فرهنگ مصادیق:تربيت اخلاقي کودکان

تربیت اخلاقی کودکان

نویسنده : مجید اسلامی

مقدمه

پرورش اخلاقی درست، انسان را از تنگناهای بزرگ می رهاند و نیرویی است که به انسان، به منظور کنترل خود از وارد شدن در تباهی ها و لغزش ها کمک می کند. بدیهی است، وقتی کاری در شرایطی ویژه و در زمان خود انجام می گیرد، آثار دلخواه را به دست می دهد. دوران کودکی نیز بهترین زمان برای سازندگی است. کودک برای تربیت، آمادگی کامل را دارد و هر تدبیری در تربیت او به کار گرفته شود، در دل و جان او نقش می بندد و به راحتی از میان نمی رود. اخلاق و ویژگی های ناشایست را که در بزرگسالی جزو شخصیت فرد شده، نمی توان به آسانی تغییر داد. حال آنکه یک نهال کوچک را می توان از حالت انحراف به راستی درآورد. بنابراین، دوران کودکی، بهترین دوره سازندگی و تربیت اخلاقی است.
بسیاری از والدین دوست دارند فرزندانی داشته باشند که مقید به موازین اخلاقی باشند. اما روشهایی که به کار می برند شاید روشهای نادرستی باشد که نتایج منفی را به دنبال می آورد. برای ایجاد رفتار اخلاقی باید نکاتی را در نظر گرفت.

مهمترین نکات برای ایجاد یک رفتار اخلاقی در کودکان

به ویژگیهای سنی کودکان توجه داشته باشید

مطابق با تحقیقات دقیقی که روانشناس بزرگ پیازو گلبرگ روی کودکان انجام داده اند به این نتیجه رسیده اند که اخلاق کودکان به شیوه های متفاوتی بروز می کند. و قواعدی کودکان سنین مختلف در رفتار اخلاقی خود به کار می برند، متفاوت است. آنها قضاوتهای اخلاقی متفاوتی دارند. اگر داستانی به یک کودک خردسال تعریف می کنیم به این صورت که پسری بطور اتفاقی ۱۵ فنجان را می شکند کار بدتری کرده است یا پسری که از روی لجبازی و عصبانیت هنگامی که مادرش در خانه نیست ۱ عدد فنجان را شکسته است؟ دیده می شود که کودکان کوچکتر پسری را که ۱۵ فنجان شکسته است را پسر بدتر می شناسند و معتقد کار و رفتار او بدتر از پسری بوده که از سر لجاجت یک شیئ فنجان را شکسته است
بتدریج که کودکان بزرگتر می شوند حدود ۱۲-۱۳ سالگی پسری را مقصر و رفتار او را بد می دانند که یک فنجان را شکسته ولی کار بد او عمدی و از سر لجاجت بوده است. بنابراین لازم است در آموزش رفتار اخلاقی به کودکان سطح اخلاقی و میزان درک آنها را از رفتار اخلاقی مدنظر داشته باشیم. اگر تلاش کنیم به یک کودک خردسال تفهیم کنیم که پسر دوم کارش بدتر بوده موفق نخواهیم شد

