فرهنگ مصادیق:افراط و تفریط و اعتدال در سخن امام علی(ع)
محتویات
مقدمه
به مناسبت ماه مبارک رمضان و در قسمت دوم از سری نظرات امام علی (ع) به افراط و تفریط و اعتدال میپردازم. افراط معادل با تندروی و تفریط معادل با کند روی در فارسی میباشد و اعتدال و میانه روی، همان گونه که از نامش پیداست، به معنای پیمودن و گزینش راه میانه و وسط و عدم تمایل به دو طرف افراط و تفریط میباشد .
کار را ابتدا با آیهٔ قرآن شروع میکنیم: یکی از ویژگیهای دین اسلام، میانه روی است. قرآن کریم، مسلمانان را امت وسط مینامد و میفرماید:
وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيدًا.[۱]
بدین گونه شما را امتی میانه قرار دادیم تا بر مردم گواه باشید و پیامبر هم بر شما گواه باشد.
اعتدال در اسلام قلمرو وسیعی دارد که شامل
الف) اعتدال در امور فردی.
ب) اعتدال در امور اجتماعی.
است.حضرت علی (ع) در این باره سخنان بسیاری دارند:
اعتدال در دوستی
حضرت علی (ع) میفرماید: با دوست خود در حد اعتدال دوستی کن؛ زیرا ممکن است آن دوست، روزی دشمن تو گردد و در دشمنی خود نیز معتدل باش؛ زیرا ممکن است همان دشمن، روزی دوست تو گردد.
نادان
امام علی علیه السلام: نادان را نبینی، مگر افراطگر یا تفریطگر. "نادان را نبینی جز که کاری را از اندازه فراتر کشاند و یا بدانجا که باید نرساند."
هلاک شدن دوستان و دشمنان امام
امام علی علیه السلام: بزودی دربارهٔ من دو گروه هلاک شوند: دوستدار افراطی که دوستی، او را به ناحق کشاند و دشمن افراطی که دشمنی، او را به ناحق بَرَد. و بهترین حالت مردم دربارهٔ من راه میانه است. پس این راه را در پیش گیرید.
اعتدال در جنگ و صلح
امام علی(ع) در جواب گروهی که قبل از بازگشت سفیر تقاضای جنگ با معاویه را کرده بودند، گفت: «آمادگی برای جنگ یعنی درب صلح را بستن » و در پاسخ گروهی که پیشنهاد باقی ماندن معاویه به فرمانداری شام را داده بودند، گفت: خدا مرا نبیند آن روز که گمراهان را یاور خویش قرار داده باشم.
امام علی (ع) پس از آنکه جریر بن عبد الله بجلی را به عنوان نماینده خود برای گفتگو با معاویه به شام فرستاد، یارانش از او خواستند که آماده مبارزه شود امام علی(ع) در پاسخ آنها سخنان ذیل را ایراد فرمود: «آمادگی برای جنگ یعنی درب صلح را بستن » مهیا شدنم برای جنگ با شامیان، با اینکه«جریر» را به رسالتبه سویشان فرستادهام به معنی این است که راه صلح را به روی آنها بستهام! و اگر بخواهند اقدام به کار نیکی کنند آنها را منصرف ساختهام، من مدت اقامت جریر را در شام معین ساختهام که اگر تأخیر کند روشن میشود یا فریبش دادهاند و یا از اطاعتم سر پیچیده است. عقیده من این است که صبر نموده با آنها مدارا نمائید، در عین حال من مانع از آن نیستم که شما خود را آماده پیکار کنید (ولی من شخصا این کار را نمیکنم).
و نیز نقل شده است: امام شخصی را دید که چنان بر ضد دشمنش میکوشید که به خود زیان میرسانید، فرمود: تو مانند کسی هستی که نیزه در بدن خود فرو برد تا دیگری را که در کنار اوست بکشد!
و نیز فرموده است: کسی که در دشمنی زیاده روی کند گناهکار، و آن کس که در دشمنی کوتاهی کند ستمکار است، و هر کس که بی دلیل دشمنی کند نمیتواند با تقوا باشد.
اعتدال میان دنیا و آخرت
در نامهٔ ۲۷ نهج البلاغه آمده است:و بدانید، ای بندگان خدا، که پرهیزگاران، هم در این دنیای زودگذر سود برند و هم در جهان آینده آخرت. آنها با مردم دنیا در کارهای دنیوی شریک شدند و مردم دنیا با ایشان در کارهای اخروی شریک نشدند. در دنیا زیستند، نیکوترین زیستنها و از نعمت دنیا خوردند، بهترین خوردنیها و از دنیا بهره مند شدند آنسان، که اهل ناز و نعمت بهره مند شدند و از آن کامیاب گردیدند، چونان که جباران خودکامه کام گرفتند. سپس، رخت به جهان دیگر کشیدند با ره توشهای که آنان را به مقصد رسانید و با سودایی که سود فراوانشان داد. لذت زهد را در دنیا چشیدند و یقین کردند که در آخرت در جوار خداوندند. اگر دست به دعا بردارند، دستشان را واپس نگرداند و بهره شان از خوشی و آسایش نقصان نگیرد
پارسایی و اعتدال
امام علی (ع) فرموده است: زهد بین دو کلمه از قرآن است، که خدای سبحان فرمود: «تا بر آنچه از دست شما رفته حسرت نخورید، و به آنچه به شما رسیده شادمان مباشید» کسی که بر گذشته افسوس نخورد، و به آینده شادمان نباشد، همه جوانب زهد را رعایت کرده است.
