فرهنگ مصادیق:انتظار

انتظار

کتب مرتبط

ردیف	عنوان

مقالات مرتبط

ردیف	عنوان

مصادیق مرتبط

ردیف	عنوان

چندرسانه ای مرتبط

ردیف	عنوان

مرتبطه ای بوستان

ردیف	عنوان

نرم افزارهای مرتبط

ردیف	عنوان

پایگاه های اینترنتی مرتبط

ردیف	عنوان

نویسنده:صالح دیانت
تهیه و تدوین : پژوهشکده امر به معروف و نهی از منکر قم-21-12-95
کلید واژه: انتظار، دعا، غیبت، قائم، امام عصر، ظهور، حکومت جهانی

مقدمه

ظهور منجی، اندیشه‌ای جهانی است که بشر را بر محور آینده‌ای بهتر گرد می‌آورد. فارغ از آنچه دیگران به عنوان منجی بدان امید بسته‌اند، امّت اسلامی براساس آموزه‌های نبی مکرم اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) مصداق منحصر منجی را وجود مبارک مهدی (عج) می‌دانند.
انتظار پیروان اهل بیت (علیهم السلام) با انتظار دیگران تفاوتی عمیق دارد، چون فرقه ناجیه در انتظار طلوع شمسِ موجودِ مستور است و دیگران منتظر ستاره معدوم. تفاوت معنی انتظار در دو طیف مزبور، همان فاصله میان موجود و معدوم است که نمی‌توان مرز آن را تحدید کرد.
انتظار به عنوان یکی از ضروریات اعتقادی – سیاسی مذهب ماست؛ چرا که ریشه در اعتقاد به امامت دارد. نقل است که حضرت جوادالائمه(علیه‌السلام) فرمود: «قسم به خدایی که محمدصلی الله علیه و آله و سلم را به پیامبری برگزید و امامت را به ما اختصاص داد، اگر تنها از عمر دنیا یک روز باقی باشد، خدای تعالی آن روز را به قدری طولانی می‌کند که قائم ما ظهور و خروج کند و آن گونه که زمین از ظلم و جور پر شده است، آن را از عدل و قسط پر گرداند!»
اگر انتظار به معنی واقعی کلمه تحقق یابد، بذر معروف‌های زیادی را می‌کارد و ریشه منکرهای بیشماری را می‌خشکاند. همانگونه که در ادامه خواهید خواند، انتظار از یک منظر معروف فردی و از سوی دیگر معروفی اجتماعی است.

معروف بزرگ، انتظار فرج

انتظار امام عصر (عج)، همه برنامه‌ها و سیاست‌ها را تغییر می‌دهد. تنظیم یک راهبردی دقیق برای آمادگی عمومی و رویارویی با دشمنان در دستور کار همه ما قرار می‌گیرد.

امید به حیات فرهنگی و فکری

احیای فرهنگ انتظار، «اصلاحات» از منشا سالم، حقیقی و فراگیر را مبتنی بر «عدالت حقیقی» ممکن می‌سازد و جوامع مسلمین را از سوء استفاده از این واژه‌ها در امان نگه می‌دارد.

آمادگی

انتظار و و منتظر واقعی شدن موجب آماده گردیدن در ساحت‌های گوناگون برای عصر ظهور می‌شود. اگر مباحث مهدویت در زمان غیبت مطرح نشود بی گمان فرهنگ انتظار و زمینه سازی برای ظهور به فراموشی سپرده خواهد شد؛ و درنتیجه ظهور منجی به تاخیر خواهد افتاد.

تهدید از سوی دشمن

درصورتی که از مباحث مهدوی سخنی به میان نیاید، دشمنان بیش از پیش به تخریب باورها و به انحراف کشیدن عقائد دست خواهند زد. تا جایی که با راه اندازی شبکه‌ها، کانال‌ها و تارنماها در فضای مجازی، چیزی از باورهای صحیح باقی نخواهد ماند. به علاوه افرادی که به دنبال شناخت اندیشه‌های صحیح هستند برای تحقیق منبع قابل اعتمادی را نخواهند یافت.

سم زدایی و نقد باورهای نادرست

اینگونه نیست که باور همه انسانها نسبت به مهدویت، باوری عاری از بیماری باشد. بی شک تلاش‌های دشمنان در اندیشه‌ها بی تاثیر نبوده؛ که باید به نحو احسن و نیکو حق را بیان و آثار شوم آن دسیسه‌ها را از بین برد.

ایجاد انگیزه برای اصلاح خود

طی سالهای گذشته برخی از دستگاه‌های فرهنگی برای اصلاح جامعه به تلاشهایی دست زده‌اند؛ ولی از آنجایی که این فعالیت‌ها با رویکرد «مصونیت از بیرون» بوده نتیجه قابل توجهی نداشته و چون ضمیر مردم آمادگی پذیرش و اصلاح نداشته حتی به نوعی مقابله منفی نیز روی آورده‌اند!
از بستر همین رویکرد، فوتبال اسلامی، فیلم اکشن اسلامی و... سر برآورده‌اند. ما در این سالها در واقع با «اسلامیزه» کردن برنامه‌هایی که زیرساخت غیر دینی داشته‌اند، شئونات مختلف دنیای غرب را به امید در امان نگه داشتن مردم از ابتذال ترویج داده‌ایم. درحالی که اگر رویکرد مذکور را به «مصونیت درونی» تغییر می‌دادیم، شرایط از آنچه هست بهتر بود. و طرح مباحث مهدویت یکی از راه کارهای ایجاد مصونیت درونی است.

مکلف بودن به انتظار قیام امام (عج)

یکی از ضروریات مذهب امامیه انتظار فرج است. این مساله از فروع مساله مهدویت و امامت به شمار می‌رود. در روایات به انتظار فرج امر شده است؛ برای نمونه از امیرمومنان علیه السلام نقل است که فرمودند: «در انتظار فرج باشید و از رحمت خدا نومید مشوید؛ زیرا محبوبترین کارها نزد خداوند عزّوجلّ انتظار فرج است.»

معنای انتظار

در تبیین معنی حقیقی انتظار، روایات متعددی هست؛ از آن جمله روایتی است که ابوبصیر از حضرت صادق(علیه‌السلام) چنین نقل می‌کند: «لَیُعِدَّنَ أَحَدُکُمْ لِخُرُوجِ الْقَائِمِ وَ لَوْ سَهْماً» بر این اساس آن که بخواهد به واقع منتظر وجود مبارک آن حضرت باشد، لازم است خویشتن را مهیا سازد، اگرچه با آماده کردن یک تیر باشد.
تأمل در این روایت شریف می‌فهماند که انسان تا مرد میدان جهاد و مبارزه نشود، نمی‌تواند خویشتن را در زمره منتظران راستین آن حضرت بداند. در عرصه جهاد علمی، مسلح شدن به سلاح قلم و سخن و در عرصه عملی تجهیز به اسلحه رزم و آموختن شیوه‌های نوین آن، لازمه انتظار حقیقی است، حال آن که به سلاح مناسب دو عرصه مسلح شود به اجر هر دو جهاد نایل می‌شود.

