فرهنگ مصادیق:آینده نگری در وصیت نامه امام خمینی(س)

آینده نگری در وصیت نامه امام خمینی(س)

نویسنده: محمد پیرعلی
کلیدواژگان:امام خمینی /وصیت نامه /آینده نگری

مقدمه

نگاهی به چارچوب شناختی هنجاری و رویکردهای اکتشافی و تجویزی ناظر بر بررسی و مداقّه در مفاد وصیت نامه حضرت امام، حاکی از کثرت عناصر و اجزاء یک متن آینده نگرانه با وجوه پیش نگرانه و پس نگرانه است و زوایای شفافی از چارچوبهای شناختی و هنجاری ایشان مبتنی بر پُررنگی وجوه آموزه‌های دینی ارزشی و مفاهیم بلند اسلامی است. متن وصیت نامه نشان می‌دهد ایشان با شناخت روندهای وقت و ارزیابی درست پیشران‌های آتی و اشاره هوشمندانه به توان‌های علّی، نسبت به تبیین هوشمندانه راهبردها مبادرت ورزیدند.
آینده نگری در وصیت نامه امام خمینی(س)
بدیهی است اهمیت مطالعه و بررسی ابعاد هستی شناسی و معرفت شناسی مسلّط بر متون وصیت نامه و استخراج توان‌های عِلّی مستتر، در قالب چارچوب‌های شناختی هنجاری ایشان، در راهگشایی برای نسل کنونی و آینده اثربخش خواهد بود و شناسایی دقیق تر نظام نظری- عملی حضرت امام، چه در مقام انتزاعی و چه در مقام انضمامی و تمیز این دو مهم و پردازش رئوس کلیدی مندرج در وصیت نامه دریچه نوینی را به سوی آینده خواهد گشود. بنابراین تتبّع در جایگاه مباحث مطروحه از حیث و منظر کشفی و تجویزی و همچنین امور ترجیح داده شده در وصیت نامه که ناظر بر نگاه آینده نگرانه به کشور و جهان اسلام منطبق بر "چارچوب شناختی هنجاری" معطوف به راهبردها، هدف اصلی این پژوهش را تشکیل می‌دهد و ضرورت آن در روزافزونی نیاز امروز و فردای جامعه به واقعیات آشکار و پنهان منبعث از آموزه‌ها و باورهای دینی در فضای غبارآلود کنونی و راهیابی و شناخت آینده جامعه اسلامی است.

این تحقیق از نوع توسعه‌ای و با رویکرد توصیفی- تحلیلی صورت گرفته است. سوال مطروحه در این مقاله ناظر بر این است که تمرکز غالب آینده نگرانه وصیت نامه حضرت امام خمینی برکدام نوع از رویکردهای کشفی و یا تجویزی برای آینده کشور و جهان اسلام استوار است و روح حاکم بر متون، انتزاعی و یا انضمامی است؟ ودر نهایت به این مهم دست خواهیم یافت که وجه غالب نگاه آینده نگرانه وصیت نامه امام با رویکرد تجویزی است و چارچوب‌های ارزشی و رهنمونی غالبا معطوف بر آموزه‌های دینی و از جنس نگاه انضمامی است.

