فرهنگ مصادیق:آیات خمر
محتویات
توضیح مفهومی
آیات خمر: آیات مربوط به حکم تحریم شراب
مفسران، چهار آیه قرآن را مربوط به حکم تحریم شراب دانستهاند:
۱. «وَمِنْ ثَمَرَاتِ النَّخِيلِ وَالْأَعْنَابِ تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَرًا وَرِزْقًا حَسَنًا إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ»؛ «و از میوههای درختان نخل و انگور مسکرات (ناپاک) و روزی خوب و پاکیزه میگیرید در این روشنی است برای جمعیتی که اندیشه میکنند» [۱] .
۲. «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْرَبُوا الصَّلَاةَ وَأَنْتُمْ سُكَارَى حَتَّى تَعْلَمُوا مَا تَقُولُونَ وَلَا جُنُبًا إِلَّا عَابِرِي سَبِيلٍ حَتَّى تَغْتَسِلُوا وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضَى أَوْ عَلَى سَفَرٍ أَوْ جَاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغَائِطِ أَوْ لَامَسْتُمُ النِّسَاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيدًا طَيِّبًا فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَفُوًّا غَفُورًا»؛ «ای کسانی که ایمان آوردهاید در حالی که مست هستید به نماز نزدیک نشوید تا بدانید چه میگوئید و همچنین هنگامی که جنب هستید، مگر اینکه مسافر باشید، تا غسل کنید، و اگر بیمارید یا مسافر و یا قضای حاجت کردهاید و یا با زنان آمیزش جنسی داشتهاید و در این حال آب (برای وضو و غسل) نیابید با خاک پاکی تیمم کنید، به این طریق که صورتها و دستها را با آن مسح کنید، خداوند بخشنده و آمرزنده است» [۲] .
۳. «يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ قُلْ فِيهِمَا إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ وَإِثْمُهُمَا أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِمَا وَيَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآيَاتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ»؛ «در باره شراب و قمار از تو سؤال میکنند، بگو: 'در آنها گناه و زیان بزرگی است، و منافعی (از نظر مادی) برای مردم در بر دارد، (ولی) گناه آنها از نفعشان بیشتر است. و از تو میپرسند چه چیز انفاق کنند؟ بگو: از ما زاد نیازمندی خود.' این چنین خداوند آیات را برای شما روشن میسازد، شاید اندیشه کنید!» [۳] .
۴. «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنْصَابُ وَالْأَزْلَامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ»؛ «ای کسانی که ایمان آوردهاید شراب و قمار و بتها و از لام (که یک نوع بختآزمایی بوده) پلیدند و از عمل شیطانند از آنها دوری کنید تا رستگار شوید» [۴] .
شرابخواری و میگساری در زمان جاهلیت و قبل از ظهور اسلام فوق العاده رواج داشت و به صورت یک بلای عمومی در آمده بود، تا آنجا که بعضی از مورخان میگویند عشق عرب جاهلی در سه چیز خلاصه میشد: شعر و شراب و جنگ!، و نیز از روایات استفاده میشود که حتی بعد از تحریم شراب مساله ممنوعیت آن برای بعضی از مسلمانان فوق العاده سنگین و مشکل بود، تا آنجا که میگفتند: «ما حرم علینا شیء أشدّ من الخمر: هیچ حکمی بر ما سنگین تر از تحریم شراب نبود».