انواع انتظار

انتظار فرج دو گونه است: انتظاری که سازنده و نگهدارنده، تعهدآور و تحرک بخش است، به گونه‌ای است که می‌تواند نوعی عبادت شمرده شود؛ و انتظاری که گناه، ویرانگر و فلج کننده است و باید نوعی «اباحیگری» محسوب گردد.
این دو نوع انتظار فرج، معلول دو نوع برداشت از ظهور عظیم مهدی موعود است؛ و این دو نوع برداشت به نوبه خود از دو نوع بینش درباره تحولات و انقلاب‌های تاریخی ناشی می‌شود.

الف) انتظار ویرانگر

برداشت قشری از مردم از مهدویّت و قیام و انقلاب مهدی موعود این است که صرفاً ماهیت انفجاری دارد؛ تنها از گسترش ظلمها ناشی می‌شود؛ نوعی سامان یافتن است که معلول پریشان شدن می‌باشد. آنگاه که حق و حقیقت هیچ طرفداری نداشته باشد، این انفجار رخ می‌دهد و دست غیب برای نجات حقیقت- نه اهل حقیقت، زیرا حقیقت طرفداری ندارد- از آستین بیرون می‌آید. بنابراین هر اصلاحی محکوم است، زیرا هر اصلاح یک نقطه روشن است؛ تا در صحنه اجتماع نقطه روشنی هست دست غیب ظاهر نمی‌شود. از اینرو بهترین کمک به تسریع در ظهور و بهترین شکل انتظار، ترویج و اشاعه فساد است!

ب) انتظار سازنده

شهید مطهری ره در این زمینه می‌نویسد: «از آیات قرآن استفاده می‌شود که ظهور مهدی موعود حلقه‌ای از حلقه‌های مبارزه اهل حق و اهل باطل است که به پیروزی نهایی اهل حق منتهی می‌شود. سهیم بودن یک فرد در این سعادت موقوف به این است که آن فرد عملاً در گروه اهل حق باشد.
در یکی از آیات می‌فرماید: «وَعَدَ اللَّهُ الَّذینَ امَنوا مِنْکُمْ وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ لَیَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِی الْارْضِ کَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذینَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَ لَیُمَکِّنَنَّ لَهُمْ دینَهُمُ الَّذِی ارْتَضی لَهُمْ وَلَیُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ امْناً یَعْبُدونَنی لایُشْرِکونَ بی شَیْئاً ...»
حدیث معروف که می‌فرماید: «یَمْلَأُ اللَّهُ بِهِ الْارْضَ قِسْطاً وَ عَدْلًا بَعْدَ ما مُلِئَتْ ظُلْماً وَ جَوْراً» نیز دلیل دیگری بر معنای دوم انتظار است. در این حدیث نیز بر روی ظلم تکیه شده و از گروه ظالم سخن می‌گوید که مستلزم وجود گروه مظلوم است و می‌فهماند که قیام مهدی برای حمایت مظلومانی است که شایسته حمایت هستند.
بدیهی است که اگر گفته شده بود: «یَمْلَأُ اللَّهُ بِهِ الْارْضَ ایماناً وَ تَوْحیداً وَ صَلاحاً بَعْدَ ما مُلِئَتْ کُفْراً وَ شِرْکاً وَ فَساداً» مستلزم این نبود که لزوماً گروهی مستحق حمایت وجود داشته باشد. در آن صورت استنباط می‌شد که قیام مهدی موعود برای نجات حقِ از دست رفته است نه برای اهل حق ولو به صورت یک اقلیت.»
انحرافهای که پیرامون مهدویت به وجود آمده ناشی از بیگانه بودن با آیات و روایات اهل بیت علیهم السلام است. روایات انتظار را – نه به معنی چشم به در دوختن – که به عنوان یک عمل معرفی می‌کنند.
برخی از نویسندگان برای انتظار مراتب مختلفی قائلند و آن را به سه دسته عامیانه، عالمانه و عارفانه تقسیم می‌کنند. یعنی هرکسی با توجه به بلندای معرفتش نسبت به امام عصر عج، به نوعی به چشم انداز ظهور می‌نگرد. و انتظار ظهور ولیّ الهی، یک معروف بزرگ اعتقادی، فرهنگی است که در سازندگی فرد و جامعه اثر آفرین است.
مراد از غیبت امام عصر (عجل الله تعالی فرجه الشریف)
برای غیبت دو معنا مفروض است:
۱- مراد، غیبتِ «شخص» امام عصر عج است: یعنی ایشان از چشم انسانها دور است و کسی حضرت را نمی‌بیند.
۲- مرا، غیبتِ «عنوان و شخصیت» ایشان است: یعنی حضرت در میان مردم زندگی می‌کند و آنها ایشان را می‌بینند ولی کسی او را نمی‌شناسند. یعنی عنوانِ امام بودن او را نمی‌دانند.
براساس برخی روایات غیبت امام زمان عج از نوع دوم می‌باشد. جناب محمد بن عثمان ره که یکی از نائبان امام عصر عج در زمان غیبت صغری است می‌فرماید: به خدا سوگند صاحب الامر هر ساله در مراسم حج شرکت می‌کند. مردم را می‌بیند و آنها را می‌شناسد. مردم نیز او را می‌بینند ولی او را نمی‌شناسند.
غیبت حضرت در مقابل «ظهور» است نه در برابر «حضور». یعنی ایشان ظاهر نیستند هرچند حاضر می‌باشند.

وظایف منتظران

یکی از منابع مهم برای شناخت وظایف منتظران، دعای ندبه و دعای «اَللهُمَّ ارزُقنَا تَوفِیقَ الطَّاعَۀ» می‌باشد که به حضرت صاحب عج منسوب است. این عبارات اگرچه در قالب دعا هستند ولی در واقع سیمای یک منتظر واقعی را ترسیم می‌کنند. دقت در بندهای این دعا را به عهده خوانندگان می‌گذاریم و دسته‌ای دیگر از وظایف منتظران را تقدیم می‌کنیم :