روندها در وصیت نامه

همانطور که اشاره شد وصیت نامه امام ناظر به آینده ایران و البته جهان اسلام است. از طرفی می‌دانیم که روندها، مهمترین مولفه‌های شکل دهنده آینده هستند لذا باید ابتدا به بررسی و شناسایی روندهای مطرح شده در وصیت نامه مبتنی به داده‌های محیطی داخل و خارجی بپردازیم.
مهمترین سلاح نظامی در آینده؛ ایجاد اعتماد است . با پذیرش و صحه گذاردن بر این رهیافت، امام بدرستی سناریوی دشمن مبنی بر سلب اعتماد مردم از حاکمیت را با تبیین روندهای ذیل آشکار می‌سازند؛
تبلیغات دامنه دار با ابعاد مختلف برای مأیوس نمودن ملتها، بخصوص ملت فداکار ایران از اسلام.
شایعه‌های وسیع درسطح کشور، مبنی بر اینکه جمهوری اسلامی هم کاری برای مردم انجام نداد است.
مصرفی بار آوردن ملت‌ها به ترتیبی که جرأت دست زدن به هیچ ابتکاری نداشته باشند.
نفوذ دادن افراد منحرف و تبهکار در حوزه‌های علمیه.
دولتهای منطقه اسلامی بجای یاری، به عداوت با ایران و اسلام برخاسته‌اند.
قدرت تبلیغاتی ما بسیار ضعیف و ناتوان است.
هیچ یک از دوَل حاکم بر این کشورها در فکر آزادی و استقلال و رفاه ملتهای خود نبوده و نیستند؛ بلکه اکثریت قریب به اتفاق آنان خود به ستمگری و اختناق ملت خود پرداخته‌اند.
از دیگر روندهای معطوف به نقشه‌های قدرتهای بزرگ استعمار و استثمارگر، از نگاه امام به انزوا کشاندن روحانیت است. آنان با تبلیغات سوء، روحانیون و مبلّغان و متدینان را از دانشگاه و دانشگاهیان ترسانیده و همه آنها را به بی دینی و بی بند و باری و مخالفت با مظاهر اسلام و ادیان متّهم می‌نمودند.

