شیوه‌های پیشگیری از ارتکاب گناه در کتاب و سنت

شیوه‌های پیشگیری از ارتکاب گناه در کتاب و سنت

مشخصات پایان نامه

خطا در ایجاد بندانگشتی: نمی‌توان تصویر بندانگشتی را در مقصد ذخیره کرد
نویسنده	فاطمه نظری
زبان	فارسی
استاد راهنما	دکتر غلامحسین تاجری نسب
استاد مشاور	دکتر منصور پهلوان
تاریخ دفاع	۹۱–۱۳۹۰
رشته	علوم قرآن و حدیث
محل دفاع	دانشکده اصول الدین تهران

سپاسگزاری

با حمد و شکرانة خالق بی همتا و با صلوات بر پیامبر عظیم الشأن اسلام و خاندان مطهرش.

با سپاس از بنیانگذاران دانشکدة اصول الدین و اساتید فرهیخته‌ام جناب آقای دکتر غلامحسین تاجرینسب و جناب آقای دکتر منصور پهلوان که در تدوین این رساله، بی‌دریغ راهنمای نگارنده بودند و با سپاس فراوان از خانوادهام که در طول دوران تحصیل مرا همراهی کردند و به ویژه همسر بزرگوارم که مرهون همراهی شایستة او هستم.

تقدیم به

احیاگر اسلام ناب محمدی

حضرت صاحب الامر که امید است با ظهور خویش جامعه‌ای عاری از گناه و لغزش برای پیروان خویش به ارمغان آورد. و به بانوی بانوان دو عالم که او نیز چشم به راه فرزند خویش است.

چکیده

رویکرد اصلی در آموزه‌های دینی با توجه به هدف غایی دین که قرب الهی است، مصون داشتن انسانها از گناه و لغزش می‌باشد. با این وجود حرکت انسان به سوی رشد و کمال، لاجرم از گذرگاه پرپیچ و خم دنیا می‌گذرد. در این مسیر، اوست که با اختیار و ارادهای آزاد و با وجود تمایلات طبیعی و غریزی متنوع در درون خویش و پرتگاه‌های لغزش و گناه در محیط اطراف، تکیه به ایمان حقیقی خویش نموده و طریق تقوا و پرهیزکاری پیش می‌گیرد. ایمانی که برخاسته از قلب، جاری شده بر زبان و جلوهگر در اعمال و رفتار او می‌باشد.

تقوای الهی، متناسب با ظرفیت بالفعل هر یک از افراد، در مراتبی متفاوت جلوه گر می شود و آنان را از گناه و معصیت بازمی دارد. چه این که می‌توان بالاترین مراتب تقوا را در پیامبران، معصومین  و بزرگان و علما به عنوان اسوههایی شایسته ملاحظه کرد و آنان را در مسیر پرهیزکاری الگوی خویش قرار داد.

نظام پیشگیری از گناه در آموزه‌های دینی، بیانگر مجموعه‌ای از سامانه‌ها و سازوکارهای فردی و اجتماعی است که هر یک با ارتباط منطقی با سایر اجزای این نظام می‌کوشد بخشی از اهداف واسطه‌ای نظام تعلیم و تربیت اسلامی را که صیانت از فرد در برابر لغزشها و گناهان می باشد، محقق سازد.

در این مسیر، از یک سو، با تأکید بر تعلیم و تربیت صحیح و مبتنی بر آموزه‌های دینی و الهی، افراد متربی به تربیت اسلامی می‌گردند و بدین جهت عناصر متعددی دخیل و دارای مسئولیت خطیر معین گردیدهاند. از سوی دیگر با تبیین آثار و نتایج گناه و با وضع عقوبت های دنیوی و اخروی و با جنبه‌های مادی و معنوی، هزینه‌های ارتکاب گناه برای افراد افزایش پیدا کرده و بدین طریق آنان از ارتکاب گناه بازداشته شدهاند. علاوه بر سازوکارهای فوق‌الذکر، کلیة عناصر اجتماع نیز براساس آموزه‌های دینی، در برابر لغزش و گناهان یکدیگر، مسئول شناخته شده و بدین ترتیب حساسیت اجتماعی در برابر گناه تقویت گردیده، تا در نتیجه از شیوع این بیماری مهلک جلوگیری شود. حکومت اسلامی نیز در این بین نقشی بسیار تأثیرگذار دارد.