شناخت و معرفت امام

معرفت امام هم شامل نام و نسب می‌شود و هم شامل اوصاف و ویژگی‌ها و هم اهداف و برنامه‌ها را دربرمی گیرد. دعای نورانی امام صادق علیه‌السلام نخستین وظیفه انسان اهل انتظار را تبیین می‌کند: «اللَّهُمَّ عَرِّفْنِی نَفْسَکَ فَإِنَّکَ إِنْ لَمْ تُعَرِّفْنِی نَفْسَکَ لَمْ أَعْرِفْ نَبِیَّکَ. اللَّهُمَّ عَرِّفْنِی رَسُولَکَ فَإِنَّکَ إِنْ لَمْ تُعَرِّفْنِی رَسُولَکَ لَمْ أَعْرِفْ حُجَّتَکَ. اللَّهُمَّ عَرِّفْنِی حُجَّتَکَ فَإِنَّکَ إِنْ لَمْ تُعَرِّفْنِی حُجَّتَکَ ضَلَلْتُ عَنْ دِینِی » یعنی بارالها! خود را بمن بشناسان که اگر خود را بمن نشناسانی پیغمبرت را نخواهم شناخت، خداوندا! پیغمبرت را بمن بشناسان که اگر پیغمبرت را بمن نشناسانی حجت تو را نخواهم شناخت. خدایا! حجت خود را به من بشناسان، که اگر حجت خود را بمن نشناسانی از مسیر دین گمراه خواهم شد!
شناخت امامت و امام، اولین وظیفه مؤمن اهل انتظار است، که بر اساس معرفت توحید و شناخت نبوّت استوار می‌گردد. وقتی دانستیم پیامبر خلیفه خداوند است و بر اساس امر و وحی او سخن می‌گوید، آن گاه می‌بایست امام را در پرتو معرفت پیامبر بشناسیم، وگرنه می‌پنداریم مسئله امامت را می‌توان تحت لوای سقیفه به سامان رسانید.
شناخت امام به حدّی ضرورت دارد که در روایات امام عسکری (علیه السلام) آمده است: «هر کس بمیرد و فرزندم (امام زمان عج) را نشناسد، به مرگ جاهلی مرده است»

اطاعت از نائبان امام علیه السلام

عصر غیبت، دوران پنهان زیستی امام و عدم دسترسی به او است؛ در این صورت برای اخذ احکام و تعالیم دینی و عمل به وظایف و تکالیف سیاسی، اجتماعی و عقیدتی، باید به نائبان عام آن حضرت مراجعه کرد و به ولایت و رهبری آنان گردن نهاد. فقها و علما، به عنوان جانشینان امام معصوم علیه السلام، راهبران جامعه و هادیان امت و محل رجوع مردم هستند و احکام دینی را با اجتهاد و تفقه خود، به آنان ابلاغ می‌کنند. شخصی به نام اسحاق بن یعقوب می‌گوید: «از محمد بن عثمان عَمری (که از نائبان خاص امام عصر عج بودند) درخواست کردم نامه‌ام را -که حاوی پرسشهایی بود- به محضر امام زمان (عج) برسانند تا ایشان پاسخ دهند. حضرت در نامه‌ای به خط خودشان برایم نوشتند: ... در رویدادها (یی که احکامش را نمی‌دانید) به راویان حدیث ما مراجعه کنید (تا حکم آنها برایتان روشن شود)؛ چرا که ایشان حجت من بر شما هستند و من هم حجت خدا بر آنان.»

ثبات قدم در دین داری

پیروی از پیشوایان معصوم، اجرای حدود الهی، حق مدار ماندن، تقویت ایمان و اعتقاد و داشتن ثبات قدم در دین داری، گرفتار نیامدن در دام بدعت‌ها و انحرافات و ... از بایسته‌های اساسی عصر غیبت است.
در روایات هشدرهای تکان دهنده‌ای وجود دارد مبنی بر اینکه آزمایش‌های الهی باعث می‌شود انسانهایی غربال شده و دچار سقوط شوند. فردی به امام باقر علیه السلام عرض می‌کند: فرج شما (اهل بیت) کی خواهد بود؟ امام پاسخ می‌دهد: فرج ما ابداً رخ نخواهد داد تا اینکه غربال شوید، سپس غربال شوید، سپس غربال شوید! تا خدای متعال ناخالصی را از بین ببرد و صفا و خلوص را باقی گذارد.

پرهیزکاری و خودسازی

یکی از وظایف و بایسته‌های مهم منتظران، چنگ زدن به مکارم اخلاقی است. تقوا داشتن و پاکی روح مهمترین وظیفه یک مومن است؛ چرا که بدون آن هیچ عملی پذیرفته نخواهد شد!
تقوا از دو جهت برای فرد منتظر ضروری است. اول اینکه وظیفه اوست و خدای متعال او را به داشتن تقوا فرمان داده است. و دوم اینکه تقوا موجب بصیرت و تشخیص حق از باطل است که در مسیر انتظار مرکبی راهور به شمار می‌آید.
منظور از تقوا و خدا ترسی، رعایت کامل حقوقی است که خدای سبحان بر عهده ما گذاشته است. این حقوق به طور کلی به حقّ الله، حقّ الناس و حقّ النفس تقسیم می‌شود.

اظهار محبّت و مودّت و اشتیاق

علاقه دیدار یار و اظهار شیدایی به محبوب، از ویژگی‌های بارز منتظران است. البته این مهرورزی دو طرفه است؛ زیرا امام معصوم نیز شیعیان و یاران خود را دوست دارد: «امام همدم و رفیق، پدر مهربان و برادر دلسوز و [همانند] مادری نیکوکار با طفل خود می‌باشد».
پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم درباره لزوم دوستی حضرت مهدی (عج) می‌فرماید: «هر کس دوست دارد خدا را ملاقات کند؛ در حالی که ایمانش کامل و اسلامش نیکو باشد، پس باید دوستدار حضرت حجّت، صاحب الزمان باشد».

صبر و استقامت

در روایات زیادی به صبر و بردباری در این دوران توصیه شده و برای منتظران صابر، پاداش‌هایی بیان گشته است. امام صادق (علیه السلام) می‌فرماید: «وَ دِینُهُمُ ... انْتِظَارُ الْفَرَجِ بِالصَّبْر» ؛ « انتظار فرج با صبر و شکیبایی از آیین امامان است». صبر بر این سختی ویژگی عاشقانی است که دوری حضرت برایشان نفس گیر گشته و حیات خود را در ظهور پر برکت ایشان می‌بینند. و این توفیق شامل هرکسی نخواهد شد.
پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم به مسلمانان صدر اسلام فرمود: «بعد از شما قومی خواهد آمد که پاداش هر یک از آنها برابر پاداش پنجاه نفر از شما است». گفتند: ای رسول خدا! ما در حضور شما، در بدر و احد و حنین شرکت کردیم و قرآن در میان ما نازل شد! [چگونه آنها از ما برترند؟] فرمود: «اگر آنچه بر آنها روی خواهد داد، بر شما روی می‌داد؛ شما نمی‌توانستید همانند آنها صبر و شکیبایی کنید» و نیز در جای دیگری فرمود: «... برادران من کسانی اند که در آخرالزمان می‌آیند و ندیده، به من ایمان می‌آورند ... استقامت هر یک از آنها در دین خود، از کندن خارهای گَوَن در شب تاریک و به دست گرفتن آتش گداخته، سخت تر است. آنها مشعل‌های هدایت اند که خداوند آنان را از فتنه‌های تیره و تار، نجات می‌بخشد»
امام حسین علیه السلام نیز در این باره می‌فرماید: «... امام قائم غیبتی دارد که گروهی در آن به شک می‌افتند و دیگران بر دین ثابت می‌مانند مورد آزار قرار می‌گیرند... . کسی که در زمان غیبت او در مقابل آزار و تکذیب، استقامت کند، مانند مجاهدی است که در حضور رسول خدا شمشیر زده‌اند».