چارچوب شناختی هنجاری امام در تشخیص پیشران‌ها و تبیین راهبردها

هر جامعه نه تنها با یک سلسله آینده‌های محتمل، بلکه با آینده‌های امکان پذیر و با کشمکش بر سر آینده‌های ترجیحی مواجه است. بدیهی است که جامعه ما نیز از این قاعده مستثنی نیست. بنابراین صدر تا ذیل وصیت نامه مشحون از توان‌های علّی برگرفته از محیط فیزیکی و امور اجتماعی انسانی است که حضرت امام به مدد آنها آینده پیش رو را ترسیم ساخته است. احصاء دقیق توان‌های علّی برشمرده شده حاکی از کثرت توان‌های علّی است که منشاء نرم دارند تا منشاء سخت.
از آنجا که در جایگاه آینده نگری در اندیشه دینی، از متون اسلامی و تجربیات تاریخی چنین برداشت می‌شود که اسلام بر فرا خواندن به آینده شناسی علمی و از روی مطالعه آینده و نیز پیش بینی حوادث و اتفاق‌های غیرمترقبه در برنامه ریزی برای همه احتمالاتی که در آینده ممکن است رخ دهد تاکید فراوان دارد ، چارچوب شناختی هنجاری حضرت امام نیز منطبق با روح کلی حاکم بر نگاه دین به آینده، شکل گرفته و با تاکید بر ارزش‌ها و هنجارهای انقلاب اسلامی، مجموعه‌ای از احکام ارائه می‌دهد که توجه جدّی به آنها می‌تواند شیوه عمل برای دستیابی به آینده‌ای مطلوب را برای نظام اسلامی میسّر سازد. لذا مجموعه بایدها و نبایدها چه در مقام انتزاعی و چه در مقام انضمامی برخواسته از واقعیات و ظرفیت‌های موجود و آتی است که حضرت امام با عنایت کافی به آنها، وصول و دستیابی به آینده مرجّح را محتوم ارزیابی می‌کنند.
چونانکه قوانین الهی و منابع معرفت اسلامی و دانش بشری حکایت از آن دارند که تسلیم شدن در برابر آینده و بی تفاوتی نسبت به آن، منجر به عقب ماندگی و انحطاط و بدبختی‌های دردناکی می‌گردد و این همان چیزی است که امّت و تمدن‌هایی با این بینش، گرفتار آن شدند. «فَلَن تَجِدَ لِسُنَّتِ اللهِ تَبْدِیلًا»
در هستی شناسی امام، رمز پیروزی حال و آینده، اینگونه راهبرد پردازی می‌شود؛ "بی تردید رمز بقای انقلاب اسلامی همان رمز پیروزی است؛ و رمز پیروزی را ملت می‌داند و نسل‌های آینده در تاریخ خواهند خواند که دو رکن اصلی آن:
انگیزه الهی و مقصد عالی حکومت اسلامی و اجتماع ملت در سراسر کشور با وحدت کلمه برای همان انگیزه و مقصد" و منطبق با آموزه‌های دینی به همه نسل‌های حاضر و آینده وصیت می‌کنند؛ "اگر بخواهید اسلام و حکومت الله بر قرار باشد و دست استعمار و استثمارگرانِ خارج و داخل از کشورتان قطع شود، این انگیزه الهی را که خداوند تعالی در قرآن کریم بر آن سفارش فرموده است از دست ندهید".
امام با شناسایی پیشران‌های مسلط آینده و سناریوی تدوین شده نظام سلطه تاکید می‌کنند؛ "امروز و در آتیه نیز آنچه برای ملت ایران و مسلمانان جهان باید مطرح باشد و اهمیت آن را در نظر گیرند، خنثی کردن تبلیغات تفرقه افکنِ خانه برانداز است" و راه نمونی این چنین تبیین می‌نمایند "توصیه اینجانب به مسلمین بخصوص ایرانیان بویژه درعصر حاضر، آن است که در مقابل این توطئه‌ها عکس العمل نشان داده و به انسجام و وحدت خود، به هر راه ممکن افزایش دهند و کفار و منافقان را مأیوس نمایند".
همانطور که "تبییـن علی افعال انسانی از مقومات علوم اجتماعی است" حضـرت امام منـشاء حــدوث تـوان‌های عـلّی بسـیاری را در مراکز آمـوزش عالی مـی بینند که واقعیات اجتماعی را می سازند "توصیه اینجانب آن است که نسل حاضر و آینده غفلت نکنند و دانشگاهیان و جوانان برومند عزیز هر چه بیشتر با روحانیان و طلاب علوم اسلامی پیوند دوستی و تفاهم را محکم تر و استوارتر سازند و از نقشه‌ها و توطئه‌های دشمن غدّار غافل نباشند" و همانـطور که راهـبرد رویارویی با این چـالش را ارائـه مـی دهـند شـیوه عمل برخورد با افرادی که با گفتار و رفتار خود درصددند بذر نفاق بین آنان بیفکند را اِعمال ارشاد و اگر تأثیر نکرد توصیه به انزوا کشاندن عوامل تفرقه می‌دانند. ایشان در این راستا نسخه‌ای هم برای مسئولین تجویز می‌نمایند"بر دولتها و دست اندرکاران است چه در نسل حاضر و چه در نسلهای آینده که از متخصصین خود قدردانی کنند".
در ادامه، حضرت امام سناریوی دشمن را اینگونه تبیین می‌کنند:
