فرهنگ مصادیق:عید فطر و مساله استهلال
سالهاست که بحث رویت هلال ماه همزمان با آغاز ماه مبارک رمضان مطرح میشود و تا پایان این ماه و عید سعید فطر ادامه مییابد.
به عقیده بسیاری از صاحب نظران برای کشورهای اسلامی بخصوص جمهوری اسلامی ایران زیبنده نیست که بیش از یک روز به عنوان روز عید فطر در نظر گرفته شود .
از سالها پیش ستاد استهلال برای رؤیت هلال ماه در کشور تشکیل شده است تا با دقت پیگیر مساله استهلال ماه نو باشد به طوری که در سال جاری ۱۵۰ گروه در ارتفاعات مناسب برای رصد هلال ماه شوال مستقر شدند . این پدیده از آن رو مهم است که تشخیص و تعیین مناسبتهای دینی اسلام چون؛ تعیین ایام حج و روز عیدقربان، تعیین ابتدا و انتهای ماه رمضان و تعیین ماههای حرام در مبحث دیه، که نسبت مستقیم با زندگی مسلمانان دارد از این طریق صورت میگیرد .
عمل استهلال دارای ارزش نجومی هم است، زیرا ماه قمری ممکن است ۲۹ یا ۳۰ روز باشد و مشاهده ماه نو معمولا دشوار و نیازمند محاسبات نجومی است.
اهمیت استهلال در فریضه مهم حج نیز بسیار تاثیر گذار است زیرا یکی از مهمترین فرایض که در آن تاریخ و زمان بسیار مهم است موضوع حج است که تمام جزئیات مناسک و اعمالش منوط به زمان است بخصوص دربارهٔ وقوف در عرفات منا و مشعر و اعمال دیگر باید در زمانهای نجومی خاصی آن را به جای آورد.
دربارهٔ اهمیت استهلال و رویت ماه و تاثیر آن در قرآن کریم نیز نکاتی مهمی آمده است؛
- ای پیامبر دربارهٔ هلالهای ماه از تو سئوال میکنند، بگو آنها بیان اوقات برای نظام زندگی مردم و تعیین وقت حج است.[۱]
- او کسی است که خورشید را روشنایی و ماه را نور قرار داد و برای آن منزلگاههایی مقدر کرد تا عدد سالها و حساب کارها را بدانید، خداوند این را جز به حق نیافریده است. [۲]
خداوند متعال همچنین در آیه کریمه «إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللَّهِ اثْنَا عَشَرَ شَهْرًا فِي كِتَابِ اللَّهِ يَوْمَ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ مِنْهَا أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ»[۳] تعداد ماهها را ۱۲ عدد معرفی کرده است و ترتیب آنها را منوط به خلقت و آفرینش و همگام با فطرت انسانی دانسته است.
اختلاف در مسایل فقهی در طول تاریخ وجود داشته است ولی با توجه به اهمیت رویت هلال برای مردم نیاز اتحاد در اعلام زمان آن بیشتر احساس میشود.
گروهی از فقها با بهره گیری از اصول و قواعد علمی بر این نظرند که آیات و روایات دلالت تام بر لزوم اتحاد آفاق ( شهرهای نزدیک به هم ) و موضوعیت رویت دارند و نقطه مقابل گروهی دیگر با استفاده از قواعد و ادله مزبور معتقدند اتحاد آفاق لازم نیست.
برخی مراجع عظام تقلید رویت هلال با چشم مسلح ( دوربین یا تلسکوپ ) را قبول دارند و بعضی فقط چشم مجرد را در دیدن ماه نو قبول دارند - بعضی دیده شدن ماه در شهر دیگر برای انسان را حجت میدانند ولی بعضی نیز میگویند برای فقط شهرهای نزدیک این موضوع قبول است و بعضی از مراجع نیز اعتقاد دارند اگر در شهر اول ماه ثابت شود در شهرهای دیگر چه دور باشند چه نزدیک چه در افق متحد باشند یا نه، نیز ثابت میشود در صورتی که در شب، مشترک باشند ولو به اینکه اول شب یکی آخر شب دیگری باشد.
این اختلاف نظر میان علمای اهل تسنن نیز وجود دارد. حنفیها و مالکیها و حنبلیها قائل به ثبوت رویت هلال برای همه نقاط عالم در صورت رویت در یک نقطه هستند و شافعیه معتقدند اگر رای فقها مختلف باشد رویت هر ناحیه برای همان ناحیه حجت است.
آنچه باید مورد توجه قرار دهیم این است که اختلافات فقهی علما نسبت به موضوع اثبات هلال ماه نشأت گرفته از درک و فهم ادله در استنباط حکم شرعی توسط فقیه است .