خلوت گزیدن

از آنجایی که در آخرالزمان فتنه‌ها و آسیب‌های اجتماعی بیش از هر زمان دیگری خواهد بود، مومن منتظر گرچه وظایفش را به خوبی انجام می‌دهد، اما نسبت به آنچه که وظیفه او نیست و از محدوده توانش بیرون است کناره گیری می‌کند. در روایتی از امام رضا علیه السلام می‌خوانیم: « زمانی فرا می‌رسد که عافیت و سلامت در آن ده بخش دارد. نُه بخش آن در دوری از مردم است و یکی در سکوت!» البته این کناره گیری در راستای انس بیشتر با امام زمانش خواهد بود نه به هدف فرار از صحنه جهاد فرهنگی.

پیوند با امام

به طور کلی هر انسانی دارای سه مرتبه وجودی (افکار، صفات و اعمال) است. اگر کسی بخواهد به انسان دیگری نزدیک شود، چاره‌ای ندارد جز اینکه بکوشد نوع باورها، صفات و رفتار خود را به ایشان نزدیک سازد تا از این طریق شیعه و پیرو واقعی او باشد. انتظار راستین، انتظار و اعلام تشنگی برای پیوستن به اردوگاه نیروهای ولیّ عصر (عجّل الله تعالی فرجه) می‌باشد.
امام باقر علیه السلام در تفسیر آیه «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَ صابِرُوا وَ رابِطُوا» فرمود: «اصبروا»، یعنی بر ادای واجبات صبر کنید و «صابروا»، یعنی بر اذیّت دشمنان شکیبا باشید و «رابطوا»، یعنی با امام خود، مهدی منتظَر (عج) رابطه ناگسستنی داشته باشید. در ادامه برخی از نشانه‌های محبت و انتظار امام را بیان می‌کنیم:
۱- صدقه دادن برای سلامتی آن حضرت از اوصاف منتظران و دوستداران حقیقی ایشان است.
۲- نکوداشت روزهای منسوب به آن حضرت؛ مانند نیمه شعبان و اعیاد چهارگانه اسلامی: فطر، قربان، غدیر و جمعه.
۳- آغاز کردن هر روز با سلام به پیشگاه امام علیه السلام؛ منتظران امام مهدی (عج) در آغاز هر روز و در تعقیب نماز صبح، سلام به مولای خود را فراموش نمی‌کنند و متناسب با فرصت وقت، یکی از زیارت‌ها یا دعاهای مربوط به ایشان را می‌خوانند.
۴- اعمالی چون قرائت قرآن، حج، زیارت بارگاه ائمه علیهم السلام و هر کار خیر دیگری را می‌توان به نیابت از آن حضرت به جای آورد. سید ابن طاووس در کشف المحجه سفارش می‌کند: «انجام این کارها سبب می‌شود که آن حضرت به انسان توجّه فرماید و به او احسان کند»

بصیرت و دشمن شناسی

بصیرت، از مهمترین لوازم هر کاری به شمار می‌رود. اگر کسی بدون این لوازم کاری آغاز کند نه تنها به مقصد نمی‌رسد؛ بلکه از مسیر دور می‌شود. مساله انتظار هم از این قاعده مستثنا نیست؛ چرا که دشمنانِ قسم خورده در مسیر منتظران دامهایی گذاشته‌اند که بدون داشتن بصیرت گذر از آنها ناممکن خواهد بود.
کسانی که در راستای تحقق ظهور صاحب الامر (عجل الله تعالی فرجه الشریف) گام برمی دارند، به خوبی می‌دانند که مساله تشخیص وظیفه امری بسیار حیاتی و گاهی دشوار است. آیات و روایاتی که بر بصیرت، اندیشیدن و مشورت دلالت دارند به خوبی این گفته را اثبات می‌کنند.
چه بسا نداشتن بصیرت در تشخیص وظیفه، سنگ بزرگی در مسیر ظهور و آبی در آسیاب دشمن باشد. منتظران واقعی بقیه الله (عج) می‌باید «اولوا الالباب، اولوا البصائر و اولوا الابصار» باشند.
فرقه‌های منحرفی مثل بهائیت همین مدعیان دروغین بوده‌اند که ابتدا خود را به امام زمان عج نسبت می‌دهند و سپس آرام آرام به جایی می‌رسند که خود را به عنوان امام عصر و پیامبر مبعوث معرفی می‌کنند. کسانی که از بصیرت و تعقل کافی برخوردار نیستند گرد آنها جمع می‌شوند.
عقل، قوی‌ترین ابزار بلکه حجت خداوند بر بندگان است. همان طور که ابن سِکّیت از امام رضا (علیه‌السلام) پرسید در اوضاعی که مدعیان امامت، خلافت و ولایت بسیارند، حجت خدا بر مردم چیست؟ امام رضا (علیه‌السلام ) فرمودند: «عقل، تا به وسیله آن افراد راستگو از افرادی که به خدا دروغ می‌بندند شناخته شوند». آن گاه ابن سکیت امام هشتم (علیه‌السلام) گفت: هذا وَاللهِ هُوَ الجَوَاب!

دعا برای فرج

شخصی به نام اسحاق بن یعقوب برای امام زمان عج نامه‌ای نوشت. حضرت در ضمن پاسخ به او سفارش کردندکه: برای تعجیل فرج بیشتر دعا کنید؛ چرا که آن [زیاد دعا کردن یا آن فرج] فرج شماست.
در کتب دعایی مانند مفاتیح الجنان و مفاتیح نوین، دعاهای فراوانی ذکر شده است که هرکدام به نوعی با امام زمان عج پیوند دارد. برخی از زبان مبارک خودشان است و برخی در مدح و ثنای ایشان می‌باشد. خواندن این دعاها موجب استحکام پیوند ما با صاحبمان خواهد بود.

وظایف اجتماعی و انتظار

۱- تطبیق سیاست‌ها با اهداف امام زمان عج .
۲- تربیت مدیران مومن و متعهد: برای یاری امام.
۳- ایجاد صندوق‌های قرض الحسنه جهت کارهای فرهنگی و نظامی در راستای یاری مومنان.
۴- تامین اقتصادی موسسه‌ها و بنیادهای مرتبط با مساله مهدویت.
۵- حفظ یکپارچگی و اتحاد شیعیان و پای بندی به عهدشان با امام زمان (عج) : زیرا هرگونه اخلال در صفوف متحد منتظران، منافی با وظایف دینی آنان و کمک به دشمنان آن حضرت است.
امام (عج) در توقیع معروف خود به شیخ مفید (ره) می‌نویسد: «اگر شیعیان ما- که خداوند به اطاعت خویش موفقشان بدارد- در وفا به پیمانی که با ما دارند، یکپارچه می‌شدند، هرگز از میمنت ملاقات ما محروم نشده و ظهور ما به تأخیر نمی‌افتاد و البته سعادت حضور در محضر ما، با معرفتی حقیقی هر چه زودتر نصیبشان می‌شد»

تعالی فرهنگ، شهامت و شجاعت

با رشد جامعه اسلامی در فرهنگ، خردورزی، شجاعت، شهامت و مدیریت، زمینه ظهور حجت مطلق الهی فراهم می‌گردد. به فرموده امام باقر(علیه‌السلام) شجاعت، صلابت و نفوذ در اجرای احکام الهی از ویژگی‌های یاران وجود مبارک امام زمان(عج) است.
تعالی سطح فرهنگ، تعقل و فهم عمومی، نخستین زمینه لازم جهت ظهور ولی مطلق خداست و انتظار فرج به معنای کمک به این اهداف مقدس است.

