فرهنگ مصادیق:تعاون-اهل البیت

تعاون-اهل البیت

مقدمه

تعاون و همکاری به معنای «یکدیگر را یاری کردن» یا «یاری کردن برخی، برخی دیگر را» آمده است. لازم است در ابتدا به این نکته اشاره کنیم که تعاون و همدلی بر پایه خودآگاهی بنا می‌شود، یعنی هر قدر نسبت به شناخت احساسات خودمان آگاه تر باشیم، در دریافتن احساسات دیگران و یاری کردن آنها نیز ماهرتر خواهیم بود.
از این رو آنهایی که هیچ ایده‌ای نسبت به احساسات خودشان ندارند، در شناخت احساسات دیگران کاملاً عاجزند و دچار بهت و سردرگمی می‌شوند.

تعاون و همدلی در آیات

خداوند در سوره مائده می‌فرماید: «وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَى وَلَا تَعَاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ»؛ و (همواره) در راه نیکی و پرهیزگاری با هم تعاون کنید و (هرگز) در راه گناه و تعدی همکاری ننمایید.
در آیه دیگری مصادیق برّ را شمرده شده است:
«لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَالْمَلَائِكَةِ وَالْكِتَابِ وَالنَّبِيِّينَ وَآتَى الْمَالَ عَلَى حُبِّهِ ذَوِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَالسَّائِلِينَ وَفِي الرِّقَابِ وَأَقَامَ الصَّلَاةَ وَآتَى الزَّكَاةَ وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذَا عَاهَدُوا وَالصَّابِرِينَ فِي الْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ وَحِينَ الْبَأْسِ أُولَئِكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ».
نیکی آن نیست که روی خود را به طرف مشرق کنید (که چون مسیحی هستید) و یا به طرف مغرب (که چون یهودی هستید) بلکه نیکی برای کسی است که به خدا و روز آخرت و ملائکه و کتاب آسمانی و پیغمبران ایمان داشته باشد و مال خود را با آن که دوستش می‌دارد به خویشاوندان و یتیمان و مسکینان و راه ماندگان و دریوزگان و بردگان بدهد و نماز را بپا دارد و زکات بدهد و کسانیند که به عهد خود وقتی عهدی می‌بندند، وفا می‌کنند و از فقر و بیماری و جنگ، خویشتن دارند. اینان هستند که راست گفتند و همینهایند که تقوی دارند لیکن آنچه در این آیه گفته شده مصادیق بارز «برّ» است و بر و نیکوکاری به اصطلاح فقهاء عنوانی اولی است مانند معروف و احسان و تقوی هرگاه عقل تشخیص دهد کاری بر و معروف و احسان است خداوند بدان امر کرده است و هر عملی که در عقل قبیح و منکر و اثم و فحشا باشد از آن نهی کرده است.
و " تقوا" مراقب امر و نهی خداست، با این توضیح تعاون و تقوی به معنای اجتماع بر ایمان و عمل صالح بر اساس تقوای الهی است و این صلاح و تقوای اجتماعی است، و در مقابل آن تعاون بر گناه - یعنی عمل زشت که موجب عقب افتادگی از زندگی سعیده است، - و بر " عدوان" که تعدی بر حقوق حقه مردم و سلب امنیت از جان و مال و ناموس آنان است، قرار می‌گیرد. که خدا از آن نهی فرموده است.

حکم فقهی تعاون

علامه شعرانی در این مورد می‌گوید: فقهای عهد ما در معنی اعانت و فروع آن سخن بسیار گفته‌اند که ذکر آن مناسی نیست به آنچه به نظر ما صحیحتر و موافق قول بزرگان علمای شیعه است اکتفا می‌کنیم: هر عمل که بدانی بگناه منتهی می‌شود مانند آن که کارد را به دست قاتل دهی هنگامی که می‌خواند کسی را بکشد اعانت بر گناه است و حرام و اگر دانی منتهی به عمل خیر و ثواب دارد مانند دادن مصحف و کتاب دعا به کسی که می‌خواهد قرائت کند و هر عمل که ندانی به چه منتهی خواهد شد و احتمال هر دو دارد مانند تجارت و خرید و فروش انگور و چوب که ندانی خریدار با آنها چه می‌سازد شاید منبر بسازند یا طنبور و شاید سرکه کنند یا خمر حلال یا حرام بودن خرید و فروش بسته به نیت است.

