فرهنگ مصادیق:امتحان! بازم من؟
مقدمه
چرا امتحان الهی فقط مخصوص بعضیهاست؟ چرا ما که نماز میخوانیم، مشکلاتمان بیشتر است و برعکس، کسانی که خیلی چیزها را رعایت نمیکنند، خوشترند و وضعشان بهتر است؟
در یک نگاه کلی، نظام جهان، براساس لطف و غلبه رحمت بر غضب است؛ به طور مثال، شاید صدها و هزاران نفر در عبور از خیابان، بیاحتیاطی کنند و یا در هنگام رانندگی، قوانین را رعایت نکنند؛ اما تنها درصدی از آنها تصادف میکنند. حال آیا ما میتوانیم اعتراض کنیم که این همه افراد بیاحتیاطی کردند، چرا تنها من باید تصادف کنم؟ واقعیت این است که براساس تحلیل عادی و حتی عقلی همه کسانی که بیاحتیاطی میکنند، سزاوار گرفتاری و مشکلات هستند؛ اما خداوند مهربان، نظام جهان را به گونهای قرار داده که برای بسیاری خطر پیش نیاید؛ زیرا با توجه به غفلتها و نادانیهای فراوان انسانها، اگر قرار بود برای هر بیاحتیاطی بلافاصله مجازات و خطرها تحقق پیدا کند، دنیا پرتلاطم میشد و تداوم حیات برای اغلب انسانها، طاقتفرسا میشد؛ اما این لطف خدا، نباید موجب شود که برخی مغرور شوند و همه گونه بیاحتیاطی را انجام دهند و یا اگر یک نفر بیاحتیاطی کرد و نتیجه عمل خودش را دید، نباید زبان به اعتراض بگشاید. در هر صورت، باید درصدی از انسانها گرفتار شوند تا همگی مغرور نشوند و بینظمی رایج نشود. حال چرا تنها عدهای گرفتار میشوند و همگی در دنیا مجازات نمیشوند؟
برای پاسخ به این پرسش، به مطالب زیر توجه کنید:
۱. حال که قرار است براساس لطف و غلبه رحمت خدا تنها درصدی از مردم در دنیا گرفتار شوند، چرا در بیشتر موارد، انسانهای مؤمن و نمازخوان، گرفتار میشوند؛ در حالی که خیلی از آدمهای لاابالی و بینماز، مشکلی برایشان پیش نمیآید و روز به روز، وضعشان بهتر میشود و آیا راهی هست که ما جزء افرادی باشیم که گرفتاریها کمتر به سراغمان بیایند؟ برای حل این موضوع که از دغدغههای ذهنی بسیاری از افراد است، باید گفت، که اولاً این طور نیست که تنها انسانهای باایمان، گرفتار باشند و افراد دیگر در خوشی و آسایش باشند؛ بلکه همان گونه که در میان مؤمنان، برخی در سختی و گرفتاری هستند، در میان کافران و دنیاگرایان نیز برخی در سختی و مشکلات هستند؛
چنان که خداوند متعال میفرماید:
«اگر به شما آسیبی رسید، آن قوم را نیز آسیبی نظیر آن رسید و ما این روزها [ی شکست و پیروزی ]را میان مردم به نوبت میگردانیم [تا آنان پند گیرند ]و خداوند، کسانی را که [واقعاً ]ایمان آوردهاند، معلوم بدارد و از میان شما گواهانی بگیرد و خداوند، ستمکاران را دوست نمیدارد». [۱]
در هنگام مقایسه، باید شرایط و امکانات مساوی را در نظر گرفت؛ به طور مثال مؤمنانی که از نظر بهره هوشی، امکانات مادی، شرایط جسمی و محیطی، در وضعیتی مشابه با افراد کافر میباشند، با یکدیگر مقایسه شوند و نباید افراد باهوش کافر با افراد کمهوش مؤمن مقایسه شوند و ناکامیها از سوی ایمان تحلیل شود. همچنین که طبیعی است که مقایسه ساکنان کشورهای عقبمانده با مردم کشورهای توسعه یافته، نتیجه کامل نخواهد داد. اگر این موضوع، به خوبی و در شرایط مساوی تحلیل شود، میفهمیم که مؤمنان، از جهت آرامش درونی و حتی آسایش بیرونی، در وضعیت بهتری قرار دارند و این، وعده حتمی خداوند است؛