در نهایت به رغم سازوکارهای موجود برای پیشگیری از گناه، کسانی که به این پرتگاه مهلک درمی افتند نیز از نظرگاه شارع مقدس دور نبوده و راهکار ویژهای برای بازسازی و بازپروری شخصیت آنان و بازگشت به زندگی مؤمنانه در قالب توبه و استغفار پیش بینی گردیده است.

مقصود از وضع و پیش بینی راهکاری چون توبه و استغفار جلوگیری از اصرار بر گناه و ارتکاب اعمال ناپسندتر و نامطلوبتر می‌باشد. می‌توان گفت قرآن و روایات آینه‌ای تمامنما از نظام پیشگیری دینی از گناه و لغزش می‌باشند.

واژگان کلیدی: گناه، لغزش، پیشگیری، آموزه‌های دینی، تقوا، الگوها و اسوه‌ها، تعلیم و تربیت، توبه و استغفار، امر به معروف و نهی از منکر

مقدمه

آنچه از علوم، به ویژه از رشته‌های مختلف مربوط به حوزة علوم انسانی انتظار می رود، این است که با ملاحظة نیازمندیها و بایسته‌های زندگی بشر و با تکیه بر مبانی نظری خود، طرحی جامع را برای حیات بشر، در مسیر رشد و تکامل ارائه نمایند. طرحی که از یک سو انعکاس مبانی نظری و اعتقادی بوده و از سوی دیگر، به نیازهای فردی و اجتماعی زندگی بشر پاسخ دهد.

به نظر می‌رسد چنین انتظاری از محققان و پژوهشگران علوم، به ویژه علوم انسانی ، انتظاری به حق و به جا باشد، لیکن تعداد پژوهش‌هایی که با این رویکرد به انجام برسند و چنین دستاوردی داشته باشند بسیار محدود و اندک می‌باشند.

علوم قرآن و حدیث نه به عنوان یکی از شاخه‌های علوم انسانی، بلکه به عنوان زمینه ساز فهم و ادراک علوم الهی و علوم انسانی حقیقی، می‌تواند به خوبی سرچشمه‌ای زلال از منابع وحیانی را به کام تشنة بشریت امروز متصل سازد و ابعاد زندگی دینی را بازگو نماید.

در این رساله، کوشیده شده است با بهرهگیری از ظرفیت بی کران قرآن کریم و سخنان گهربار معصومین  یکی از سازوکارهای فردی و اجتماعی سبک زندگی دینی برای زندگی بشر ترسیم گردد. سازوکاری که با ملاحظة همة جوانب زندگی بشر از پیش از تولد تا ورود او به اجتماع کوچک خانواده و در نهایت نقش آفرینی اجتماعی او، آموزههایی را برای پیشگیری از گناه و لغزش ارائه نماید.

با توجه به آسیب‌هایی که در جامعة امروزی ما مشاهده می‌شود، این موضوع یکی از مسائل مهم و تأثیرگذار محسوب می‌گردد.

جامعیت این نظام (نظام پیشگیری از گناه در آموزههای دینی)، متأثر از جامعیت شریعت مقدسة ماست که به عنوان آخرین دین آسمانی، طریق نهایی کمال را پیش روی بشریت می‌گشاید.

با بررسی اجمالی چنین آموزه‌های سعادتآفرینی، آنچه به ذهن می‌رسد این است که مسئلة اصلی جامعة ما و آسیب‌های فردی و اجتماعی که در آن مشاهده می‌شود، ناشی از عمل نکردن و یا عدم آگاهی نسبت به آموزه‌های دینی است.

امید آن می‌رود که این پژوهش، گام کوچکی در مسیر دستیابی جامعه ما به نرمافزارهای اجتماعی جامعة ایمانی محسوب شود و زمینه را برای پژوهش‌های دیگر در این موضوع فراهم سازد و این تلاش مختصر مورد پسند امام عصر قرار گیرد.

