.
انسان عاقل و متدینی که به مبدا و معاد اعتقاد دارد، هیچ گاه به دیگری تهمت نمی‌زند. حتی اگر انسانی دین نداشته باشد، سرشت انسانی اش به او اجازه این کار را نمی‌دهد، مگر آن که از فطرت پاک انسانی به خوی حیوانی گرویده باشد.
با بررسی این مساله در جامعه، مشاهده می‌شود که افرادی برای رسیدن به اهدافی شیطانی می‌کوشند دیگران را مورد (تهمت) و (بهتان) قرار دهند؛ ولی در نهایت امر، به ذلت و بیچارگی کشیده خواهند شد.

موضع ابلیس در برابر تهمت و بهتان

تهمت و بهتان به اندازه‌ای زشت و زننده است که حتی شیطان هم از انجام دهنده آن دو بیزاری می‌جوید. شیطان از رفتارهای زشت و اعمال خلاف استقبال می‌کند؛ ولی برخی از رفتارهای ناروا آن قدر زشت و پلیدند که شیطان هم آن‌ها را تاءیید نمی‌کند. یکی از این اعمال، نابود کردن وجهه افراد در جامعه، و ریختن آبروی آن‌ها به وسیله بهتان یا نعمت است .
امام جعفر صادق (علیه السلام) در این زمینه می‌فرماید: من روی علی مؤمن روایه یرید بها شینه و هدم مروءته لیسقط من اعین الناس اخرجه الله من ولایته الی ولایه الشیطان، فلا یقبله الشیطان اگر کسی سخنی را بر ضد مؤمنی نقل کند و قصدش از آن، زشت کردن چهره او و از بین بردن وجهه اجتماعی اش باشد و بخواهد او را از چشم مردم بیندازد، خداوند او را از محور دوستی خود خارج می‌کند و تحت سرپرستی شیطان قرار می‌دهد؛ (ولی) شیطان هم او را نمی‌پذیرد.

راه‌های درمان تهمت

پاک ساختن زبان از آفت تهمت، با کوششی مداوم میسر خواهد بود. درمان این بیماری را باید با اندیشه و دقت در پیامدهای زشت و نازیبای آن آغاز کرد؛ سپس به یادآوری مستمر آن‌ها پرداخت که : فان الذکری تنفع المومنین .
یادآوری پیامدهای تهمت، تنفر و انزجار قلبی انسان از این رفتار زشت و پلید را در پی خواهد داشت و بدیهی است که تمام حرکات درونی و برونی انسان، بر پایه (دوست داشتن) و (نفرت ورزیدن) انجام می‌گیرد؛ از این رو می‌باید در صدد ایجاد و تقویت حالت انزجار از تهمت بر آمد تا بتوان به سوی ترک آن گام برداشت . همچنین باید به ارزش و عظمت آبروی دیگران اندیشید تا به سادگی به سمت تخریب آن گام برداشت .
دین مبین اسلام، آبرو و حرمت مؤمن را بزرگ تر از کعبه و حتی قرآن دانسته است و با آگاهی از چنین ارزشی، هیچ کس نباید به خود اجازه دهد به حریم آبروی دیگران تجاوز کند.
تقویت حسن ظن و حمل رفتار دیگران بر وجه نیکو، راه دیگری برای درمان این بیماری نابود کننده است .

منبع: سایت بلاغ - تاریخ برداشت: 94/06/12

بازگشت به تهمت اخلاقی به دیگران