و این سخن در تمام نظائر آن جاری است مثلاً قتل مؤمن حرام است و دو احتمال ندارد و قتل کافر حربی در جنگ جائز است و یک احتمال بیش نیست اما برداشتن مال مؤمن و بیرون بردن از محل خطر اگر به نیت سرقت باشد، حرام است و اگر برای حفظ باشد مباح است و آوازی که هم ممکن باشد حرام است در لهو خواند و هم در غیر لهو اگر به نیت لهو باشد حرام است وگرنه حلال و امثله این بسیار است حتی در تعلیم فقه نیز اگر بدانی خواننده آن را در باطل بکار می‌برد، حرام است و اگر ندانی جائز.

تعاون و همدلی در روایات

روایات نیز با عناوین مختلفی مسلمانان را به یاری یکدیگر فراخوانده و در بعضی از امور، آن را واجب و ضروری دانسته است. امام علی علیه السلام در این باره می‌فرماید: «بر شماست که یکدیگر را نصیحت کنید و نیکو همکاری نمایید. درست است که هیچ کس نمی‌تواند حق اطاعت خداوندی را چنان که باید بگذارد. لکن باید به قدر توان، حقوق الهی را رعایت کند که یکی از واجبات الهی، یکدیگر را به اندازه توان نصیحت کردن و برپا داشتن حق و یاری دادن به یکدیگر است».
از سویی تعاون و همکاری در کارهای زشت، مورد نفرت اسلام است تا جایی که مرتکب آن را به دوزخ تهدید کرده و گفته شده اینان در روز قیامت مشمول عذاب خدا خواهند بود. تا خدا تکلیف سایر بندگان را تعیین فرماید و سپس به کیفر آنان رسیدگی کند.
امام صادق علیه السلام می‌فرماید: «روز قیامت، دستیاران ستمگران در سراپرده‌ای آتشین جای می‌گیرند تا خداوند میان بندگان داوری کند».

فضیلت همدلی و تعاون

آیات و روایات فراوانی وجود دارد که به فضیلت و اهمیت همدلی و تعاون اشاره کرده و فضیلت آن را از بسیاری عبادات بیشتر شمرده است. در اینجا به برخی از آنها اشاره می‌کنیم:
پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله می‌فرماید: رفع گرفتاری و همدلی با مردم بهتر از روزه و اعتکاف یک ماه است.
امیرالمومنین علیه السلام می‌فرماید از پیامبر صلی الله علیه و آله شنیدم که فرمود: کسی که یک مشکل از مومن رفع کند، مثل کسی است که تمام عمرش را عبادت کرده است.
امام صادق علیه السلام می‌فرماید: قضای حاجت مومن از آزادی هزار بنده و از هزار اسب سواری که به جنگ می‌روند فضیلتش بیشتر است.
با توجه به روایاتی که در فضیلت همدلی و تعاون ذکر شد، درمی یابیم که این صفت فضیله از جمله صفاتی است که مورد توجه و تاکید بسیاری از طرف ائمه معصومین علیهم السلام بوده است؛ چرا که یاری رساندن به مومن از جمله عباداتی است که مورد رضایت خداوند است، به همین دلیل از بسیاری عبادات بافضیلت تر و مهمتر شمرده شده است.

مصادیق همدلی و تعاون

هدیه دادن

هدیه دادن به برادر مومن، جهت اظهار دوستی و محبت و تأکید دوستی یکی از مصادیق همدلی و تعاون است. چرا که از این طریق انس و الفتی بین قلب‌های آنها ایجاد می‌شود که در گرفتاری‌ها و مشکلات بعدی آنها را به یکدیگر نزدیک تر می‌کند.
پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله می‌فرماید: با هم دوستی کنید و هدیه به یگدیگر بفرستید که آن کینه‌ها را برطرف می‌کند.
رفع غم از چهره مومن و سیر و سیراب کردن او:
امام صادق علیه السلام می‌فرماید: «هر کس که غصه و اندوه قلب مومنی را مرتفع کند، خداوند اندوه آخرت را از او برطرف خواهد فرمود و با دل خشنود و قلب مسرور از قبر بر خواهد خاست و هر آن کس که مومن گرسنه‌ای را خوراک دهد، خداوند از میوه‌های بهشتی به او خواهد خورانید و هر کس که مومنی را به جرعه آبی سیراب کند، خدایش از رحیق مختوم سیراب خواهد کرد».

عیادت در وقت بیماری

یکی از مصادیق همدلی بین مومنان عیادت در وقت بیماری است. چرا که انسان بیمار بیشتر از اوقات دیگر نیاز به مراقبت و همدلی دیگران دارد، لذا وقتی برادر مومنش در آن وقت او را ملاقات کند و کنار او حضور یابد، انس و الفتی بین آنها ایجاد می‌کند که در مهلکه‌های بعدی یکدیگر را یاری می‌کنند.

