فرهنگ مصادیق:تهدیدات نرم؛ مفاهیم وکارکردها
محتویات
مقدمه
هدف از تهدیدات تأثیرگذاری بر اراده، اعتقادات، افکار و احساسات مخاطبین به منظور انهدام یا به تسلیم کشاندن جامعه هدف است. نقطه اشتراک همه تهدیدات، تحمیل اراده به دشمن است. وتفاوتهای تهدیدات، در نوع طرح ریزی وبه کارگیری شیوهها، امکانات، تجهیزات و موقعیت و وضعیت حاکم است...
انسانها همیشه در معرض تهدید قرار دارند اما نوع تهدیدات متفاوت بوده وبرخی از تهدیدات طبیعی است که انسان در طبیعت با آن مواجه است، همچون زلزله، سیل، طوفان، صاعقه ودهها تهدید طبیعی دیگر. نوع دیگر از تهدیدات توسط خود انسانها متصور است که بدون برنامه ریزی بوده و از قبل پیش بینی نشده که در صورت فعلیت از آن به عنوان حادثه یا اتفاق یاد میشود؛ مانند نزاعهای انفرادی، تصادفات، سهل انگاریها و ... اما نوع سوم از تهدیدات که بیشتر مطرح است و گرایش این مکتوب نیز به آن توجه خواهد داشت، تهدیدات طرح ریزی شده توسط فردیا گروه یا کشور ویا مجموعهای از کشورها علیه افراد یا گروها یا کشور یا کشورهاست. از طرفی تهدید همیشه در مقابل امنیت قابل طرح است، وآن نیز به صورت ذهنی ظهور مییابد شاید بتوان گفت اهمیت تهدیدات به ذهنی بودن آن است واز آن جهت مهم واساسی است که ذهن و قلبها را تسخیر نموده و افکار و اراده را تحت تاثیر قرار میدهد.
«تهدید» ادراکی ذهنی و نقطه آغاز شکل گیری نگرانی از مخاطرات و پیامدهای تحقق تهدید نسبت به منافع و ارزشها است و عاملی موثر در تصمیم گیری و کنشها و واکنشها است.
چنانکه روشن است مفهوم تهدید همانند سایر مفاهیم علوم اجتماعی علاوه بر پیوستگی با سایر مفاهیم، با تغییر و تداوم همراه است. تنها اسم و کلمه تهدید ثابت است ولی درونمایه و مفهوم آن پدیدهای پویا و در حال رشد و توسعه و تکامل است که در موقعیتهای مختلف معانی متفاوتی دارد.
برای ارائه تعریف از مفهوم تهدید با توجه به درونمایه بحث تهدیدات و ذهنی بودن آن نمیتوان از یک نقطه ساکن برای توضیح دربارهٔ ادراکات ذهنی نسبت به تهدید شروع کرد بلکه نوعی پیوستگی و تعامل عمیق میان تهدید و ادراک ذهنی از تهدیدات در سطوح و زمانهای مختلف وجود دارد و اساساً پویایی و گسترش و تعمیق مفهوم تهدید و تعریف از تهدیدات، حاصل همین پیوستگی مفهوم با وقایع و رخدادها میباشد.
مفهوم تهدید در ادبیات سیاسی - امنیتی به معنای تواناییها، نیات و اقدامات دشمن بالفعل و بالقوه برای ممانعت از دستیابی موفقیت آمیز خودی به علائق و مقاصد امنیت ملی یا مداخله به نحوی که نیل به علائق و مقاصد به خطر بیفتد، تعریف شده است. [۱]
تهدید به گمان لازاروس (۱۹۶۸) انتظار نوعی خسارت و ضرر و زیانی است که هنوز پیش نیامده اما مورد انتظار است. تهدید ممکن است نسبت به ارزشهای کسی فعال یا منفعل، قوی یا ضعیف و مرکزی یا حاشیهای باشد[۲]
به بیان دیگر، وضعیت فوری محرک که نتیجه اش تهدید است صرفا خبر از آسیبی میدهد که نسبت به منافع و ارزشها در راه است.
ارزشها و منافع در مبحث تهدیدات نقشی اساسی در تعریف تهدید و سامان دهی واکنشها و تصمیم گیریها دارد. در واقع آنچه واکنش برمی انگیزد و موجب شناسایی و تعریف تهدید میشود ارزشها و منافع است. فرضاً در یک نظام سکولار، ماهیت نظام ارزشی سکولاریستی سبب میشود هرگونه گرایش به ارزشهای دینی و سیاستگذاری بر مبنای ارزش و اصول و تفکر دینی، تهدید ارزیابی شود. در اینجا ماهیت نظام و ارزشهای آن، ماهیت و حتی میزان تهدید را تعریف میکند.