ساماندهی نظامی

امام صادق علیه السلام فرموده است: «هر یک از شما باید برای خروج حضرت قائم [سلاحی ] مهیّا کند- هر چند یک تیر باشد- خدای تعالی هرگاه بداند کسی چنین نیتی دارد، امید آن است که عمرش را طولانی سازد تا آن حضرت را درک کند [و از یاران و همراهانش قرار گیرد]» کسی که قصد جهاد می‌کند باید خود را آماده کند. قرآن مجید نیز می‌فرماید: «وَ لَوْ أَرادُوا الْخُرُوجَ لَأَعَدُّوا لَهُ عُدَّهً وَ لکِنْ کَرِهَ اللَّهُ انْبِعاثَهُمْ فَثَبَّطَهُمْ وَ قیلَ اقْعُدُوا مَعَ الْقاعِدینَ.»
پس برای ظهور حضرت مهدی (عج) و یاری آن حضرت، باید در هر لحظه‌ای آماده بود و خود را مهیّا نگه داشت و این شامل آمادگی نظامی، جسمانی و ... می‌شود؛ اما مهم تر از همه آمادگی فکری، علمی و سیاسی در عصر غیبت است.
قرآن کریم در این باره می‌فرماید: « هر نیرویی در قدرت دارید، برای مقابله با آنها [دشمنان ]، آماده سازید! و (همچنین) اسبهای ورزیده (برای میدان نبرد)، تا به وسیله آن، دشمن خدا و دشمن خویش را بترسانید! و (همچنین) گروه دیگری غیر از اینها را، که شما نمی‌شناسید و خدا آنها را می‌شناسد! و هر چه در راه خدا (و تقویت بنیه دفاعی اسلام) انفاق کنید، بطور کامل به شما بازگردانده می‌شود، و به شما ستم نخواهد شد!»
منتظران هم خود باید «منتظِر» بمانند و هم دیگران را به این آگاهی برسانند. یکی از ابعاد زمینه سازی، بیدار سازی مردم نسبت به فرهنگ انتظار و واقعه ظهور است.

آثار انتظار

تخلق به فضائل نفسانی

آن که به راستی امام خویش را موجود می‌داند و او را مظهر «وَ قُلِ اعْمَلُوا فَسَیَرَی اللَّهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ وَ الْمُؤْمِنُونَ» می‌شناسد، همواره خویش را در محضر خلیفه الهی می‌داند، همان گونه که حضور خدای سبحان را در مرتبه‌ای بالاتر ادراک می‌کند. آن گاه بر اساس آموزه‌های اساسی قرآن در محضر خدای سبحان و خلیفه او حیا پیشه می‌کند و از درون و برون، خود را در مشهد حق و امام خویش دیده، و از زشتی‌ها و معاصی دوری می‌کند. چنین انتظاری موجب تنزیه روح او شده، قلبش را نورانی می‌سازد.

استحقاق نگاه تشریفی اهل بیت علیهم‌السلام

آن که منتظر راستین امام عصر(عج) است، بر اثر تخلق به اخلاق الهی گرد حرام نمی‌گردد و جانش به گَرد معصیت غبار نمی‌گیرد. و چون چنین کند، مطلوب مولای خویش را به انجام رسانیده و مستحق عنایت خاص و نگاه تشریفی امام خویش و سایر عترت طاهره (علیهم‌السلام) خواهد شد.

شکوفاسازی اندیشه‌ها

شکوفایی اندیشه انسان‌ها از برترین برنامه‌های وجود مبارک امام عصر(عج) است، همان گونه که در بسیاری از روایاتِ ظهور حضرتش به اوج گرفتن سطح آگاهی در عصر ظهور تصریح شده است.

ورود به جایگاه رفیع «منّا اهلَ البَیت»

مقام والای عترت طاهره که همان «مقام محمود عند الله» است، از بالاترین مراتب تقرب به خدای سبحان و آرزوی هر مؤمن صاحب معرفتی است. گرچه استقرار در رتبه عترت طاهره علیهم‌السلام میسور و مقدور افراد عادی نیست اما هرکسی به اندازه همت و توفیقی که دارد می‌تواند به مراتبی از آن دست یابد؛ چنانچه در زیارت عاشورا دست یافتن به مقام محمود را از خدای متعال درخواست می‌کند.
چه بسا منتظران صالح و صادق حجت منتظر(عج) که خویش را در عرصه جهاد اوسط و اکبر پرورده و به بارگاه قبول اهل بیت علیهم‌السلام باریافته‌اند، به فراخور مرتبه وجودی شان به مقام محمود اهل بیت باریابند و مدال «منّا أهل البیت» را بر گردن آویزند.

آسیب‌های انتظار

الف) شتاب زدگی

امام صادق (علیه السلام) در مضمون روایتی می‌فرماید: «همانا مردم به خاطر شتاب درظهور مهدی عج هلاک شدند. خدا با شتاب بندگان شتاب نمی‌کند. قطعا برای این کار پایانی است که به آن منتهی می‌شود. و اگر فرارسد نه از آن پیشی می‌گیرند و نه عقب می‌افتند.» شتاب کردن با تسلیم بودن در برابر تقدیر خدای سبحان منافات دارد و گاه سر از توقیت و پذیرفتن مدعیان دروغین درمی آورد.

ب) تردید و دودلی

در امر ظهور امام عصر عج علاوه بر تلاشها و دعاهایی که باید برای تعجیل فرج داشت، لازم است تسلیم قضا و قدر الهی باشیم. وگرنه دچار آفات خطرناکی از جمله شک و تردید خواهیم شد. در روایتی از امام صادق (علیه السلام) می‌خوانیم: «به خدا سوگند، آنچه را چشم به راهش هستید، فرا نمی‌رسد مگر پس از نومیدی [از آمدنش ].»

ت) تعیین وقت برای ظهور

روزی مِهزَم به امام صادق علیه السلام، عرض کرد: فدایت شوم! خبر ده مرا از این امری که منتظرش هستیم کی خواهد بود؟ امام فرمود: «ای مهزَم! تعیین کنندگان وقت دروغ می‌گویند و عجله کنندگان هلاک می‌گردند و تسلیم شدگان نجات اند»

ث) تطبیق‌های نادرست

در روایات اسلامی، برای امر ظهور از شخصیت‌های گوناگونی یاد شده است که هرکدام از آنها پیش از ظهور نقشی را ایفا خواهند کرد. اما گاهی همین شخصیت‌ها با ادله نادرست بر افرادی تطبیق داده می‌شود. این مساله یکی از آسیب‌های انتظار است که معلول شتاب زدگی می‌باشد؛ بر اثر تطبیق‌های متعدد و نادرست و مشخص شدن نادرستی آنها، برخی انسان‌های زودباور دچار شبهه شده و ایمانشان تضعیف می‌گردد.