«در دانشگاه نقشه آن است که جوانان را از فرهنگ و ادب و ارزشهای خودی منحرف کنند و به سوی شرق یا غرب بکشانند و دولتمردان را از بین اینان انتخاب و برسرنوشت کشورها حکومت دهند تا به دست آنها هرچه می‌خواهند انجام دهند».
از آنجا که «فقط با فهم فرآیندهای سبب ساز و روند آفرین است که می‌توان دانست تعمیم و توسعه یک پرونده به آینده تا چه حد و چرا اطمینان بردار است حضرت امام با شناخت روندهای وقت و پیش بینی چالش‌های ممکنه، نسبت به ارائه راهبردهای پیشگیرانه برای سطوح مختلف مدیریت جامعه، ره نمونی می‌کنند. "وصیت اینجانب به ملت در حال و آتیه آن است که با اراده مصمم خود و تعهد خود به احکام اسلام و مصالح کشور در هر دوره از انتخابات وکلای دارای تعهد به اسلام و جمهوری اسلامی که غالباً بین متوسطین جامعه و محرومین می‌باشند و غیر منحرف از صراط مستقیم ـ به سوی غرب یا شرق ـ و بدون گرایش به مکتب‌های انحرافی و اشخاص تحصیل کرده و مطلع بر مسائل روز و سیاستهای اسلامی، به مجلس بفرستند» و از نمایندگان مجلس در آینده می‌خواهند"اگر خدای نخواسته عناصر منحرفی با دسیسه و بازی سیاسی وکالت خود را به مردم تحمیل نمودند، مجلس اعتبارنامه آنان را رد کنند» و از شورای نگهبان می‌خواهند؛ «چه در نسل حاضر و چه در نسلهای آینده، که با کمال دقت و قدرت وظایف اسلامی و ملی خود را ایفا و تحت تأثیر هیچ قدرتی واقع نشوند و از قوانین مخالف با شرع مطهر و قانون اساسی بدون هیچ ملاحظه جلوگیری نمایند».
ایشان با شناسایی سناریوی دشمن در تهاجم ابرقدرتها و وابستگان به آنان در داخل و خارج کشور به ج.ا.ا (درحقیقت به اسلام) به رهبر و یا شورای رهبری درعصرهای آینده، وصیت می‌کنند؛ «خود را وقف در خدمت به اسلام و جمهوری اسلامی و محرومان و مستضعفان بنمایند؛ و گمان ننمایند که رهبری فی نفسه برای آنان تحفه‌ای است و مقام والایی، بلکه وظیفه سنگین و خطرناکی است که لغزش در آن اگر خدای نخواسته با هوای نفس باشد، ننگ ابدی در این دنیا و آتش غضب خدای قهار درجهان دیگر در پی دارد». و با رویکردی توصیفی و کشفی از خداوند می‌خواهند «ما و شما را از این امتحان خطرناک با روی سفید در حضرت خود بپذیرد و نجات دهد و این خطر قدری خفیفتر برای رؤسای جمهور حال و آینده و دولتها و دست اندرکاران، به حسب درجات در مسئولیت‌ها نیز هست که باید خدای متعال را حاضر و ناظر و خود را درمحضر مبارک او بدانند». و همینطور به قضّات در عصر حاضر و اعصار آینده، اهمیت قضا و خطر عظیمی که قضاوت دارد گوشزد کرده و تاکید می‌کنند نگذارند این مقام به غیر اهلش سپرده شود.
ایشان با ذکر نمونه‌هایی از روند رفتاری گروه‌هایی نظیر مجاهدخلق و فدایی خلق و توده ای‌ها، رهنمون می‌شوند «همه با هوشیاری این قِسم توطئه را خنثی نمایند و از همه لازمتر حوزه‌های علمیه است که تنظیم و تصفیه آن با مدرسین محترم و افاضل سابقه دار است با تأیید مراجع وقت»و با افشای سناریوی تز نظم در بی نظمی است آن را از القائات شوم نقشه ریزان و توطئه گران دانسته و راهبردی که ارائه می‌دهند قیام برای نظام دادن به حوزه هـا است و از علما و مدرسین می‌خواهند؛ «با برنامه دقیق صحیح حوزه‌ها را و خصوصاً حوزه علمیه قم و سایر حوزه‌های بزرگ و با اهمیت را در این مقطع از زمان از آسیب حفظ نمایند».
ایشان همچنین وزرای کشور در طول تاریخ آینده را به دقت در انتخاب استاندارها، دائر بر اینکه اشخاص لایق، متدین، متعهد، عاقل و سازگار با مردم باشند، فـرا می خـوانند و آن را عامل آرامش بیشتر در کشور ارزیابی می‌کنند و از وزارت خارجه راجع به طاغوت زدگی سفارت خانه‌ها و تحول آنها به سفارت خانه‌های مناسب با ج.ا.ا توصیه می‌نمایند و با توجه به اهمیت امور فرهنگی و ابزار رسانه در شکل دهی به آینده، وزارت ارشاد را خطاب قرار داده می‌فرمایند:
»برای تبلیغ حق مقابل باطل و ارائه چهره حقیقی جمهوری اسلامی کوشش کنند. ما اکنون، دراین زمان که دست ابرقدرتها را از کشور خود کوتاه کردیم، مورد تهاجم تبلیغاتی تمام رسانه‌های گروهی وابسته به قدرتهای بزرگ هستیم . چه دروغها و تهمتها که گویندگان و نویسندگان وابسته به ابرقدرتها به این جمهوری اسلامی نوپا نزده و نمی‌زنند».