ارزش در اینجا به معنای آن چیزی است که اکثریت جامعه آن را مطلوب میپندارند. منافع ملی از ارزشهای اجتماعی الهام میگیرد و سپس اهداف و اصول سیاست خارجی را مشخص میکند. بنابراین ماهیت تفکر و نظام ارزشی جامعه، اصول و ارزشها و منافع را مشخص میکند و آن را به آرمان ملی ارتقا میدهد.
سازوکار شکل گیری و تعریف ارزشها بسیار پیچیده و متاثر از تجربیات تاریخی، دیدگاههای فرهنگی، تحولات سیاسی - اجتماعی، ماهیت نظام سیاسی و بسیاری از ملاحظات دیگر است که در مجموع هویت سیاسی - اجتماعی و فرهنگی یک جامعه را تشکیل میدهد.
چنانکه روشن است ارزشها امری درونی و ذهنی و در حوزه هویتی هستند ؛ به همین دلیل، تهدید ارزشها و منافع نوعی نگرانی و بحران ذهنی را نسبت به مخاطرات آینده و پیامدهای تحقق تهدید موجب میشود و همین امر انرژی جدیدی را برای واکنش و تصمیم گیری به وجود میآورد.
ظهورعلائم نگران کننده براساس دگرگونی درمحیط، موضع گیری، رخدادهای سیاسی - امنیتی و پارهای از عوامل دیگر واقعیات جدیدی را شکل میدهد، که به منزله "پیدایش وضعیت" جدید است. ادراک تهدید متاثر از ظهور واقعبات جدید است که در تعامل با ادراک ذهنی مفهوم تهدید و کنش و واکنشها را تشکیل میدهد.
در ادبیات سیاسی کنونی تهدیدات را به سه نوع تقسیم کردهاند. تهدیدات سخت (جنگ نظامی) تهدیدات نیمه سخت (اقدامات اطلاعاتی و امنیتی) تهدیدات نرم (اقدامات فرهنگی، سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، رسانهای و...)
هدف از تهدیدات تأثیرگذاری بر اراده، اعتقادات، افکار و احساسات مخاطبین به منظور انهدام یا به تسلیم کشاندن جامعه هدف است. نقطه اشتراک همه تهدیدات، تحمیل اراده به دشمن است. وتفاوتهای تهدیدات، در نوع طرح ریزی وبه کارگیری شیوهها، امکانات، تجهیزات و موقعیت و وضعیت حاکم است. تهدید میتواند سخت باشد تا با استفاده از توان فیزیکی (لشکرکشی، اشغال خاک وزمین، نابودی و کشتن انسانها و ویرانیزیر بناها و مراکز اقتصادی) اجرا شود و یا میتواند با تکیه بر روشهای غیر نظامی همچون اقدامات سیاسی، روانی، رسانهای، اقتصادی، اجتماعی ودر مفهوم کلان؛ یعنی فرهنگی با بهره گیری قدرت نرم برای تأثیرگذاری بر دشمن انجام گیرد. با توضیح پیش گفته حال میتوان در خصوص تهدیدات نرم بحث کرد. تهدیدات نرم رامی توان به مجموعه وسیعی از نظریهها، مولفهها، شاخصها ی تبیین و تئوریزه شده دشمن، ازیک سو به عنوان زمینههای ایجاد و بستر سازی برای انواع اقدامات و فعالیتهای وسیع فرهنگی، سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و... و از سوی دیگر اقدامات وفعالیتهای متعدد در صحنههای مختلف کشور هدف، برای تاثیرگزاری بر اراده، افکار، احساسات و اعتقادات مخاطبین عنوان نمود. یا در نگاهی دیگر میتوان گفت در تهدیدات نرم دشمن با ذهن و قلب مخاطب سروکار دارد. وسعی در تسخیر قلبها و اذهان مخاطبین میباشند.
عرصههای تهدید نرم
عرصههای تهدیدات نرم میتواند متنوع و وسیع باشد، اما برای جلوگیری از بسط مطلب سعی خواهد شدآن را در دسته بندی محدودتری یا به عبارتی کلی تری ارایه نمود. با این توضیح، عرصههای تهدیدات نرم را میتوان در شش دسته تقسیم نمود.
ا- حوزه تهدیدات سیاسی.
۲- حوزه تهدیدات اقتصادی.
۳- حوزه تهدیدات فرهنگی.
۴- حوزه تهدیدات اجتماعی.
۵- حوزه تهدیدات ارتباطات اجتماعی.