الگوی مناسبی برای فرزندان خود باشید

خانواده و در راس آن والدین مهمترین الگوها برای فرزندانشان هستند. بنابراین اگر می خواهند رفتاری را به کودکان خود آموزش دهند در مرحله اول باید خود نسبت به انجام آن رفتار تعهد داشته باشند. و به این تریتب الگوی مناسبی برای فرزندانشان باشند. فرزندان ما بویژه در سنین پایین بیشتر از راه مشاهده و همانندسازی یاد می گیرند تا از راه آموزش مستقیم بویژه این مساله در مورد ایجاد رفتارهای اخلاقی آنها اهمیت دارد. به جای اینکه درس اخلاق به آنها بدهیم ابتدا الگوی خوبی برای آنها باشیم
والدین اولین و مهم ترین الگو و معلم اخلاق کودکانشان هستند بنابراین مطمئن شوید به همان شیوه که از کودکتان انتظار دارید، رفتار می کنید. شما اولین و مهم ترین آموزگار اخلاقی کودکتان هستید. او با مشاهده انتخاب ها و واکنش ها و شنیدن حرف های روزمره شما، معیارهای اخلاقی را می آموزد. رفتارهای پدر و مادر در زندگی روزمره درس های اخلاقی مهمی به کمک می دهد. شما خودتان با خویشاوندان، دوستان، همسایگان و بیگانگان چگونه رفتار می کنید؟ چه فیلم هایی تماشا و کدام کتاب ها و برنامه های تلویزیونی را انتخاب می کنید؟ با تضادهای اخلاقی روزانه چه برخوردی دارید؟ مثلا در مورد تقلب فرزندتان، دروغ دوستش و مزاحمت همسایه چه واکنشی نشان می دهید؟ به رفتارهایی توجه کنید که می خواهید فرزندانتان در مورد آنها از شما سرمشق بگیرند. یکی از بهترین سوال هایی که در پایان هر روز می توانید از خودتان بپرسید، این است: «اگر من تنها سرمشق فرزندم برای تشخیص درست از نادرست باشم، او امروز چه چیزهایی یاد گرفته است؟»

باور و عقاید اخلاقی خود را بشناسیم

قبل از آنکه رفتارهای اخلاقی کودک را پرورش دهیم باید در مورد باورها و عقاید خود شناخت مناسب داشته باشیم. بنابراین در یک فرصت مناسب ارزشهایی که دارید را شناسایی کنید و سپس به دنبال روشهایی آموزش رفتار اخلاقی به کودک باشید. والدینی که کمک کردن به دیگران را جزو ارزشهای خود نمی دانند، نمی توانند این رفتار را در کودک پرورش دهند

در کمین فرصتهای مناسب باشید

آموزش رفتارهای اخلاقی در منزل مانند آموزش دروس در مدرسه نیست که ساعت و زمان و برنامه مشخصی داشته باشد. والدین برای ایجاد این رفتارها باید در کمین فرصتها باشند. در زندگی روزمره و در مدت زمانی که فرزندان با والدین به سر می برند فرصتهای زیادی پیش می آید که بتوان ذهن آنها را نسبت به مسائل اخلاقی آشنا ساخت. زمانی که مشغول یک فیلم اخلاقی هستید، زمانی که فرزند شما در مورد یک رفتار اخلاقی یا غیر اخلاقی همکلاسی اش صحبت می کند و... فرصتهایی از این قبیل هستند.

از کودکان خود انتظار رفتار اخلاقی داشته باشید

برخی از والدین با اینکه ارزشها و رفتارهای اخلاقی برایشان مهم است اما این توقع و انتظار را بنا به دلایلی که دارند به فرزندنشان منتقل نمی کنند.اگر انتظارات شما مطابق با سن اخلاقی فرزندانشان هست حتما آنها را از توقع خود مطلع سازید. والدینی که چنین توقعی از فرزندانشان فرزندان اخلاقی تری دارند.

زور و اجبار ممنوع

از استفاده روشهایی چون تحمیل رفتار اخلاقی، ایجاد محدودیت شدید، و زور اجبار خوددداری کنید. در صورتی که از این روشها استفاده کنید هر چند ممکن است رفتار اخلاقی را در فرزند خود مشاهده کنید، اما این رفتار در او درونی نمی شود و در فرصتهای که به دور از اجبار و تحمیل شما باشند خواسته خود را انجام خواهند داد نه رفتار اخلاقی را که شما به او دیکته کرده اید

رفتارهای اخلاقی را تقویت کنید

در هنگام مشاهده رفتار اخلاقی در فرزندتان نسبت به آن بی توجه نباشید. برخی از والدین انجام آن رفتار را عادی می دانند و واکنش لازم را نشان نمی دهند. این مساله ممکن است موجب دلسردی فرزندتان شود. برای تقویت و تداوم این رفتارها در فرزندان حتما به آنها تقویت دهید، تشویق کنید و توجه نمائید. در مقابل در صورت مشاهده یک عمل غیر اخلاقی واکنش مناسب نشان دهید. روشهایی درست تنبیه را به کار ببرید و به او تفهیم کنید کارش از نظر شما مردود است.