چنانچه یک اندیشکده آینده شناسی هم پیش بینی کرده «اسلام گرایان نفوذ و قدرت بیشتری خواهند داشت و از آمریکا فاصله بیشتری می‌گیرند» در آن مقطع حضرت امام به ملتهای کشورهای اسلامی توصیه می‌کنند؛ «انتظار نداشته باشید که از خارج کسی به شما در رسیدن به هدف که آن اسلام و پیاده کردن احکام اسلام است کمک کند؛ خود باید به این امر حیاتی که آزادی و استقلال را تحقق می‌بخشد قیام کنید». و آنها را به آینده مطلوب که همانا افزایش توان مسلمانان و ایستادن روی پای خود است امیدوار می‌سازند.
ایشان با مرور روند اداره دانشگاه‌ها در گذشته می‌فرمایند:
«دانشگاه‌ها اگر اسلامی ـ انسانی ـ ملی بود، می‌توانست صدها و هزارها مدرّس به جامعه تحویل دهد؛ لکن چه غم انگیز و اسفبار است که دانشگاه‌ها و دبیرستان‌ها به دست کسانی اداره می‌شد و عزیزان ما به دست کسانی تعلیم و تربیت می‌دیدند که جز اقلیت مظلوم محرومی همه از غرب زدگان و شرق زدگان با برنامه و نقشه دیکته شده در دانشگاه‌ها کرسی داشتند».
با توجه به اهمیت آتیه و کارکردهای نیروهای مسلح، امام با آینده نگری هوشمندانه تاکید دارند؛
«قوای مسلح... می‌بایست مورد توجه خاص ملت و دولت و مجلس باشند. و لازم است توجه داشته باشند که در دنیا آنچه که مورد بهره برداری برای قدرت‌های بزرگ و سیاست‌های مخرب، بیشتر از هر چیز و هر گروهی است، قوای مسـلح است. قوای مسلح است که با بازی‌های سیاسی، کودتـاها و تغییـر حکومت‌ها و رژیـم‌ها به دست آنان واقع می‌شود؛ و سودجویان دغل بعض سران آنان را می‌خرند و با دست آنان و توطئه‌های فرماندهان بازی خورده کشورها را به دست می‌گیرند، و ملت‌های مظلوم را تحت سلطه قرار داده و استقلال و آزادی را از کشورها سلب می‌کنند».
و از طرفی با شناخت پیشران‌ها در محیط و فضای نظامی ادامه می‌دهند؛
«وصیت اکید من به قوای مسلح آن است که همان طور که از مقررات نظام، عدم دخول نظامی در احزاب و گروه‌ها و جبهه‌ها است به آن عمل نمایند؛ و قوای مسلح مطلقاً، چه نظامی و انتظامی و پاسدار و بسیج و غیر اینها، در هیچ حزب و گروهی وارد نشده و خود را از بازی‌های سیاسی دور نگه دارند».
ایشان در ره نگاشتی حکیمانه یادآور می‌شوند «مادام که در احتیاجات صنایع پیشرفته، دست خود را پیش دیگران دراز کنید و به دریوزگی عمر را بگذرانید قدرت ابتکار و پیشرفت در اختراعات در شما شکوفا نخواهد شد».
با توجه به اینکه «کار رسانه‌ها صرفا انعکاس آیینه وار وقایع نیست بلکه حقیقت آن است که رسانه‌ها با اثرپذیری از یکی از طرفین، از طریق نوعی قالب دهی، واقعیت را بازسازی می‌کنند و به مخاطبان خود ارائه می‌کنند» حضرت امام به روند گذشته رسانه‌ها اشاره می‌کنند که رادیو و تلویزیون و مطبوعات و سینماها و تئاترها از ابزارهای مؤثر تباهی و تخدیر نسل جوان بوده‌اند و به مسئولین اینچنین توصیه می‌کنند؛
«وصیت من به مجلس شورای اسلامی در حال و آینده و رئیس جمهور و رؤسای جمهور ما بعد و به شورای نگهبان و شورای قضایی و دولت در هر زمان، آن است که نگذارند این دستگاه‌های خبری و مطبوعات و مجله‌ها از اسلام و مصالح کشور منحرف شوند».
امام در فرازی دیگر، ره نگاشتی برای آینده اقتصادی کشور ارائه می‌دهند و از مسئولین می‌خواهند:
«به مالکیت و سرمایه‌های مشروع با حدود اسلامی احترام گذارید، و به ملت اطمینان دهید تا سرمایه‌ها و فعالیت‌های سازنده به کار افتند و دولت و کشور را به خود کفایی و صنایع سبک و سنگین برسانند».
ایشان در ره نگاشت مستتری ارزش کار را تبیین می‌نمایند و از ثروتمندان می‌خواهند؛ که ثروت‌های خود را به کار اندازند و به فعالیت سازنده در مزارع ، روستاها و کارخانه‌ها برخیزند و آن را عبادتی ارزشمند بشمارند و در نهایت با آینده نگری اکتشافی مردم را خطاب قرار داده و می‌فرمایند؛
«از ملت امیدوارم که عذرم را در کوتاهی‌ها و قصور و تقصیرها بپذیرند و با قدرت و تصمیم اراده به پیش روند و بدانند که با رفتن یک خدمتگزار در سدّ آهنین ملت خللی حاصل نخواهد شد که خدمتگزاران بالا و والاتر در خدمتند، و الله نگهدار این ملت و مظلومان جهان است».