فصل اول: کلیات

طرح مسئله (تعریف و اهمیت موضوع)

تعریف: در چارچوب هر مکتب و آیینی، اعمال و رفتار پیروان مکتب به تناسب اصول و قواعد حاکم بر این چارچوب و در نسبت با اعتقادات مکتبی، به اعمال مجاز و غیرمجاز تقسیم می‌شوند و افراد در برابر این محدودة تعریف شده، مسئول تلقی می‌گردند.

قرآن و روایات منقوله از ائمة اطهار نیز واجبات، مستحبات، مباحات، مکروحات و محرمات را به عنوان محدودة اعمال و رفتار مسلمانان تبیین نمودهاند.

تخطی از این چارچوب و بروز اعمال و رفتاری مغایر با این موازین رادر اکثر متون دینی به گناه تعبیر کرده و یا از دیگر مفاهیم مترادف و مشابه با آن استفاده نمودهاند. از جمله در قرآن

کریم گاه با لفظ «اثم» به این مقوله پرداخته شده است؛ از جمله این که قرآن کریم می‌فرماید:

و گناه را چه آشکار باشد و چه پنهان، ترک گویید. آنان که مرتکب گناه می‌شوند، به سزای اعمال خود خواهند رسید. ۱. المائده. ۱۲۰

البته از واژه‌های دیگری نظیر «سیئة» و «خطیئة» هم برای تبیین این مفهوم استفاده شده است؛ از جمله می‌فرماید:

آری؛ آنان که مرتکب کاری زشت شوند و گناهانشان آنان را در بر گیرد، چنین کسانی اهل جهنم اند و جاودانه در آن.

به تعبیر دیگر، ترک واجبات و ارتکاب محرمات به عنوان اصلی ترین خطوط قرمز اعمال و رفتار مسلمانان به عنوان گناه تلقی شده و مسلمانان از ارتکاب گناه به این طریق نهی شدهاند.

در صورت تخطی از محدودة فوق و عدم توجه به نواهی شارع مقدس، عقوبات دنیوی و اخروی متنوعی به تناسب قبح و تأثیر منفی هر عمل برای آن مشخص گردیده است.

به رغم پیش بینی مجازاتها و عقوبت‌های فوق برای گناهان، اصلی ترین رویکرد قرآن و

روایات پیش گیری از ارتکاب گناه است. امام محمد باقر می‌فرماید:

پرهیز از به زمین خوردن، بهتر است از این که زمین بخوری و خواهش کنی که بلندت کنند.

در آموزه‌های دینی، حتی وضع چنین مجازاتهایی، با رویکرد پیشگیرانه صورت گرفته است، با این امید که فرد با تصور عقوبت و سختی و شدت و حتمیت آن از ارتکاب گناه منصرف شود.

البته علاوه بر وضع مجازات که راهبرد اولیة پیش گیری از ارتکاب گناه و معصیت محسوب می‌شود و در همة نظامهای اجتماعی به نوعی وجود دارد، شریعت مقدسة ما راهکارهای متنوع و کاملی را برای صیانت از فرد و اجتماع در برابر آسیب ها و لغزشهای اخلاقی و اجتماعی پیش بینی نموده و معرفی می‌نماید. راهکارهایی که تمام شئونات زندگی بشر را شامل می شود و بی تردید دستاورد آن جامعه‌ای سالم و ایمانی خواهد بود.

این پژوهش در تلاش است تا راهکارهای ارائه شده در قرآن و روایات را برای پیشگیری از لغزش و گناه مورد واکاوی قرار دهد.