کوشش برای صلح و آشتی

خداوند در قرآن می‌فرماید: «مومنان برادر یکدیگرند، پس دو برادر خود را صلح و آشتی دهید و تقوای الهی پیشه کنید، باشد که مشمول رحمت الهی واقع شوید».

خوشحال نمودن دیگران

پیامبر صلی الله علیه و آله می‌فرماید: کسی که مومنی را خوشحال کند من را خوشحال کرده و هر کس من را خوشحال کند خدا را خشنود کرده است.

امر به معروف و نهی از منکر

یکی از نمونه‌های تعاون و همدلی در عرصه اجتماع، امر به معروف و نهی از منکر است زیرا از نظر اسلام سرنوشت جامعه و فرد به هم پیوند می‌خورد، از این رو دین اسلام برای دور ماندن جامعه از سقوط و تباهی مومنان را به برقراری فریضه امر به معروف و نهی از منکر سفارش می‌کند.
کسی که امر به معروف و نهی از منکر می‌کند، در حقیقت در انجام گرفتن کارهای نیک و ترک اعمال زشت و ناپسند با دیگران همکاری می‌کنند.

شرکت در نماز جمعه

یکی دیگر از مصادیق تعاون و همدلی در اجتماع، شرکت در نماز جمعه و آگاهی از امور جامعه اسلام و مردم مسلمان جهان است.

شرکت در انتخابات و رأی گیری‌ها

از مصادیق همدلی و تعاون در عرصه سیاست نیز، می‌توان به شرکت کردن مردم در انتخابات اشاره کرد. شرکت کردن مردم در انتخابات و تصمیم گیری در مورد مسائلی که مربوط به خودشان است، موجب عمیق تر شدن روابط مردم و مسئولین می‌شود.

روحیه همکاری در معصومین علیهم السلام

ائمه معصومین علیهم السلام که دست پرورده مکتب وحی اند. روحیه همکاری و تعاون را در حد اعلی دارا بودند و تا آنجا که از دست و زبانشان برمی آمد، هیچگاه دریغ نمی‌کردند.
امام صادق علیه السلام در مورد پیامبر صلی الله علیه و آله می‌فرماید: رسول خدا صلی الله علیه و آله این گونه بود که هیچ کس چیزی از او نمی‌خواست مگر این که به او عطا می‌فرمود. در اینجا به برخی از نمونه‌های آن اشاره می‌کنیم:

تعاون در خانه

اولین قدم همکاری در محیط خانواده برداشته می‌شود. به همین دلیل معصومین علیهم السلام با اعضای خانواده خود کمال همکاری را داشتند. روزی رسول اکرم صلی الله علیه و آله وارد منزل امیرمؤمنان علیه السلام شد. او و حضرت زهرا سلام الله علیه مشغول آسیاب کردن غله هستند، پرسید: کدام یک از شما خسته است؟ حضرت علی علیه السلام پاسخ داد: ای پیامبر! فاطمه خسته است. حضرت به او فرمود: دخترم! برخیز. او برخاست و پیامبر صلی الله علیه و آله به جای او به آسیاب کردن پرداخت.

تعاون در جامعه

پس از خانواده نوبت به اجتماع می‌رسد که این گونه همکاری‌ها بیشتر در قالب کمک رسانی فردی، اجتماعی، سیاسی، نظامی، اقتصادی انجام می‌گیرد.

تعاون فردی

دربارهٔ رسول اکرم صلی الله علیه و آله نقل شده است: هر کس برای هر کاری به حضورش می‌رسید، برده بود یا آزاد برمی خاست و حاجتش را روا می‌ساخت.

تعاون اجتماعی

ائمه معصومین علیهم السلام در کارهای نیک اجتماعی و دسته جمعی نیز شرکت فعال داشتند و به آن اهمیت می‌دادند. ایشان علاوه بر رهبری و کارهایی از قبیل زراعت، تجارت، دامداری و غیره، مردم را در کارهای گروهی نیز یاری می‌دادند. به عنوان مثال: امام سجاد علیه السلام به طور ناشناس در کاروانها شرکت می‌کرد و نیازمندی‌های کاروانیان را برآورده می‌ساخت.