روشن است که اگر اسلام میخواست بدون رعایت اصول روانی و اجتماعی با این بلای بزرگ عمومی به مبارزه برخیزد ممکن نبود، و لذا از روش تحریم تدریجی و آماده ساختن افکار و اذهان برای ریشه کن کردن میگساری که به صورت یک عادت ثانوی در رگ و پوست آنها نفوذ کرده بود، استفاده کرد، به این ترتیب که نخست در بعضی از سورههای مکی [۵] اشاراتی به زشتی این کار نمود. «سکر» گرچه در لغت معانی مختلفی دارد، ولی در آیه ۶۷ سوره نحل به معنای مسکرات و مشروبات الکلی است، و معنای مشهور آن همین است. قرآن در این آیه هرگز اجازه شراب سازی از خرما و انگور نداده بلکه با توجه به اینکه مسکرات را در مقابل رزق حسن قرار داده اشاره کوتاهی به تحریم خمر و نامطلوب بودن آن نموده است، بنا بر این نیاز به این نداریم که بگوییم این آیه قبل از نزول تحریم شراب نازل شده و اشارهای به حلال بودن آن است، بلکه به عکس، آیه، اشاره به حرام بودن آن میکند و شاید اولین اخطار در زمینه تحریم خمر باشد.
ولی از آنجا که عادت زشت شرابخوری از آن ریشهدارتر بود که با این اشارهها ریشهکن شود، بعلاوه شراب بخشی از درآمدهای اقتصادی آنها را نیز تامین میکرد لذا هنگامی که مسلمانان به مدینه منتقل شدند و نخستین حکومت اسلامی تشکیل شد، دومین دستور در زمینه منع شرابخواری به صورت قاطعتری نازل گشت، تا افکار را برای تحریم نهایی آمادهتر سازد، در این موقع بود که آیه ۲۱۹ سوره بقره نازل گردید، در این آیه ضمن اشاره به منافع اقتصادی مشروبات الکلی برای بعضی از جوامع همانند جامعه جاهلیت، اهمیت خطرات و زیانهای بزرگ آن را که به درجات از منافع اقتصادی آن بیشتر است یادآوری میشود.
به دنبال آن در آیه ۴۳ سوره نساء به مسلمانان صریحا دستور داده شد که در حال مستی هرگز نماز نخوانند تا بدانند با خدای خود چه میگویند. البته مفهوم این آیه آن نبود که در غیر حال نماز، نوشیدن شراب مجاز بود، بلکه برنامه همان برنامه تحریم تدریجی و مرحله به مرحله بود، و به عبارت دیگر این آیه نسبت به غیر حال نماز ساکت بود و صریحا چیزی نمیگفت.
آشنایی مسلمانان به احکام اسلام و آمادگی فکری آنها برای ریشهکن ساختن این مفسده بزرگ اجتماعی که در اعماق وجود آنها نفوذ کرده بود، سبب شد که در آیه ۹۰ سوره مائده دستور نهایی با صراحت کامل و بیان قاطع که حتی بهانهجویان نیز نتوانند به آن ایراد گیرند نازل گردید.
منابع
مناهل العرفان فی علوم القرآن جلد ۱: صفحه ۱۰۱ تفسیر نمونه جلد ۲: صفحه ۱۱۸ تفسیر نمونه جلد ۳: صفحه ۳۹۶ تفسیر نمونه جلد ۵: صفحه ۷۰ تفسیر نمونه جلد ۱۱: صفحه ۲۹۰
اصطلاحنامه
مترادفات
از واژه «آیات خمر» بجای واژههای زیر استفاده کنید:
آیات حرمت خمر
اعم
آیات الاحکام ( علوم قرآنی )، اسامی آیات
اخص
آیه ۰۹۰ مائده، آیه ۲۱۹ بقره، آیه سکر
نمایههای موضوعی
جستجوی محتوای اطلاعاتی منابع به منظور دستیابی کاربران به موضوع مورد نظر از بین سایر موضوعات، از طریق واژگان کنترل شده(اصطلاحنامه).
برای دسترسی به نمایههای شامل واژه آیات خمر به زیرصفحه آیات خمر/نمایههای موضوعی مراجعه کنید.
منابع
تفسیر نمونه جلد ۱۱: صفحه ۲۹۰ تفسیر نمونه جلد ۲: صفحه ۱۱۸ تفسیر نمونه جلد ۳: صفحه ۳۹۶ تفسیر نمونه جلد ۵: صفحه ۷۰ مناهل العرفان فی علوم القرآن جلد ۱: صفحه ۱۰۱