۱. البقره. ۸۱

۲. بحارالانوار، ۳۱٫۱۸۷٫۷۸

اهمیت موضوع

بررسی شیوه‌های پیشگیرانة قرآنی و روایی از گناه، از یک سو بیانگر نظام فرهنگی، اجتماعی وا خلاقی اصیل دین اسلام بوده و مدلهای مطلوبی را در جهت بهبود نظام فردی و اجتماعی کنونی، پیش روی پژوهشگران و محققان می‌گشاید و از سوی دیگر، می‌تواند در هجمة شبهات مردود مخالفان نظام مجازات اسلامی، با تکیه بر مبانی و منابع اصیل قرآنی و روایی به پاسخ گویی و رفع شبهه بپردازد.

پرداختن به این موضوع، علاوه بر موارد فوق، می‌تواند از بسیاری توصیه‌ها و آموزه‌های فردی و اجتماعی شریعت مقدسه نظیر توصیه‌های تربیتی، نظام ارتباطات اجتماعی و سایر زمینه ها رازگشایی نماید؛ چه این که می‌توان تصور کرد که بسیاری از توصیه‌های متنوع شرع مقدس در راستای حفظ و صیانت از فرد و اجتماع در برابر گناه و لغزش بوده و در جامعة کنونی ما با فراموشی این توصیه‌ها و غفلت از فلسفة آن، آسیب‌های متعددی بر محیط فردی و اجتماعی وارد گردیده است.

هدف از انجام تحقیق

اهداف پیش بینی شده برای این پژوهش، بدین شرح می‌باشند:

۱. این پژوهش برآن است که رویکرد قرآن و روایات را در جهت پیشگیری از ارتکاب گناه، در قالب فهرستی از شیوه‌ها و محورها، احصا نماید و در نهایت این که هر یک از شیوهها و عناوین احصاشده می‌تواند زمینة تحقیقات عمیق‌تر و موضوعی دیگر را فراهم سازد.

۲. هدف دیگر از انجام این پژوهش پاسخگویی به یکی از شبهات رایج در خصوص مجازاتهای اسلامی و همچنین نظام روابط فردی و اجتماعی اسلام است بدین مضمون که مجازاتها و عقوبت‌های تعیین شده برای مرتکبان گناه و همچنین محدودیت‌ها و حصور تعیین شده در نظام روابط فردی و اجتماعی اسلام با رویکرد پیشگیرانه از آسیب ها و لغزشها وضع نگردیدهاند یا کارآمد نیستند.

۳. در نهایت هدف دیگر این پژوهش، ارائة راهکارهایی برای پیشگیری و بازدارندگی از گناه و رسیدن به جامعة سالم و عاری از گناه از منظر قرآن و روایات به متولیان برنامه ریزیهای فرهنگی و تربیتی می‌باشد.

سابقة تحقیق

با نگاهی به سابقة موضوع مورد پژوهش، در منابع مختلف، روشن گردید که در بسیاری از کتب اخلاقی، ضمن احصای لغزشها و گناهان، راهکارهایی برای پیشگیری از گناه توسط افراد ارائه گردیده است؛ از جملة این کتب می‌توان به المراقبات مرحوم میرزا جواد آقا ملکی تبریزی، اخلاق ناصری، معراج السعادة و اخلاق شبر اشاره کرد.

در سایر موضوعات و شاخه‌های مورد بحث در این پژوهش نیز تحقیقات متعددی صورت گرفته است که از آن جمله می‌توان به کتاب امر به معروف و نهی از منکر حجت الاسلام قرائتی و کتاب آثار سوء گناه از دیدگاه قرآن و روایات نوشتة محمدعلی طاهرینژاداشاره کرد. کتاب

آثار فردی و اجتماعی گناه از دیدگاه قرآن و روایات نیز که توسط احمد مولوی نگارش گردیده است، یکی دیگر از عناوین پژوهش مرتبط با موضوع این پژوهش می‌باشد.

با این وجود، جست وجو در بین پایاننامه های دانشجویی با این موضوع، نتیجه‌ای در بر نداشت و با جامعیت و نظاممندی این پژوهش، تحقیق دیگری که به رهیافت قرآنی و روایی در پیشگیری از گناه بپردازد یافت نگردید.