ج) نومیدی

کسی که قلبش با انتظار امام عصر عج حیات یافت، هرگز دچار ناامیدی نمی‌شود، زیرا وعده نصرت الهی را شنیده و به امید تحقق آن، ازحرکت و پویایی دست نخواهد کشید؛ بنابراین از پی آن می‌رود تا جان خویش را که متعلّق وعده خدای سبحان است، اصلاح کند تا هماره شایسته بشارت خدای سبحان باشد که: به اهل ایمان و عمل صالح نصرت را وعده داده است و بشارت می‌دهد که آنان را جانشین انسان‌های صالح گذشته کند.
اما اگر این بشارت‌ها را نادیده بگیرد به نومیدی گرفتار می‌شود و درنتیجه از رسیدن به مقصد جاده انتظار باز می‌ماند.

دشمن و فرهنگ انتظار

آنچه محققین و آگاهان می‌گویند این است که دشمنان اسلام به ویژه غرب، برای شناخت هرچه بهتر و حتی دسترسی به امام زمان (عج) در تکاپوی عجیبی هستند! و البته چنین چیزی از این شیاطین بعید نیست؛ چرا که ظهور خورشید وجود امام عصر عج پایان کار ابلیس و لشکریان او خواهد بود. از این رو طبیعی است که آنها برای بقای هرچه بیشتر خود دست و پا زنان به دنبال دسیسه گری باشند.

راه کارهای ترویج فرهنگ انتظار

الف) وظایف مسئولین جامعه اسلامی

۱- محور قرار دادن مساله انتظار و زمینه سازی برای ظهور در همه برنامه‌ها: به گونه‌ای که همه سیاست‌ها با مساله مورد بحث هماهنگ باشد.
۲- معرفی امام عصر (عج) در نسشت‌های منطقه‌ای و جهانی: برای نمونه برگزاری نشست‌هایی با حضور بزرگان علمی و سیاسی کشورها با موضوع مهدویت، و حتی سلام دادن به حضرت پیش از آغاز سخنرانی، گفتن عبارتهایی پیرامون آینده جهان و عدالتی که به وجود خواهد آمد و ... .
۳- دشمن شناسی و آگاهی نسبت به زمان؛
۴- صدور انقلاب اسلامی و آموزه‌های ناب آن به کشورها از طریق:
- راه اندازی شبکه‌های ماهواره‌ای؛
- تالیف کتاب، ساخت فیلم و ...؛
- معرفی بهتر امام خمینی ره و مصلحان بزرگ به جهان؛
- رساندن فرموده‌های امام خامنه‌ای حفظه الله تعالی به گوش مردم دنیا.
۵- اجرای صحیح آموزه‌های اهل بیت علیهم السلام درحکومت داری
۶- یاری کردن کشورهای مسلمان: به ویژه کشورهایی که به گونه‌ای زمینه ساز ظهور خواهند بود مثل کشور یمن، سوریه، عراق و ... .
۷- ساختن برنامه‌های جذاب و اثرگذار با موضوع انتظار، و پشتیبانی از آنها؛
۸- جادادن رشته‌هایی با موضوع امامت در بین علوم دانشگاهی و تاسیس دانشگاه مهدوی؛
۹- مطالبه ی برنامه از کارگزاران در موضوع امامت: (شورای نگهبان یکی از ملاک‌های تایید صلاحیت را این مهم قرار دهد که فرد باید برای یاری امامان برنامه‌ای درخور ارائه دهد. البته این نکته برای نامزدهای پست‌های مهم کشور ضروری تر است.)
۱۰- نظارت مجلس شورای اسلامی بر فعالیت‌های دولت در زمینه امامت و رهنمودهای رهبری؛
۱۱- قرار دادن مباحث امامت در میان متون درسی مدارس؛
۱۲- برخورد صحیح با فرقه‌های ضاله مانند:
الف) یافتن ریشه‌ها و منشأ این فرقه‌ها برای پیشگیری از پیدایش فرقه‌های دیگر
ب) رسوا سازی آنها و نقد اندیشه آنان
ج) جلوگیری از نشر آثارگمراه گر( مانند کتاب، فیلم، صوت)

ب) وظایف حوزه علمیه

۱- ترویج روحیه انقلابی و آرمان خواهی؛
۲- فرستادن مبلغ به کشورها و تجهیز مبلغانی که در سراسر دنیا فعالیت می‌کنند: به ویژه تربیت مبلغ برای کشورهای ستم دیده و کشورهای شرق آسیا؛
۳- تالیف کتب جذاب در موضوع فرهنگ اهل بیت (علیهم السلام) به گونه‌ای که در خوانندگان حس انتظار را شکوفا کند.
۴- ایجاد گروه‌های علمی با محوریت مباحث امامت
۵- تاسیس پژوهشکده‌های تحقیقاتی برای انجام کارهای کارشناسی در موضوع امامت
۶- ترویج مبانی انقلاب اسلامی؛
۷- نقد فرقه‌های نوپدید
۸- دشمن شناسی و آگاهی نسبت به زمان؛
۹- ایجاد کرسی‌های آزاد اندیشی در موضوع امامت؛
۱۰- مدیریت فکری – فرهنگی مناسبت‌ها مانند نیمه شعبان و روزهای جمعه که به گونه‌ای با امام عصر (عج) نسبت دارد.

پ) وظایف دانشگاه

۱- پذیرش دانشجویان خارجی و آموزش صحیح ایشان؛
۲- راه اندازی تارنما (سایت) با محوریت انتظار و ظهور به زبانهای گوناگون و ترویج آثار نوشتاری و گفتاری حوزه علمیه؛
۳- ایجاد و تقویت تشکل‌های دانشجویی با موضوع انتظار؛
۴- تربیت دانشجویان مومن و متخصص برای آینده امت اسلام
۵- همکاری و پیوند مستحکم با حوزه علمیه؛
۶- دشمن شناسی و آگاهی نسبت به زمان.

ج) وظایف توده‌های مردم

۱- ولایت پذیری و افزایش بصیرت؛
۲- انتخاب افراد مومن و متخصص برای مسئولیت‌های کشور؛
۳- شرکت در محافل و مجالس مذهبی؛
۴- اعتماد نکردن به مدعیان دروغین؛
۵- تقویت روحیه انقلابی.