۶- حوزه تهدیدات علمی و اندیشهای
تهدیدات سیاسی
عرصه تهدیدات سیاسی به حوزههای سیاسی کشورها چه در بعد سیاست داخلی و چه در ابعاد سیاست خارجی، سرزمین، حکومت و حکومت داری، سیاست ورزی در انتخاب نوع حکومت و نظام سیاسی مرتبط است که مصداق فعلی آن در بحث سرزمینی را میتوان به بالکانیزه کردن ودر بعد جهانی آن به گلوبالیزاسیون (جهانی سازی) اشاره نمود.
تهدیدات اقتصادی
عرصه این تهدید به تاثیر گزاری بر اندیشه و افکار نخبگان (الیتها) در نظام اقتصادی وهمچنین برنوع مصرف و شیوههای تبلیغ و ترویج مصرف متمرکز بوده و در خصوص نحوه تولید و ابزار و آلات آن که با نگاهی کاپیتالیستی در صدد استحاله نظام اقتصاد جهانی است که معمولا تاثیراتش در دیگر کشورها نمایان میشود. تلاش نظام سلطه ازطریق اقتصادی درجهت تاثیر گزاری برروند زیر بنایی اقتصادی کشورها قابل ارزیابی است.
تهدیدات فرهنگی
تهدیدات فرهنگی وسیعترین، موثرترین، پیچیدهترین و شاید بتوان گفت خطرناکترین نوع تهدید محسوب میشود. در این تهدید ذهن مخاطبین مورد هجوم و توجه سیاست گزاران در ارکان نظام سلطه بوده و برای تسخیر اذهان و قلوب انسانها در راستای منافع خود اقدامات گسترده و مختلفی را به فاز اجراء گذاشته و خواهد گذاشت. تلاش نظام سلطه برای تاثیرگزاری بر افکار، ایمان، اندیشه و اعتقادات مخاطبین است. حوزه فرهنگی بسیار وسیع، گسترده، متنوع و پیچیده است.
تهدیدات اجتماعی
مجموعه تهدیداتی که در حوزه اجتماعی مطرح است به گرایشات روزمره مردم در زندگی و علایق آنان به انواع مد و شیوه زندگی، تقلید از سیک زندگی دیگران مربوط میباشد. از مهمترین مولفههای این تهدید ترویج زندگی آمریکایی در بین دیگر ملل است، که از آن با عنوان آندلسزاسیون (سبک زندگی آمریکایی) American life style یاد میشود. این تهدید با ایجاد ذهنیت و زمینه سازی برای پذیرش فرهنگ مهاجم، باعث تضعیف ویا از بین رفتن آداب، سنن ورسوم ملی، منطقهای و محلی میگردد.
تهدیدات ارتباطات اجتماعی
فضا ی به وجود آمده از تهدیدات ارتباطی مر بوط به پدیده عصر حاضر؛ یعنی عصر ارتباطات (communication) یا اطلاعات (Information)و همچنین عصر انفجار اطلاعات میباشد. درمحیط این تهدید مخاطب با هزاران طول موجهای رادیویی، امواج دیجتالی، فیبر نوری، سیگنالهای مختلف و متفاوت، فناوریها، جامعه شبکهای، چند رسانهها، تلفنهای همراه و نسل اول و دوم تلفنهای سلولی، انترنت و امواج ماهوارهای دیجتالی، فرستندههای مینیاتوری، ماکرویوهای با توان بالا (microwaves) و ابزارهای نوین در عملیات روانی همچون؛ اشعههای الکترو مغناطیس، روانی- الکترونی (psychotropic)، صوتی (sonic)، لیزری، خواب رادیویی (radiosleep radioson)، امواج کوتاه الکتریکی تنش ساز ( pulsed microwaves) و فناوریهای نوین در عملیات روانی مانند هواپیماهای بدون سرنشینٍEC130E کومندو سولوی (commando solo)، هواپیماهای هاوک (Global Howk) و... مواجه است.
تهدیدات علمی و اندیشهای
شاید به جد بتوان گفت تهدیدات علمی به دلیل اینکه زمینه ساز بروز دیگر تهدیدات است از اهمیت بالایی برخوردار است. نظام سلطه با تولید نظریههای مادی گرایانه، انسان محورو الحادی در صدد انحراف افکار و اعتقادات مخاطب برآمده وزمینه پذیرش سلطه سیاسی، فرهنگی، اقتصادی، اجتماعی و... را فراهم میآورد.
در ادامه این بحث در شمارههای آینده به راهبردهای تهدید نر م دشمن، ابزارهای تهدیدات نرم، گذر از تهدیدات نرم به جنگ نرم، ... و راههای مقابله با تهدیدات وجنگ نرم خواهیم پرداخت.