سؤالات پژوهش

با توجه به طرح مسئلة صورت گرفته، پژوهشگر می‌کوشد در انجام این پژوهش به سؤالات زیر پاسخ دهد:

۱. رویکرد اصلی قرآن و روایات در برخورد با ارتکاب گناه چگونه است؟

۲. تعیین عقوبت‌های سخت برای گناهان و همچنین تبیین آثار سوء گناهان و معاصی

فصل دوم: اعتقاد به توحید و جایگاه زندگی توحیدی به ویژه تقوا و خوف از خدا در پیشگیری از سوق پیداکردن به ارتکاب معاصی

اسلوب زندگی توحیدی و تأثیر آن در پیشگیری از ارتکاب معاصی

۲–۳-۱. ازدواج و تشکیل خانواده

۲–۳-۲. خانواده دوستی و محبت به خانواده

۲–۳-۳. کسب روزی حلال و توجه به بایسته‌های تجارت

۲–۳-۴. خوشخلقی و شفقت با دیگران

۲–۳-۵. رعایت حقوق و حدود

۲–۴. خلاصة فصل

فصل سوم: توجه به الگوهای رفتاری و اخلاقی به ویژه محبت به اولیای خدا و بزرگان

اسوه‌ها و الگوهای قرآنی

۳–۱-۱. حضرت لوط، هجرت در مسیر آرمانهای الهی و صبر بر مصایب در مسیر تبلیغ ۵۵

۳–۱-۲. حضرت یعقوب نامآور صبر جمیل و امیدواری و توکل

۳–۱-۳. یوسف پیامبر اسطورة تقوا، صداقت و توحید

۳–۱-۴. ایوب، پیامبری صابر و شکیبا

۳–۱-۵. شعیب پیامبر، منادی قسط و عدل و اصلاح

۳–۱-۶. قوم بنی اسرائیل و پیامبرشان موسی کلیم

پیروی از خاندان اهل بیت به عنوان الگوهای برتر بشریت در زمینة تقوا و پرهیز از معاصی

۳–۲-۱. توصیه‌های روایی معصومین در راستای پیشگیری از گناه و معصیت

۳–۲-۲. مصادیقی از رفتارهای الگوساز و عبرتآموز معصومین و بزرگان

۳–۳. خلاصة فصل

فصل چهارم: تأکیدآموزه‌های قرآنی و روایی بر ضرورت تعلیم و تربیت صحیح اخلاقی و رفتاری

مراحل تربیت از دوران پیش از تولد فرد تا کودکی و نوجوانی و تعلیم و تربیت در محیط اجتماع

۴–۲-۱. آغاز تربیت از همسرگزینی

۴–۲-۲. شکل گیری نطفه و دوران بارداری

۴–۲-۳. تربیت کودکان و نوجوانان، پایه ریز شخصیت سالم

۴–۲-۳–۱. اصل حب

۴–۲-۳–۲. اصل تشویق

۴–۲-۳–۳. اصل اقتدار و اعمال قدرت والدین

۴–۲-۳–۴. اصل اعتدال

۴–۲-۳–۵. اصل پیرایش محیط

۴–۲-۴. جوانی، مقطع ورود به محیط اجتماعی

۴–۲-۴–۱. انس با قرآن و عبادات

۴–۲-۴–۲. انتخاب دوست شایسته

۴–۲-۴–۳. ورزش و کار و تلاش

۴–۲-۴–۴. ازدواج و تشکیل خانواده

۴–۲-۴–۵. تحصیل علم و کسب دانش

۴–۳. خلاصة فصل

فصل پنجم: نحوة تبیین مفهوم گناه و تأکید بر قبح آن در جهت پیشگیری از ارتکاب (قبح، آثار و نتایج)

نحوة تبیین عمومی مفهوم گناه در قرآن و روایات

۵–۱-۱. اثم

۵–۱-۲. ذنب

۵–۱-۳. عثرة

۵–۱-۴. زلل

۵–۱-۵. آثار فردی گناهان

۵–۱-۵–۱. محرومیت و فقر

۵–۱-۵–۲. قساوت و تیرگی قلب

۵–۱-۵–۳. تعجیل در فنا و نیستی

۵–۱-۵–۴. حبط و باطل کردن اعمال

۵–۱-۵–۵. رسوایی فرد

۵–۱-۵–۶. ایجاد ندامت و پشیمانی

۵–۱-۵–۷. فاصله گرفتن از ایمان و ایجاد کفر

۵–۱-۵–۸. سلب توفیق شکرگزاری و عبادت

۵–۱-۵–۹. ناامیدی (سلب امید)