ونیز فرمودهاند: پرهیزکاران در دنیا دارای فضیلتهای برترند، سخنانشان راست، پوشش آنها میانه روی، وراه رفتنشان با تواضع وفروتنی است.
افراط و تفریط و اعتدال در سخن امام علی(ع)
اعتدال در تمایلات
حضرت امام علی (علیه السّلام) فرمودهاند: هر کم بودی در اعمال تمایلات برای آدمی زیان آور و هر زیاده روی نسبت به آنها باعث فساد و تباهی است.
اعتدال حتی در مورد قاتل خود!
حضرت علی (ع) در بستر ( بعد از ضربت ابن ملجم ) فرمود: ای فرزندان عبداللمطلب ! مبادا بعد از شهادت من، در خون مسلمانان غوطه ور شوید و بگویید: علی (ع) کشته شد و به بهانه آن، خونهایی را بریزید. آگاه باشید ! تنها قاتل من کشته خواهد شد. هنگامی که من از این ضربهای که به من زده است، شهید شدم، تنها یک ضربه کاری بر او بزنید و پس از کشتن، مبادا بدن او را مثله کنید.
اعتدال در عبادت
حضرت امام علی (علیه السّلام) ضمن وصایای خود به محضر حضرت امام مجتبی(علیه السّلام) فرمودهاند: فرزند عزیز در تلاش معاش و انجام عبادات میانه رو و معتدل باش و از زیاده روی پرهیز کن و در حدود طاقت و توانت فعالیت نما تا بتوانی آن را برای همیشه انجام دهی.
اعتدال در بخشندگی
حضرت امام علی (علیه السّلام):بخشنده باش امّا زیاده روی نکن، در زندگی حسابگر باش امّا سخت گیر مباش، از زیاده روی بپرهیز و میانه روی پیشه کن. امروز به فکر فردایت باش. از مال به قدر نیازت نگهدار و آنچه افزون آید، پیشاپیش برای روزی که بدان نیازمند گردی، روانه دار. آیا امید آن داری که خداوندت پاداش متواضعان دهد، در حالی که، در نزد او از متکبران هستی. آیا در حالی که، خود در ناز و نعمت فرو رفته ای و آن را از ناتوانان و بیوه زنان دریغ میداری، طمع در آن بستهای که ثواب صدقه دهندگانت دهند ؟ آدمی به آنچه پیشاپیش فرستاده، پاداش بیند و بر سر آن رود که از پیش روانه داشته. والسلام
ونیز فرمودهاند:آنکه میانه روی کند تهیدست نمیشود.
اعتدال در توبیخ
حضرت امام علی (علیه السّلام) فرمودهاند: زیاده روی در توبیخ، آتش لجاج را مشتعل میسازد.
اعتدال در احساسات
حضرت امام علی (علیه السّلام) دربارهٔ یاحساسات آدمی که خلقتی بس عجیب و شگفت آور دارد فرمودهاند: در این کانون تمایلات عاطفی، مجموعهای از خواهشهای حکیمانه و تمایلاتی ضدّ آنها گرد آمده است، اگر امیدوار شود تمنّای طمع خوارش میسازد، اگر میل به آز و طمع در ضمیرش جنبش کند خواهش حرص تباهش مینماید، اگر ناامید گردد اندوه و غم او را میکشد، اگر حالت غضب بر وی دست دهد به شدت خشمگین میگردد، اگر خشنود شود خودداریهای لازم را فراموش میکند، اگر دچار خوف و هراس شود در جستجوی راه نجات، حیرت زده و مبهوت میگردد، اگر در امنیت و گشایش قرار گیرد غفلت و نادانی آن را از کفش میرباید، اگر به مصیبتی دچار شود بی تابی رسوایش میکند، اگر مالی بدست آورد توانگری به طغیانش وامیدارد، اگر فقر و تهیدستی آزارش دهد گرفتار بلا میشود، اگر گرسنگی بر او فشار آورد ناتوانی، زمین گیرش میکند، اگر در خوردن زیاده روی کند فشار شکمش ناراحتش میسازد، پس هر کوتاهی و کندروی در تمایلات، برای بشر زیان آوراست، و هر افراط و تندروی نیز مایهٔ فساد و تباهی است.
پانویس
- ↑ بقره: 143