«و هر کس از خدا پروا کند، [خدا] برای او، راه بیرون شدنی قرار میدهد».[۲]
بنابر آنچه گفته شد، سختی و گرفتاری، کم و بیش دامنگیر همه انسانها میشود و اختصاص به گروه خاصی ندارد؛ البته با تدبیر، مشورت و استفاده از عوامل مادی و معنوی، میتوان هجوم مشکلات را کم کرد. نباید برخی از مشکلاتی را که به خاطر سستی، بیتدبیری و بیاحتیاطی به سراغ ما میآیند، ناشی از ایمان خود بدانیم؛ مگر مواردی که به خاطر حفظ ایمان، از سوی تبهکاران و بدخواهان، ما متحمل زیان میشویم؛ چنان که در قرآن مجید آمده است:
«و بر آنان عیبی نگرفته بودند؛ جز اینکه به خدای ارجمند ستوده، ایمان آورده بودند».[۳]
در این صورت گرفتاریهایی که به خاطر حفظ ارزشها و ایمان متوجه ما میشوند، موجب پاداش فراوان و بالا رفتن مقام معنوی ما میشوند و حتی گرفتاریهایی که برخی به خاطر کوتاهیها دامنگیر انسان میشوند، موجب تخفیف گناهان و حتی کسب پاداشها میشوند. اگر چه باید تدبیر کنیم تا کمتر سختیها و گرفتاریها به سراغ ما بیایند، اما در صورت وجود مشکلات، باید آنها را به فال نیک بگیریم و با حفظ ایمان و استقامت خود، در جهت نزدیکتر شدن بیشتر به خداوند، از آنها بهره بگیریم.
بنابر آنچه گفته شد، یکی از اصول زندگی که باید بپذیریم و از سنتهای عام خداوند است، سنت امتحان میباشد. این امتحان، نه به قشری خاص از افراد مربوط است و نه در زمان و مکانی مشخص صورت میپذیرد. باید توجه داشت که خدای متعال، گاهی به ما نعمت میدهد و گاهی سختی و هر دو از وسایل آزمایش الهی میباشند. کسی که نعمت دارد، وظیفه دارد که شاکر نعمتهای الهی باشد و آنها را در راه خدا مصرف کند و کسی که دچار سختی شده است، با صبر و بردباری، در این امتحان الهی، پیروز خواهد شد.
هدف از امتحان الهی، شکوفا کردن استعدادهای بشر و آشکار نمودن باطن و حقیقت آدمی و خالص ساختن وجود انسان و مشخص کردن شایستگیهای آنان و جدا کردن افراد نیکوکار از بدکار است. بدون امتحان و آزمایش، افراد مستعد به آن درجه از کمال که باید برسند، نمیرسند و نیروهای درونی و نهفته آنان، به صورت بالقوه میمانند و به فعلیّت نمیرسند. ابزار آزمایش الهی هم چیزهایی هستند که مورد پسند و دلخواه انسانها میباشند و هم چیزهایی هستند که مردم آنها را نمیپسندند که برخی از آنها به شرح زیر میباشند:
الف) گاهی خداوند، بندگانش را با زینتهای دنیایی میآزماید؛ [۴].
ب) گاهی انسانها را با تفاوتی که در میان آنها میگذارد، میآزماید؛ [۵].
ج) گاهی مؤمنان را با سختیها و شداید، امتحان میکند؛ [۶].
د) گاهی آنان را با جهاد میآزماید؛ [۷].
ه) گاهی بندگانش را با آرزوهایی که از سوی کافران به آنها میرسد، آزمایش میکند؛ [۸].