تعاون فرهنگی

پرداختن به امور فرهنگی و پاسخگویی به عطش معنوی جامعه نیز همکاری معصومین علیهم السلام را طلب می‌کرد و چنین کاری جز از عهده برگزیدگان الهی برنمی آمد. ایشان با تمام وجودشان فقر فرهنگی و معنوی و بسیاری از مشکلات اجتماعی مردم را درک کرده و با ایثار و از جان گذشتگی در رفع آن می‌کوشیدند و به مردم، مدد می‌رساندند.

تعاون نظامی

مبارزه و نبرد، یک حرکت دسته جمعی است که بدون همکاری افراد، سود چندانی نخواهد داشت. رسول خدا و امامان علیهم السلام در این کارها نیز همکاری‌های لازم را با همرزمان خویش داشتند.

تعاون اقتصادی

ائمه معصومین علیهم السلام همواره خواهان رفاه و آسایش مردم بودند به همین دلیل بخش مهمی از همکاری معصومین علیهم السلام با آنها در امور اقتصادی صورت می‌گرفت. امام صادق علیه السلام می‌فرماید: مومنی که بمیرد و بدهکار باشد ما وامش را می‌پردازیم و خانواده اش را اداره می‌کنیم.

آثار همدلی و تعاون

قرب به خداوند

یکی از ثمرات مهم تعاون و همکاری نزدیکی به خداوند و مردم است. همانطور که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله می‌فرماید: بخشنده هم به خدا نزدیک می‌شود و هم به مردم.

آقایی در دنیا

امام علی علیه السلام می‌فرماید: سرور مردم در دنیا افراد بخشنده هستند و بخشندگی از ثمرات همدلی است.

زیادشدن روزی

امام صادق علیه السلام از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نقل می‌کند: اطعام طعام، برّنده تر و فوری تر است از چاقو در کوهان شتر.

محبوب‌ترین فرد نزد خداوند

امام صادق علیه السلام از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل می‌کند: مردم عیال خدا هستند، محبوب‌ترین مردم نزد خدا کسی است که به خانواده خدا نفع برساند و خوشی وارد کند.

ناراحتی شیطان

امام صادق علیه السلام به اسحاق بن عمار می‌فرماید: هر چه می‌توانی به محبین من نیکی کن، پس هر چه مومن به مومن احسان کند صورت شیطان را خراش می‌دهد و قلب او را مجروح می‌سازد.

ورود به بهشت

امام صادق علیه السلام می‌فرماید: وقتی برادر دینی حاجتی نزد مومن آورد و چیزی پیش او نیست که به او بدهد ولی قلبا با او همدلی می‌کند، خداوند او را بخاطر همدلی او به بهشت می‌برد.

رفع حوائج شخص در قیامت

از امام صادق علیه السلام نقل شده که فرمودند: کسی که رفع گرفتاری از برادر مومن کند، خداوند روز قیامت ۱۰۰ هزار حاجت از او برطرف می‌کند که اولین آن بهشت است برای او و برای تمام خویشاوندان و آشنایان و برادرانش بعد از این که لیاقت دخول در بهشت را نداشتند.

رفع عذاب شدید

از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نقل شده است که به پسر حاتم طائی در مورد پدرش فرمود: عذاب شدید بخاطر سخای شدید از او دفع شده است.

موانع تعاون

حسد

حسد به معنای طلب کردن زوال نعمتی از برادر مسلمان است. کسی که به این صفت رذیله دچار می‌شود، آرزوی زوال نعمت از برادر دینی خود را دارد لذا از جراحت و مصیبت‌هایی که بر او وارد می‌شود. خشنود خواهد شد و اگر او در مرحله‌ای نیاز به یاری کردن داشته باشد به سبب حسدی که از در او وجود دارد او را یاری نخواهد کرد.

عجب و خود بزرگ بینی

عجب به معنای آن است که آدمی خود را به علت صفتی که در او هست و یا نیست بزرگ تر بشمارد، این صفت رذیله موجب می‌شود انسان خود را از بقیه جدا و بالاتر ببیند و به سبب آن از مردم فاصله بگیرد و اگر دست نیازی به سمت او دراز شد، رد کند.

عداوت و دشمنی

یکی از موانع تعاون و همکاری، عداوت و دشمنی است، این صفت خبیثه که منجر به کینه و در ادامه موجب انتقام می‌شود سبب می‌شود شخص هیچ تمایل و علاقه‌ای به یاری کردن برادر دینی اش نداشته باشد و سعی می‌نماید از این طریق کینه و عداوتی که با او داشته را تلافی کند.

پانویس

منبع: سایت دانشنامه اسلامی - تاریخ برداشت : ۹۴/۱۰/۲۹

بازگشت به تعاون بر گناه