ویژگی‌های آینده نگرانه وصیت نامه

۱ـ رویکرد تحلیلی و نافذ کلام امام.
۲ـ ارزیابی دقیق کیفیت‌ها و منافع ناشی از تحقّق و یا عدم تحقّق توصیه‌های ناظر بر آینده.
۳ـ ارائه و تبیین مهارت تمرکز به هنگام روبرو شدن با شرایط بحرانی و ارائه راهبرد.
۴ـ وسعت نظر و اشراف به تطبیق واقع نگرانه موضوع در ایران با دیگر کشورهای جهان اسلام.
۵ـ شناخت دقیق متغیرهای محیطی و شناسایی اثرات متقابل آنها بر آینده جامعه ایران و جهان اسلام. ۶ـ عدم خوش بینی اغراق آمیز به آینده در عین باور به وعده‌های الهی و نگاه آینده نگارانه توصیفی.
۷ـ شناخت عمیق تاریخی و وضعیت کنونی کشور، که پیش بینی‌های ایشان را دقیق تر می‌سازد.
۸ـ درک عمیق از پیشرفت‌های نوظهور در حوزه‌های گوناگون علمی و طبیعی در آینده نزدیک و دور، برای ارائه آینده تجویزی و راهبردها و ره نگاشت‌های دست یافتنی.
چونانکه تافلر می‌گوید؛ «اگر قانون‌های کلی غیرتقریبی در اختیار داشته باشیم، می‌توانیم به دقت تمام اوضاعی را پیش بینی کنیم که علل اوضاع دیگری باشند که پیش بینی دراز آهنگ، ناظر به آنهاست در عوض، اگر به دقت نتوانیم حوادث نزدیک را پیش بینی کنیم، حدس ما نسبت به آینده دورتر از گمان محض فراتر نخواهد رفت».
۹ـ خطاب مستقیم به حوزه‌های تعیین کننده آینده کشور و ارائه نکات کلیدی آینده نگرانه در کوتاهترین جملات قصار.