با رفتار نامناسب در مورد شخصیت فرزندتان قضاوت نکنید

وقتی یک عمل اخلاقی از فرزندتان می زند شخصیت او را بطور کلی زیر سوال نبرید. از رفتار او انتقاد کنید، نه از شخصیت او. او به هیچ وجه یک فرد غیر اخلاقی نیست. اما رفتار و واکنش نامناسب شما ممکن است بتدریج در او مشکلاتی را بوجود بیاورد. بنابراین از رفتار او ناراحت شوید نه از شخصیت او

برنامه عملی برای انجام رفتار اخلاقی تهیه کنید

فرزندان اگر به صورت عملی کاری انجام دهند بهتر یاد می گیرند. برای اینکار برنامه ای تهیه کنید و سعی کنید این کار را با کمک فرزندانتان انجام دهید و هر روزی که رفتار و عمل اخلاقی را انجام دهید. می توانید خودتان نیز با کلیه اعضا خانواده در این برنامه شرکت کنید

خداباوری را در فرزندانتان تقویت کنید

تکیه به قوانین و دستورات مذهبی عمل اخلاقی و انجام آن را تسهیل می سازد و موجب می شود فرد نیروی قویتری برای دوری از اعمال غیر اخلاقی داشته باشد. برای اینکار از همان دوران کودکی به تقویت خداباوری در کودک خود بپردازید و او را با مفاهم اولیه و بتدریج با مفاهیم عمیقتر آشنا کنید

با فرزندتان دربارهٔ ارزش ها و اعتقادهایتان صحبت کنید

پژوهش ها نشان می دهند والدینی که فرزندان با اخلاق پرورش می دهند، چنین رفتاری دارند. در پی موضوعات اخلاقی باشید و آنها را مطرح کنید.
از هر منبعی که در دسترس دارید، از اخبار و برنامه های تلویزیونی گرفته تا موقعیت هایی که در مدرسه، خانه و در میان دوستان پیش می آید، استفاده کنید و به فرزندانتان بگویید چه احساسی دربارهٔ این موارد دارید و چرا. مثلا می توانید وضعیتی را شرح دهید و بگویید: «اگر من در این وضعیت بودم، به این علت این حرف را می زدم» یا «اگر تو جای او بودی، چه می گفتی؟ به نظر تو رفتار آن شخص درست بود؟ چرا؟»

رابطه صمیمانه و محترمانه ای با فرزندان خود برقرار کنید

پژوهش ها نشان می دهند کودکان بیشتر از همه تحت تاثیر اشخاصی قرار می گیرند که بیشترین علاقه و احترام را برایشان قائل باشند. یکی از مطمئن ترین راه ها برای تقویت اخلاق در فرزندتان، برقراری رابطه ای صمیمانه و پر مهر با او است. کلید موفقیت آن است که توجه کنید این رابطه از دو سو محترمانه باشد، یعنی هم شما با محبت و احترام با فرزندتان رفتار کنید و هم او در مقابل به همین شیوه با شما رفتار کند.

رعایت اعتدال ضامن سلامت روانی کودک است

دوست داشتن افراطی و برآوردن نیازها، صرف نظر از خواسته ها و نیازهای کودک، او را لوس می کند. این مساله باعث می شود کودکان در اولین مراحل رشد اخلاقی بر اساس فردگرایی خودخواهانه مغرور شوند. از سوی دیگر، محدودیت زیاد کودک را دچار احساس کم ارزشی و خویشتن دار نبودن می کند.

هر روز اصول اخلاقی را اولویت بندی کنید

کودکان با خواندن اصول اخلاقی در متن کتاب ها یاد نمی گیرند چگونه افرادی با اخلاق بشوند، بلکه با انجام کارهای خوب، آنها را می آموزند. اصول اخلاقی باید به زندگی روزمره کودکان وارد شود تا آنها را برای خودشان درونی کنند. این اتفاق فقط زمانی می افتد که والدین دائم بر اهمیت فضیلت ها تاکید و بچه ها رفتارهای اخلاقی را تمرین کنند.