پرسش و پاسخ

۱- علت خواندن دعای سلامتی امام زمان (عج)
در برخی مجالس ما می‌گویند «برای سلامتی امام زمان (عج) صلوات» یا «برای تعجیل در فرج دعا کنید» و ... مگر ایشان هم مثل بقیه مردم دچار بیماری می‌شوند یا دعای ما در ظهور ایشان تاثیری دارد؟!
دعا برای سلامتی و فرج امام عصر (عج)، اطاعت از امر خداوند و پیروی از رسول اکرم و اهل بیت علیهم السلام است. «دعا» برای آن حضرت دارای آثار و حکمت‌هایی است؛ از جمله:
۱. نشانه علاقه و محبّت قلبی به آن حضرت است و در نتیجه موجب تقویت ایمان و یقین است.
۲. گشایش و فرج مؤمنان در آن است؛ چنان که خود آن حضرت در نامه‌ای مرقوم داشتند: «برای تعجیل در ظهورم دعا کنید که ظهور من، به نفع شما و موجب فرج و گشایش امور شما خواهد بود»
۳. فزونی نعمت، یکی از آثار دعا برای آن حضرت است؛ زیرا شکر نعمت‌های الهی- به خصوص نعمت امامت ولایت آن حضرت- موجب افزونی نعمت است. علاوه بر اینکه شکر واقعی، موجب فاصله گیری از گناه و تقرّب به خداوند است و این در جلب نعمت‌های الهی مؤثّر است.
مسلّم است که دعا برای امام زمان (عج) موجب احترام و بزرگداشت آن حضرت و توجّه بسیار و دائمی به او و ادای شکر نعمت وجود آن حضرت است.
۴. دعا، اظهار تجدید عهد و پیمان با آن حضرت است و محتوای پیمان با او، دین داری، شریعت محوری و تصمیم قلبی بر اطاعت امر امام عج و یاری رساندن او با نثار جان و مال است.
۵. سبب زنده نگه داشتن یاد امام غایب در دل منتظران است. زنده نگه داشتن مسئله امامت، از امور بسیار ضروری و مورد تصدیق عقل و شرع است و دعا برای امام زمان (عج)، در راستای همین مهم قابل ارزیابی است.
۶. آن حضرت حقوق بسیاری بر ما دارد ؛ یکی از راه‌های ادای آن حقوق، دعا برای ایشان است.
۷. دعا برای آن حضرت، این فایده را هم دارد که خود آن حضرت نیز برای یاری دهنده و دعا کننده اش دعا می‌کند.
۸. از دیگر فواید دعا، تقرّب دعا کننده به خداوند متعال است؛ زیرا ائمه اطهار علیهم السلام وسیله‌های تقرّب و وصول الی اللَّه هستند.
۹. از دیگر آثار دعا برای ولی عصر (عج) نورانیت قلب دعا کننده و کسب نور از آن خورشید فروزان الهی است. اشراق نور امام علیه السلام بر قلب مؤمن، درخشنده تر از خورشید نور افشان است .
۱۰. طول عمر، از دیگر منافع و آثار دعا برای امام زمان (عج) است و روایات متعددی بر این امر دلالت دارد.
مضمون کلّی دعای «اللهم کن لولیک ...» درخواست یاری الهی و حفظ و سلامتی آقا امام زمان (عج) است که از جمله وظایف مهم شیعیان در عصر غیبت است. در این دعا از خداوند می‌خواهیم که ولیّ و سرپرست آن حضرت باشد؛ یعنی، او را تحت ولایت خاصه خودش- که مخصوص مقرّبان درگاهش است- قرار بدهد و حافظ و نگه دار او از جمیع بدی‌ها، بلاها و سختی‌ها باشد. همچنین قائد و رهبر و پیشوا برای آن حضرت باشد؛ یعنی، او را تحت زعامت و قیادت مخصوص خود قرار دهد ... در ادامه از خداوند می‌خواهیم که «عین»، یعنی، نگهبان آن حضرت بوده و او را تحت حراست و حمایت خاصه خودش، از هر گزندی حفظ کند و آن حضرت را به گونه‌ای در زمین مستقرّ سازد که مردم با میل و رغبت، ولایت او را بپذیرند و سالیان سال، حضرت بدین گونه بر مردم حکومت کند.
۲- طول عمر حضرت (عج)
آیا ممکن است فردی عمر بسیار طولانی داشته باشد؟!
الف) قرآن
۱- قرآن پیرامون حضرت یونس علیه السلام که در شکم ماهی قرار گرفت می‌فرماید: «اگر او تسبیح خدا را نمی‌گفت، در شکم ماهی تا روز رستاخیز می‌ماند.» پس کتاب خدا عمر جاودانه را اثبات می‌کند چه رسد به عمر طولانی.
۲- عمر ۹۵۰ ساله حضرت نوح علیه السلام یکی از ادله برای اثبات طول عمر حضرت عج می‌باشد.
۳- زنده بودن حضرت عیسی علیه السلام که بیش از دو هزار سال عمر دارند دلیل دیگری بر مدعاست. قرآن در این باره می‌فرماید: « ... و گفتارشان که: «ما، مسیح عیسی بن مریم، پیامبر خدا را کشتیم!» در حالی که نه او را کشتند، و نه بر دار آویختند لکن امر بر آنها مشتبه شد. ... و قطعاً او را نکشتند! بلکه خدا او را به سوی خود، بالا برد. و خداوند، توانا و حکیم است.»
۴- داستان ماندن اصحاف کهف در آن غار که ۳۰۹ سال انجامید نیز می‌تواند دلیل دیگری بر طول عمر حضرت صاحب عج باشد.
ب) تحقیقات علمی
از نظر دانش بشری هیچ مانعی برای طول عمر یک انسان وجود ندارد. دانشمندان با مطالعه اجزاء بدن به این نتیجه رسیده‌اند که انسان می‌تواند سالهای طولانی زندگی کند و حتی دچار پیری هم نشود.

منابع مطالعاتی

۱- عصر ظهور؛ علی الکورانی، ترجمه مهدی حقی
۲- پناهیان، علیرضا؛ انتظار عامیانه انتظار عالمانه انتظار عارفانه؛ ناشر بیان معنوی؛ تهران
۳- سیمای جهان در عصر امام زمان عج؛ محمد امینی گلستانی؛ انتشارات مسجد مقدس جمکران؛ چاپ اسوه
۴- استراتژی انتظار؛ اسماعیل شفیعی سروستانی؛ ناشر: موعود عصر عج؛ چاپ تهران
۵- از فرات تا فرات (از نهضت سرخ حسینی تا انقلاب سبز مهدوی)، مقالاتی پیرامون انتظار و عاشورا (۲ جلدی)؛ جمعی از نویسندگان؛ ناشر مرکز تخصصی مهدویت؛ چاپ شریعت؛ مرکز پخش: قم خیابان شهدا (صفائیه) کوچه آمار(22)
۶- نرم افزار پرسش‌ها و پاسخ‌های دانشجویی؛ رحیم کارگر، دفتر بیست و هفتم(مهدویت(پیش از ظهور)) پرسش‌ها و پاسخ‌های دانشجویی، ۱جلد، دفتر نشر معارف - قم، چاپ: هشتم، 1390.
۷- بنیاد فرهنگی مهدی موعود عج؛ مرکز تخصصی مهدویت حوزه علمیه قم؛ به نشانی
WWW . IMAMMAHDI-S.COM