نتیجه

بررسی و مداقّه در مفاد وصیت نامه حضرت امام، حاکی از کثرت عناصر و اجزاء یک متن آینده نگرانه، با وجوه پیش نگرانه و پس نگرانه است و زوایای شفافی از چارچوب‌های شناختی و هنجاری ایشان مبتنی بر پُررنگی وجوه آموزه‌های دینی، ارزشی و مفاهیم بلند اسلامی است. متن وصیت نامه نشان می‌دهد ایشان با شناخت دقیق روندهای وقت و ارزیابی درست پیش ران‌های آتی و اشاره هوشمندانه به توان‌های علّی، نسبت به تبیین هوشمندانه راهبردها، در راستای دستیابی به اهداف مطلوب داخلی و خارجی و آینده روشن ایران و جهان اسلام مبادرت ورزیدند و اگرچه بخش قابل ملاحظه‌ای از این نگاه در مقام انتزاعی است ولی تحلیل تاثیر بر روندها از سوی ایشان، دسترسی به مقام انضمامی شدن نگاه معرفت شناسانه و هستی شناسانه وی را ممکن می‌سازد و در نهایت اگرچه رویکرد تجویزی و هنجاری ناظر به نگاه‌های آینده نگرانه بیش از رویکرد توصیفی است ولی این خروجی از اهمیت رویکردهای اکتشافی ایشان چیزی کم نمی‌کند.

فهرست منابع

صحیفه امام، دوره ۲۲ جلدی، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام (ره)، ناشر مؤسسه چاپ و نشر عروج، چاپ اول، 1378.
تافلر، الوین، ترجمه کامرانی، (۱۳۷۲)، شوک آینده، چاپ سوم (۱۳۷۶)، تهران، رخ.
حاجتی، میراحمدرضا (۱۳۸۲)، عصر امام خمینی(ره)، چاپ دوم (۱۳۹۰)، قم، تبیان.
حاجیانی، ابراهیم(۱۳۹۱)، مبانی، اصول و روش‌های آینده پژوهی، چاپ اول (۱۳۹۱)؛ تهران، انتشارات دانشگاه امام صادق(ع).
دانشنامه آینده پژوهی جلد اول و دوم (۱۳۸۹)، تهران، مرکز آینده پژوهی علوم و فناوری دفاعی.
دشتی، محمد، (۱۳۸۳)، آینده و آینده سازان، چاپ چهارم (۱۳۸۳)؛ قم، موسسه امیرالمومنین(ع).
راین، آلن، ترجمه سروش،(۱۳۷۶)، فلسفه علوم اجتماعی، چاپ سوم (۱۳۸۲)، تهران، صراط.
عنایت اله، سهیل، (۱۳۸۸)، پرسش از آینده، چاپ اول (۱۳۸۸)؛ تهران، مرکز آینده پژوهی علوم و فناوری دفاعی.
منزوی، مسعود، (۱۳۸۸)، روندهای راهبردی ایران، چاپ اول (۱۳۸۸)؛ تهران، مرکز آینده پژوهی علوم و فناوری دفاعی.
منزوی، مسعود، (۱۳۸۹)، انتخاب روش‌های آینده نگاری، چاپ اول (۱۳۸۹)؛ تهران، مرکز آینده پژوهی علوم و فناوری دفاعی.
مسلمی زاده، طاهره،(۱۳۸۴)، پایگاه دانش آیات و روایات آینده اندیشی، چاپ اول (۱۳۸۸)؛ تهران، مرکز آینده پژوهی علوم و فناوری دفاعی.
نگرش موضوعی بر وصیت نامه سیاسی و الهی امام خمینی(ره)، چاپ اول (۱۳۷۲)؛ تهران، موسسه تنظیم و نشر آثار امام(ره).
سلطانو، آغانسا، (زمستان۸۳)، تحلیل نامه امام به گورباچف، فصلنامه حضور، شماره51.
شیدائیان، حسین، (بهار۸۶)، الزامات آینده انقلاب اسلامی، نشریه حصون، شماره11.

پانویس

منبع: پرتال پژوهشی و اطلاع رسانی موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (س) - تاریخ برداشت:۹۴/۱۲/۱۲ | فصلنامه حضور، شماره50

بازگشت به وصیت کردن