زمانی که کودک را از کاری نهی می کنیم دلایل این نهی را برای او توضیح دهیم زیرا

اول آنکه او را به معیارهای اخلاقی متعهد می کنیم . دوم آنکه در مواقعی می توانیم همدلی را به او بیاموزیم و از اجرای قوانین خشک و غیر قابل انعطاف خودداری نماییم. سوم آنکه زمینه را برای پذیرش بیشتر این امور برای کودک فراهم می کنیم. و حال آنکه تهدید و تنبیه با ایجاد اضطراب درونی مسیر را برای تفکر و درونی سازی اخلاق فراهم نمی سازد.

به شکل گیری وجدان اخلاقی در کودکان توجه کنیم

همه نظریه های رشد اخلاقی تصدیق می کنند که وجدان در اوایل کودکی به تدریج شکل می گیرد. پدر و مادر به عنوان مربیان آموزشی برای کودک می توانند به رشد اخلاق کمک کنند. به این صورت که در ابتدا می توانند با امر و نهی های خود خوب و بد را مشخص کنند. کودک به دلیل محبوب بودن نزد والدین و یا کنترل بیرونی سعی دارد تا این اصول مقرر شده اخلاقی را رعایت کند اما به تدریج این معیارها می توانند درونی شود و توسط انگیزه های درونی و وجدان کنترل گردد. دیدگاه های مختلف روانشناسی هر یک علل خاصی را برای برانگیختن یک رفتار خوب مطرح می کنند. برخی انگیزه رفتار خوب را از طریق همانندسازی با والد یا الگویی که مورد پذیرش است توجیه می کنند. برخی معتقدند که رفتارهای خوب در کودک با پیامدهای مثبتی روبرو میشود بنابراین پیامد های مثبت می توانند عوامل برانگیزاننده باشند برای تکرار رفتار مطلوب و برخی دیگر اعتقاد دارند که کودکان با رشد توانایی استدلال در مورد مفاهیم مثبت، رفتارهای مطلوب را افزایش می دهند تهدید و تنبیه با ایجاد اضطراب درونی مسیر را برای تفکر و درونی سازی اخلاق فراهم نمی سازد. مهم این است که در تربیت اخلاقی باید علاوه بر تفهیم رفتار مثبت از روش های مناسب نیز استفاده کنیم تا وجدان شکل بگیرد و اخلاق ثبات پیدا کند. پدر و مادری که مرتباً با روش های تنبیهی و یا محروم سازی سعی دارند تا ارزش های اخلاقی را نهادینه کنند باید متوجه باشند که در آینده ای نزدیک نه تنها وجدان و احساس گناه و اخلاق مداری شکل نمی گیرد بلکه کودک از طریق الگوبرداری یاد می گیرد که بعد از صدمه زدن به دیگران کمتر احساس گناه کنند. در مقابل نوع خاصی از انضباط به نام القاء به شکل گیری وجدان کودک کمک می کند

الگوهای مناسبی برای تاثیرگذاری و درونی کردن اخلاق در کوکان جستجو کنیم

روان شناسان سه نوع ویژگی را برای الگوهای موثر و موفق ذکر می کنند

صمیمیت

پدران و مادرانی که گرم و عاطفی هستند و ابراز عواطف دارند و با هیجانات فرزندشان همراهند بیشتر می توانند تاثیرگذار باشند

تطابق رفتار با گفتار

زمانی فرزندان ما به گفتارها و اوامر و نواهی ما عمل می کنند که با رفتار ما منطبق باشد. در غیر این صورت آنها مسیری را انتخاب می کنند که آسان تر است و آن سرمشق گیری از اعمال و رفتارهای والدین است

شایستگی

کودکان کسی را برای الگوگیری انتخاب می کنند که شایستگی داشته و تاثیرگذارتر باشد. به همین دلیل در خانواده هایی که والدین از اقتدار لازم (نه دیکتاتور) برخوردارند نیازها را درک می کنند مهربان هستند اما با قاطعیت رفتار می کنن، فرزندان راحت تر یاد می گیرند وقدرت پذیرش بیشتری دارند. اما فرزندان در خانواده های دیکتاتور و یا سهل گیر بیشتر به همسالان با الگوهای تربیتی متفاوت روی می آورند.

منبع: وبلاگ فیلوسوفس - تاریخ برداشت: 95/06/02

بازگشت به تربیت اسلامی فرزندان