فهرست منابع

۱- قرآن کریم
۲- مکارم، ناصر؛ مفاتیح نوین؛ انتشارات امیرالمومینن علیه السلام
۳- نرم افزار میزان الحکمۀ؛ تولیدی موسسه نور؛ محمدی ری شهری، محمد، میزان الحکمه، ۱۴جلد، موسسه علمی فرهنگی دار الحدیث، سازمان چاپ و نشر - قم - ایران، چاپ: ۱۱، ۱۳۸۹ ه.ش.
۴- نرم افزار مجموعه آثار استاد شهید مطهری؛ تولیدی مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی (نور)
۵- نرم افزار پرسش‌ها و پاسخ‌های دانشجویی؛ رحیم کارگر، دفتر بیست و هفتم(مهدویت(پیش از ظهور)) پرسش‌ها و پاسخ‌های دانشجویی، ۱جلد، دفتر نشر معارف - قم، چاپ: هشتم، 1390.
۶- نرم افزار مجموعه آثار آیت الله جوادی آملی؛ تولیدی موسسه انتشاراتی اسراء؛ کتاب امام مهدی موعود موجود.
۷- نرم افزار جامع الاحادیث؛ عیاشی، محمد بن مسعود، تفسیر العیّاشی، ۲جلد، المطبعه العلمیه - تهران، چاپ: اول، ۱۳۸۰ ق.
۸- نرم افزار جامع الاحادیث؛ طبرسی، فضل بن حسن، إعلام الوری بأعلام الهدی (ط - القدیمه)، ۱جلد، اسلامیه - تهران، چاپ: سوم، ۱۳۹۰ ق.
۹- نرم افزار جامع الاحادیث؛ ابن أبی زینب، محمد بن ابراهیم، الغیبه ( للنعمانی)، ۱جلد، نشر صدوق - تهران، چاپ: اول، ۱۳۹۷ق.
۱۰- نرم افزار جامع الاحادیث؛ ابن طاووس، علی بن موسی، الیقین باختصاص مولانا علیّ علیه السلام بإمره المؤمنین، ۱جلد، دار الکتاب - ایران ؛ قم، چاپ: اول، ۱۴۱۳ ق.
۱۱- نرم افزار جامع الاحادیث؛ ابن بابویه، محمد بن علی، من لا یحضره الفقیه، ۴جلد، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم - قم، چاپ: دوم، ۱۴۱۳ ق.
۱۲- نرم افزار جامع الاحادیث؛ ابن بابویه، محمد بن علی، کمال الدین و تمام النعمه، ۲جلد، اسلامیه - تهران، چاپ: دوم، ۱۳۹۵ق.
۱۳- نرم افزار جامع الاحادیث؛ ابن شاذان قمی، أبو الفضل شاذان بن جبرئیل، الفضائل (لابن شاذان القمی)، ۱جلد، رضی - قم، چاپ: دوم، ۱۳۶۳ش.
۱۴- نرم افزار جامع الاحادیث؛ شیخ حر عاملی، محمد بن حسن، إثبات الهداه بالنصوص و المعجزات، ۵جلد، اعلمی - بیروت، چاپ: اول، ۱۴۲۵ ق.
۱۵- نرم افزار جامع الاحادیث؛ ابن بابویه، محمد بن علی، الخصال / ترجمه فهری، ۲جلد، علمیه اسلامیه - تهران، چاپ: اول، بی تا.
۱۶- نرم افزار جامع الاحادیث؛ ابن بابویه، محمد بن علی، الخصال، ۲جلد، جامعه مدرسین - قم، چاپ: اول، ۱۳۶۲ش.
۱۷- نرم افزار جامع الاحادیث؛ ابن طاووس، علی بن موسی، إقبال الأعمال (ط - القدیمه)، ۲جلد، دار الکتب الإسلامیه - تهران، چاپ: دوم، ۱۴۰۹ ق.
۱۸- نرم افزار جامع الاحادیث؛ طوسی، محمد بن الحسن، الغیبه (للطوسی)/ کتاب الغیبه للحجه، ۱جلد، دار المعارف الإسلامیه - ایران ؛ قم، چاپ: اول، ۱۴۱۱ق.
۱۹- نرم افزار جامع الاحادیث؛ ابن شعبه حرانی، حسن بن علی، تحف العقول عن آل الرسول صلی الله علیه و آله، ۱جلد، جامعه مدرسین - قم، چاپ: دوم، ۱۴۰۴ / ۱۳۶۳ق.
۲۰- نرم افزار قاموس النور ۲؛ مصطفوی، حسن، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم - بیروت-قاهره-لندن، چاپ: سوم، ۱۴۳۰ ه.ق.
۲۱- نرم افزار جامع الاحادیث؛ شریف الرضی، محمد بن حسین، نهج البلاغه (للصبحی صالح)، ۱جلد، هجرت - قم، چاپ: اول، ۱۴۱۴ ق.
۲۲- نرم افزار جامع الاحادیث؛ شیخ حر عاملی، محمد بن حسن، تفصیل وسائل الشیعه إلی تحصیل مسائل الشریعه، ۳۰جلد، مؤسسه آل البیت علیهم السلام - قم، چاپ: اول، ۱۴۰۹ ق.
۲۳- نرم افزار جامع الاحادیث؛ طبرسی، احمد بن علی، الإحتجاج علی أهل اللجاج (للطبرسی)، ۲جلد، نشر مرتضی - مشهد، چاپ: اول، ۱۴۰۳ ق.
۲۴- نرم افزار جامع الاحادیث؛ صفار، محمد بن حسن، بصائر الدرجات فی فضائل آل محمّد صلّی الله علیهم، ۱جلد، مکتبه آیه الله المرعشی النجفی - ایران ؛ قم، چاپ: دوم، ۱۴۰۴ ق.
۲۵- نرم افزار جامع الاحادیث؛ مجلسی، محمد باقر بن محمد تقی، بحار الأنوارالجامعه لدرر أخبار الأئمه الأطهار (ط - بیروت)، ۱۱۱جلد، دار إحیاء التراث العربی - بیروت، چاپ: دوم، ۱۴۰۳ ق.
۲۶- نرم افزار جامع الاحادیث؛ مجلسی، محمد باقر بن محمد تقی، مهدی موعود ( ترجمه جلد ۵۱ بحار الأنوار)، ۱جلد، اسلامیه - تهران، چاپ: بیست و هشتم، ۱۳۷۸ ش.
۲۷- نرم افزار جامع الاحادیث؛ کفعمی، ابراهیم بن علی عاملی، المصباح للکفعمی (جنه الأمان الواقیه و جنه الإیمان الباقیه)، ۱جلد، دار الرضی (زاهدی) - قم، چاپ: دوم، ۱۴۰۵ ق.
۲۸- نرم افزار جامع الاحادیث؛ قطب الدین راوندی، سعید بن هبه الله، الخرائج و الجرائح، ۳جلد، مؤسسه امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف - قم، چاپ: اول، ۱۴۰۹ ق.
۲۹- نرم افزار جامع الاحادیث؛ طوسی، محمد بن الحسن، مصباح المتهجّد و سلاح المتعبّد، ۱جلد، مؤسسه فقه الشیعه - بیروت، چاپ: اول، ۱۴۱۱ ق.
۳۰- شفیعی سروستانی، اسماعیل؛ استراتیژی انتظار؛ تهران