۵–۱-۶. آثار اجتماعی گناهان

۵–۱-۶–۱. ویرانی شهرها و آبادی‌ها

۵–۱-۶–۲. ایجاد ترس و وحشت در جامعه

۵–۱-۶–۳. خواری و ذلت در جامعه

۵–۱-۶–۴. ایجاد فساد در جامعه و محیط پیرامونی

تبیین اختصاصی برخی از گناهان در لسان قرآن و روایات

۵–۲-۱. غیبت

۵–۲-۲. حسد

۵–۲-۳. ربا

۵–۳. خلاصة فصل

فصل ششم: مجازاتهای پیش بینی شده در قرآن و روایات برای مرتکبان (دنیوی، اخروی ـ روحی، جسمی)

مجازاتهای دنیوی و جایگاه آن در پیشگیری از ارتکاب گناه

۶–۱-۱. مجازاتهای طبیعی (ظاهری و مادی ـ درونی و معنوی)

۶–۱-۱–۱. نمونه‌هایی از مجازاتهای ظاهری و مادی

۶–۱-۱–۲. نمونه‌هایی از مجازاتهای طبیعی باطنی و روحی

۶–۱-۲. مجازاتهای شرعی (حدود، قصاص، دیات، تعزیرات)

۶–۱-۲–۱. شدت مجازات‌ها

۶–۱-۲–۱. حتمیت مجازات‌ها

۶–۱-۲–۳. دقت و ظرافت در اجرای مجازات‌ها

مجازاتهای اخروی برای گناهان

۶–۲-۱. لحظة مرگ، آغاز مجازات گناهکاران

۶–۲-۲. قبر، خانة نخست در سرای باقی

۶–۲-۳. عذاب برای ارواح گناهکاران در برزخ

۶–۲-۴. محشورشدن گناهکاران

۶–۲-۵. حسابرسی سخت و شدید

۶–۲-۶. دوزخ، سرانجام گناهکاران

فصل هفتم: نظام بازپروری و بازسازی شخصیت مرتکبان (توبه و دعا)

بررسی زمینه‌های بازسازی و اصلاح گناهکاران

۷–۱-۱. پردهپوشی و پرهیز از شیوع گناه

۷–۱-۲. جمع بین خوف و رجا

فصل هشتم: تقویت حساسیت اجتماعی در برابر گناه (فریضة امر به معروف و نهی از منکر) و نقش و جایگاه حکومت دینی

مفهوم شناسی و تبیین ضرورت امر به معروف و نهی از منکر

۸–۱-۱. ضرورت از منظر آمر به معروف و ناهی از منکر

۸–۱-۲. ضرورت از منظر مخاطب امر به معروف و نهی از منکر

۸–۱-۳. ضرورت از منظر اجتماع

اولویت‌های امر به معروف و نهی از منکر

۸–۲-۱. اولویت‌های آمران به معروف و ناهیان از منکر

۸–۲-۲. اولویت‌های مخاطبان امر به معروف و نهی از منکر

۸–۲-۳. اولویت‌های موضوعی امر به معروف و نهی از منکر

۸–۳. الزامات و بایسته‌های امر به معروف و نهی از منکر

۸–۳-۱. ویژگی‌های آمران به معروف و ناهیان از منکر

۸–۳-۲. مراحل و شیوه‌های امر به معروف و نهی از منکر

نقش حکومت دینی و حاکمیت قوانین الهی در ایجاد فضای دوری از گناه

۸–۴-۱. نقش الگویی حاکمان و دولتمردان در پرهیزکاری و دوری از گناه

۸–۴-۲. اجرای قوانین و حدود الهی توسط حکومت و نقش آن در دوری از گناه