دستهای از فتاوا بر وجوب پیروی از حاکم اسلامی در اثبات رویت هلال تاکید میکنند، در این بین فقها و مراجع تحت ولایت ایشان(حاکم اسلامی) وظیفه مشخصی دارند ولی افراد خارج از کشور حاکم اسلامی چه وظیفهای دارند؟
نظر حضرت امام خمینی(ره) در «تحریر الوسیله» دربارهٔ رویت هلال بر پنج مورد استوار است که پنجمین مورد آن این است که «حاکم شرع حکم به اولین روز ماه بدهد.» که در این صورت ملاک عمل خواهد بود.
مرحوم آیت الله توسلی در این باره گفته است: «اگر حلول ماه از طریق راههای فوق الذکر ثابت نشود حکم حاکم اسلامی ملاک است و چنانچه حاکم اسلامی بگوید که حکم میکنم امروز اول ماه است بر همگان فرض و حتی برای مجتهدان واجب الاطاعهٔ است، اما امکان دارد حاکم اسلامی بگوید که برای او ثابت شده امروز اول ماه است که در این صورت تبعیت از فتوا فقط بر عهده مقلدان است.»
آیت الله توسلی در این زمینه به تشریح نحوه برخورد بنیانگذار جمهوری اسلامی برای اعلام روز عید فطر نیز میپردازد و میگوید: «امام خمینی (ره) در روزهای پایانی ماه مبارک رمضان که نسبت به زمان نخستین روز ماه شوال تردید داشتند میفرمودند از آیات عظام قم در این زمینه سئوال کنید و هنگامی که خبر میرسید حلول ماه برای مرجعی ثابت شده با اطمینان از مراجع دستور به اعلام روز عید میدادند.»
بحث رؤیت هلال تشخیص موضوع است، ممکن است دفتر مرجع من اعلام کند ما هلال را دیدیم و من بگویم که نه من افرادی را دارم که هلال را ندیدند و برایم اطمینان حاصل میشود که هلالی نبوده، پس چگونه دفتر اعلام کرده، خوب ممکن است آنها هم تکیه بر گفته کسانی کردند که آنها دچار اشتباه یا تخیل در رؤیت شدهاند. پس تشخیص اینها با مکلَّف است.
به نظر میرسد در سالهای اخیر موضوع رویت هلال و اختلاف فتوای مراجع در این زمینه، مشکلاتی را برای مقلدان ایجاد کرده است و از سویی دیگر عیدی مانند عید فطر مظهر عزت و کرامت و عید واحد مسلمانان است، در دعاها هم اشاره شده که این، عیدی است که باید بیانگر عزت و ابهت مسلمانان باشد به همین دلیل باید با تدبیری از دامن زدن به مسایل حاشیهای جلوگیری کرد و این موضوع را به نماد وفاق و اتحاد جهان اسلام و یا حداقل مسلمانان ایران تبدیل ساخت.
موضوع مهم دیگری که مورد قبول بسیاری است این است که با توجه به این که ولی فقیه در راس حکومت اسلامی هستند موضوع میتواند حکم حکومتی تلقی شود که در این صورت لازم الاتباع برای سایر مجتهدان و مقلدان آنان خواهد بود که البته این موضوع میتواند مورد بحث و کنکاش قرار گیرد. رهبری واحد دینی زمینه ساز تنظیم امور مسلمین است و به دلیل این که رهبری واحد، بر تمام مناطق اسلامی اشراف دارد، اگر رؤیت در منطقهای برای او ثابت شد به دیگر مناطق نیز اعلام میکند.
بسیاری از صاحب نظران اعتقاد دارند مسئله اعلام رویت هلال ماه از شئونات ولی فقیه است و دیگران نمیتوانند در این خصوص اقدام کنند.
البته اگر برای شخصی اثبات شد باید به آن عمل کند ولی اینکه دیگران را نیز به نظر خود ترقیب کند قابل قبول نیست .
به هر روی با توضیحاتی که ارایه شد به نظر میرسد تعبیه و تدوین راهکار یا راهکارهایی که علاوه بر علمی و شرعی بودن، منجر به اتحاد کلمه مسلمانان در موضوع استهلال میشود ضروری است و قطعا افراد صاحب صلاحیت در این باره باید تصمیم گیری کنند .
در کشور ما با عنایت به اینکه ولی فقیه در راس امور میباشد و از سالها پیش ستاد استهلال با دقت و حدت پیگیر مساله استهلال ماه نو میباشد و با توجه به اینکه دیگر مراجع چنین امکانات وسیعی در اختیار ندارند برای ایجاد وحدت پیشنهاد میشود نمایندگان خود را به این ستاد معرفی کنند و با مشخص شدن رویت ماه توسط این ستاد و اعلام توسط مقام معظم رهبری تمامی کشور یکپارچه عید سعید فطر را برگزار کنند.
